Chuột lang

Chuột lang có nguồn gốc từ dãy núi Andes ở Nam Mỹ và đã được con người thuần hóa hơn 5.000 năm trước. Tại Việt Nam, loài này ngày càng phổ biến trong giới trẻ đô thị, đặc biệt là ở TP.HCM (các quận 3, 10, Bình Thạnh) và Hà Nội (Hoàn Kiếm, Cầu Giấy). Giá một con chuột lang dao động từ 50.000 đến 300.000 đồng, tùy giống và nguồn gốc.

Chuột lang không leo trèo và hiếm khi cắn một khi đã quen với chủ. Tính cách điềm tĩnh nhưng sống động của chúng khiến loài này rất phù hợp với nhiều kiểu gia đình khác nhau.

Với người mới bắt đầu, giống American hoặc Teddy là lựa chọn tốt nhất vì lông ngắn và dễ chăm sóc. Các giống lông dài như Peruvian và Texel cần chải lông mỗi ngày để tránh rối và bẩn.

Hầu hết chuột lang bán tại Việt Nam không nhất thiết phải là giống thuần chủng. Chuột lang lai vẫn khỏe mạnh như nhau và không kém phần đáng yêu. Điều quan trọng là sức khỏe và tính cách, không phải độ thuần chủng.

Tổ tiên của chuột lang sống hoang dã trên các đồng cỏ và sườn núi thuộc dãy Andes, trải dài qua vùng đất nay là Peru, Bolivia, Ecuador và Colombia. Các dân tộc bản địa, trong đó có người Inca, đã nuôi chuột lang -- mà họ gọi là cuy -- từ hơn 5.000 năm trước, vừa để lấy thịt vừa trong các nghi lễ tín ngưỡng.

Thế kỷ 16, các nhà thám hiểm Tây Ban Nha mang chuột lang về châu Âu. Tại đây, loài vật này nhanh chóng trở thành thú cưng được giới quý tộc yêu thích. Cái tên tiếng Anh guinea pig vẫn còn là chủ đề tranh luận -- có giả thuyết liên kết với tuyến đường thương mại, có giả thuyết khác cho rằng đó là sự nhầm lẫn địa lý của các thủy thủ châu Âu.

Từ thế kỷ 17--18, chuột lang được dùng nhiều trong nghiên cứu y học ở châu Âu, từ đó nảy sinh cách nói tiếng Anh guinea pig với nghĩa vật thí nghiệm. Ngày nay, chuột lang được biết đến nhiều hơn như một người bạn đồng hành đáng yêu trong nhiều gia đình trên toàn thế giới.

Tại Việt Nam, phong trào nuôi chuột lang phát triển rõ rệt ở các đô thị lớn những năm gần đây. Cộng đồng người nuôi chuột lang Việt Nam trên Facebook (nhóm Chuột Lang Việt Nam và các nhóm địa phương) là nơi trao đổi kinh nghiệm, chia sẻ kiến thức chăm sóc và hỗ trợ nhận nuôi (adoption).

Cơ thể chuột lang trưởng thành nặng 700--1.200 gam và dài 20--30 cm. Khác với chuột thông thường hay hamster, chuột lang hoàn toàn không có đuôi. Chân ngắn nhưng khỏe, với 4 ngón ở chân trước và 3 ngón ở chân sau.

Đầu chuột lang khá lớn so với cơ thể, tai tròn và mắt to biểu cảm. Mũi luôn cử động khi khám phá môi trường xung quanh.

Màu lông chuột lang rất đa dạng: trắng, đen, nâu, kem, cam, agouti và nhiều hoa văn khác nhau như bicolor, tricolor hay tortoiseshell. Chất lông phụ thuộc vào giống: có loại ngắn mịn, loại xoăn kiểu rosette (xoáy), loại ikal hoặc loại dài thả xuống sàn.

