Kiko

Dê Kiko là giống dê chuyên thịt được lai tạo tại New Zealand vào thập niên 1980. Tên gọi bắt nguồn từ một từ tiếng Maori nghĩa là thịt, phản ánh đúng mục đích chăn nuôi của giống này. Người ta chọn lọc dê Kiko để chúng tăng cân tốt trên đồng cỏ và bụi rậm thay vì phải ăn nhiều thức ăn tinh, đồng thời có thể sống sót ở vùng đồi núi ẩm ướt mà ít cần chăm sóc.

Điểm nổi bật nhất của giống dê này là sức chịu đựng bền bỉ. Kiko được chọn lọc trong điều kiện khắc nghiệt, con nào yếu kém bị loại thải chứ không được nuôi dưỡng riêng. Kết quả là một giống dê kháng ký sinh trùng đường ruột tốt hơn nhiều giống khác, có thể đi xa để tìm cỏ ăn, và hiếm khi cần người hỗ trợ khi đẻ. Dê cái trưởng thành thường nặng khoảng 45 đến 65 kg (100 đến 145 lb), còn dê đực có thân hình lớn hơn.

Người ta nuôi dê Kiko chủ yếu để lấy thịt và để lai tạo nhằm tăng sức đề kháng cho các dòng dê thịt khác. Giống dê này còn được dùng để phát quang bụi rậm, vì chúng ăn cả những loại cây thân gỗ mà nhiều loài gia súc khác bỏ qua.

Dê Kiko phù hợp với ai

Dê Kiko thích hợp với những người chăn nuôi và chủ trang trại nhỏ muốn có một giống dê tự lập trên đồng cỏ mà không cần đầu tư nhiều công sức. Chúng phát huy tốt nhất khi được chăn thả tự do trên diện rộng hơn là nuôi nhốt. Ai đang tìm một con dê cảnh nhỏ nhắn hoặc một giống cho sữa nhiều thì nên chọn giống khác, vì Kiko được lai tạo để lấy thịt và chịu đựng ngoài đồng, không phải để làm thú cưng hay vắt sữa.

Dê Kiko được phát triển tại New Zealand từ cuối thập niên 1970 và trong suốt thập niên 1980. Hai nhà lai tạo Garrick và Anne Batten, cùng với nhóm Caprinex Genetics ở đảo Nam, đặt mục tiêu tạo ra một giống dê thịt phù hợp với vùng đồi núi ẩm ướt của New Zealand.

Nền tảng ban đầu là những đàn dê hoang đã tự sinh tồn và sinh sản không cần con người can thiệp trên khắp vùng đất New Zealand. Những con dê bền bỉ này được lai với dê đực giống sữa nhập khẩu, gồm Anglo-Nubian, Saanen và Toggenburg, nhằm tăng kích thước và tốc độ lớn mà vẫn giữ được sức chịu đựng của dòng dê hoang.

Chọn lọc chính là cốt lõi của cả chương trình lai tạo này. Đàn dê được nuôi trên địa hình gồ ghề, ít được tẩy giun, bổ sung thức ăn hay hỗ trợ khi sinh. Con nào không giữ được sức khỏe, không nuôi nổi dê con hoặc không tăng cân trong điều kiện đó đều bị loại khỏi đàn giống. Sau vài thế hệ, dòng dê này đã ổn định về tính di truyền cho sức chịu đựng và khả năng tăng trưởng, và được đặt tên là Kiko.

Dê Kiko được xuất khẩu sang Hoa Kỳ vào thập niên 1990, nơi chúng vừa được nuôi thuần chủng để lấy thịt, vừa dùng để lai tạo tăng sức đề kháng cho các dòng dê thịt khác. Hiện nay các tổ chức đăng ký giống tại Hoa Kỳ và nhiều nước khác vẫn ghi nhận phả hệ và tỷ lệ lai của dê Kiko.

Dê Kiko có thân hình lớn, cơ bắp săn chắc, ngực sâu và bốn chân thẳng khỏe, thích hợp để di chuyển đường dài. Giống dê này được chọn lọc vì khả năng làm việc chứ không phải vì vẻ ngoài cố định, nên kích thước và màu sắc của chúng đa dạng hơn nhiều so với các giống dê triển lãm. Nhìn chung, đây là một con vật chắc khỏe và nhanh nhẹn.

Dê đực mang cặp sừng to, cong ra ngoài rồi vòng về sau; dê cái cũng có sừng nhưng nhỏ hơn. Đầu có chiều dài vừa phải với ánh mắt tinh anh. Móng của chúng khá cứng cáp và ít cần cắt tỉa hơn so với nhiều giống dê nuôi trên nền đất mềm.

Bộ lông và màu sắc

Trắng là màu phổ biến nhất và được ưa chuộng ngay từ những đàn giống ban đầu, nhưng dê Kiko cũng có màu kem, nâu vàng, nâu, đen và các tổ hợp màu khác. Bộ lông khá thô và áp sát thân vào mùa nóng. Ở vùng khí hậu lạnh, dê mọc thêm lớp lông mùa đông dày hơn cùng một ít lông tơ bên dưới, rồi rụng dần khi trời ấm lên.