Chuột lang giao tiếp bằng nhiều loại âm thanh khác nhau:

• Wheek (tiếng kêu dài): Tiếng kêu to khi nghe tủ lạnh mở hoặc bước chân chủ đến gần. Thường báo hiệu mong đợi thức ăn hoặc sự chú ý.
• Tiếng khừ (Purr): Tiếng khừ nhẹ nhàng biểu thị sự hài lòng và thoải mái, thường nghe khi được vuốt ve.
• Chutter: Tiếng lạch tạch liên tiếp báo hiệu sự không hài lòng hoặc cảnh báo bầy đàn.
• Nghiến răng (Teeth chattering): Tiếng răng va vào nhau -- cảnh báo nghiêm túc hoặc cảm thấy bị đe dọa.

Chuột lang hoạt động ban ngày (diurnal) với nhịp xen kẽ giữa chạy nhảy và nghỉ ngơi mỗi vài giờ. Chúng không ngủ liên tục dài như hamster.

Biểu hiện vui mừng đặc trưng nhất của chuột lang là nhảy vui vẻ (popcorning) -- cú nhảy đột ngột lên trên kết hợp xoay người, giống hạt bắp rang nổ. Nếu chuột lang của bạn làm vậy, đó là dấu hiệu nó đang rất hạnh phúc và cảm thấy an toàn.

Chuồng nuôi và lót chuồng: Dùng chuồng có nền đặc -- không phải lưới thép hay sàn lưới. Sàn lưới gây ra bumblefoot (vết thương ở gan bàn chân) rất đau cho chuột lang. Kích thước tối thiểu cho 2 con là 120 x 60 cm. Chuồng gỗ tự làm hoặc chuồng nhựa đều ổn, miễn dễ vệ sinh.

Dùng lót chuồng bằng mùn cưa không có thông/cedar, rơm lúa, hoặc fleece liner có thể giặt. Thay lót 2--3 lần một tuần để giữ sạch và tránh mùi amoniac.

Vệ sinh: Dọn chuồng toàn diện ít nhất mỗi tuần một lần. Trong khí hậu ẩm nhiệt đới Việt Nam, chuồng bẩn rất nhanh có mùi và sinh vi khuẩn -- tần suất vệ sinh cao hơn được khuyến khích.

Chi phí hàng tháng: Chi phí nuôi 2 con chuột lang ở Việt Nam ước tính khoảng 200.000--600.000 đồng mỗi tháng tùy theo loại thức ăn. Cỏ timothy nhập khẩu là phần tốn kém nhất; kết hợp cỏ địa phương chất lượng tốt và rau tươi từ chợ là cách tiết kiệm chi phí hiệu quả.

Cơ cấu thức ăn hàng ngày:

1. Cỏ khô (80% khẩu phần) -- không giới hạn: Phải luôn có sẵn. Cỏ khô duy trì sức khỏe răng và hệ tiêu hóa. Timothy hay là tốt nhất; nếu khó tìm hoặc đắt, orchard grass hoặc cỏ địa phương chất lượng là lựa chọn thay thế.

1. Rau củ tươi -- mỗi ngày: Ớt chuông, cải bó xôi, cải xanh, bắp cải, cà chua bi (vừa phải) và rau mùi đều dễ mua tại chợ và siêu thị Việt Nam với giá hợp lý.

1. Viên nén (pellet) -- vừa đủ: Chọn loại pellet có bổ sung vitamin C. Cho khoảng 1/8 chén mỗi con mỗi ngày. Không cho quá nhiều vì có thể gây béo phì.

Những thứ tuyệt đối tránh: Hành tây và tỏi (độc hại), sô-cô-la, khoai tây sống, lá đại hoàng, bơ, các loại hạt có dầu.

Các vấn đề sức khỏe phổ biến nhất:

• Scorbut (thiếu vitamin C): Mệt mỏi, lợi sưng, đi khập khiễng, lông xỉn màu. Phòng ngừa: rau củ giàu vitamin C mỗi ngày không bỏ.
• Nhiễm trùng đường hô hấp (URI): Chảy mũi, hắt hơi liên tục, thở có tiếng. Thường do chuồng ẩm hoặc bẩn.
• Lệch khớp cắn (malocclusion): Răng mọc không đều vì ít nhai cỏ. Chuột lang cần cỏ liên tục để mài răng tự nhiên.
• Bumblefoot (viêm gan bàn chân): Sưng và loét ở gan bàn chân do sàn lưới hoặc chuồng quá ẩm bẩn.
• Tiêu chảy: Thay đổi thức ăn đột ngột hoặc nhiễm trùng. Giới thiệu thức ăn mới dần dần.

Dấu hiệu chuột lang khỏe mạnh: Mắt trong sáng và sạch, lông bóng mượt, hoạt bát, ăn ngon, phân hạt dài chắc màu tối đều đặn.

Kích thước và thiết kế chuồng: Cho 2 con chuột lang, diện tích sàn tối thiểu được khuyến nghị là 0,7 m2 (khoảng 120 x 60 cm). Càng rộng càng tốt. Chuột lang không leo trèo, vì vậy chuồng rộng và thấp có ích hơn chuồng cao nhiều tầng.

Chuồng gỗ nền đặc, chuồng nhựa, hoặc thiết kế C&C (tấm coroplast và lưới kẽm) đang ngày càng phổ biến trong cộng đồng nuôi chuột lang Việt Nam. Điều quan trọng nhất: đáy chuồng phải đặc hoàn toàn -- không được có lưới ở phần sàn.

Vị trí đặt chuồng trong điều kiện khí hậu Việt Nam: Đặt chuồng trong nhà, tránh nắng trực tiếp. Nhiệt độ lý tưởng là 18--24 độ C. Nếu không có điều hòa, đảm bảo thông khí tốt bằng quạt -- nhưng không thổi thẳng vào chuột lang. Một tấm đá lạnh hoặc gạch men mát đặt ở góc chuồng giúp chuột lang hạ nhiệt vào những ngày nóng bức.

Thông tin sinh sản của chuột lang:

• Thời gian mang thai: 59--72 ngày (trung bình 63--68 ngày) -- dài hơn nhiều so với hầu hết các loài gặm nhấm nhỏ
• Số con mỗi lứa: 1--4 con, trung bình 2--3
• Chuột lang con sinh ra ở trạng thái precocial -- đã có lông đầy đủ, mắt mở và biết đi trong vài giờ sau sinh
• Mẹ cho bú, nhưng con có thể thử ăn thức ăn cứng ngay từ ngày đầu
• Tuổi cai sữa: khoảng 3--4 tuần

Nguy cơ sinh sản không có kế hoạch: Chuột lang cái mang thai trước 6 tháng tuổi hoặc sau 7 tháng tuổi (khi khớp mu xương đã liền cố định) có nguy cơ cao gặp biến chứng sinh nở nguy hiểm tính mạng. Tuyệt đối không để sinh sản ngoài ý muốn.

Nơi mua chuột lang ở Việt Nam: Chuột lang được bán tại các cửa hàng thú cưng ở TP.HCM (quận 3, quận 10, Bình Thạnh) và Hà Nội (Hoàn Kiếm, Cầu Giấy). Ngoài ra còn có thể tìm trên các hội nhóm Facebook như Chuột Lang Việt Nam -- đây thường là nguồn nhận nuôi (adoption) đáng tin cậy.

Khi mua, hãy quan sát kỹ điều kiện nuôi nhốt của người bán: chuồng phải sạch, không quá chật, và các con chuột lang đều trông khỏe mạnh, không bị stress. Người bán tốt sẽ không ngại trả lời câu hỏi về tuổi, lịch sử sức khỏe hoặc cách chăm sóc.