Dê Kiko tự lập và biết tự lo cho bản thân, điều này bắt nguồn trực tiếp từ cách chúng được lai tạo. Chúng tự gặm cỏ và ăn lá cây bụi trên diện tích rộng, luôn cảnh giác trước nguy hiểm và phản ứng nhanh. Dê cái là những bà mẹ chu đáo, tự bảo vệ và nuôi dê con mà ít cần người can thiệp.

Với con người, giống dê này nhìn chung điềm tĩnh nhưng không quá quấn quýt. Dê Kiko được tiếp xúc thường xuyên sẽ dễ bảo và dễ di chuyển, trong khi những con nuôi thả rông có thể dè chừng người lạ và khó bắt hơn. Chúng hiếu động, tò mò và hay thử sức với hàng rào. Với những con dê khác, chúng thường hòa đồng và hình thành thứ bậc ổn định trong đàn. Với các loài gia súc khác, chúng có thể sống chung hòa thuận trên cùng đồng cỏ. Đây không phải giống dê thích ôm ấp, nên người nuôi muốn gắn bó gần gũi nên tiếp xúc với chúng thường xuyên ngay từ nhỏ.

Dê Kiko được lai tạo để ít cần chăm sóc hằng ngày, nhưng vẫn đòi hỏi kỹ thuật nuôi dưỡng đúng đắn. Những nhu cầu chính gồm không gian để kiếm ăn, hàng rào chắc chắn, chỗ trú tránh thời tiết khắc nghiệt và một chương trình chăm sóc sức khỏe định kỳ.

Chải lông

• Chải lông thỉnh thoảng để loại bỏ lông rụng vào mùa xuân.
• Kiểm tra móng vài tháng một lần; móng dê Kiko thường mòn tốt và ít cần cắt tỉa hơn các giống nuôi trên nền đất mềm.
• Kiểm tra bộ lông để phát hiện ve, chấy và các vấn đề về da mỗi khi bắt dê.
• Giữ sừng và vết thương sạch sẽ, theo dõi thường xuyên.

Vận động

• Cho dê tiếp cận đồng cỏ mở hoặc bụi cây để chúng có thể đi lại và kiếm ăn mỗi ngày.
• Cho phép ăn cây bụi và cây thân gỗ, loại thức ăn mà dê Kiko ưa thích hơn cỏ ngắn đơn thuần.
• Áp dụng luân canh đồng cỏ để giữ nguồn thức ăn luôn tươi và giảm lượng ký sinh trùng.
• Dành đủ không gian; dê bị nhốt chật hẹp dễ sinh chán nản và có thể phá chuồng, hàng rào.

Môi trường sống

Dê Kiko chịu được điều kiện ẩm ướt, đồi núi và lạnh tốt hơn nhiều giống dê khác, nhưng vẫn cần chỗ trú khô ráo, kín gió để tránh mưa, gió và nắng nóng. Hàng rào phải đủ cao và kín, vì giống dê này rất nhanh nhẹn và sẽ tìm ra điểm yếu để vượt qua. Luôn cần có nước sạch và khoáng chất tự do liếm.

Dê Kiko trước hết là loài tự kiếm ăn. Khẩu phần của chúng nên dựa trên đồng cỏ tốt, cây bụi và cỏ khô, còn thức ăn tinh chỉ nên dùng hạn chế. Dê trưởng thành ăn thức ăn thô chất lượng tốt thường không cần thêm thức ăn tinh, trong khi dê con đang lớn, dê cái mang thai giai đoạn cuối và dê cái đang nuôi con có thể cần bổ sung thêm. Luôn cung cấp nước sạch và khoáng chất dành riêng cho dê để chúng tự liếm, vì dê có nhu cầu đồng và selen đặc thù mà khoáng chất dành cho bò không đáp ứng được.

Thức ăn thưởng và bổ sung

Một lượng nhỏ cà rốt, táo hoặc cây lá tươi là món ăn thưởng an toàn và hữu ích khi huấn luyện. Khoáng chất dạng rời tự do liếm cùng baking soda giúp dạ cỏ khỏe mạnh. Ở những vùng đất thiếu selen, nên làm theo hướng dẫn của bác sĩ thú y địa phương về bổ sung selen và vitamin E, vì cả thiếu lẫn thừa đều gây hại.

Dê Kiko là một trong những giống dê khỏe mạnh nhất vì được chọn lọc trong điều kiện khắc nghiệt, con yếu bị loại bỏ ngay từ đầu. Chúng kháng ký sinh trùng đường ruột tốt hơn nhiều giống dê khác và thường đẻ không cần người hỗ trợ. Tuy vậy, chúng không miễn nhiễm với các bệnh thông thường ở dê, và việc quản lý tốt vẫn là yếu tố giữ cho đàn dê khỏe mạnh. Nếu được chăm sóc đúng cách, một con dê Kiko thường sống được 8 đến 12 năm.

Chăm sóc phòng ngừa

• Sử dụng xét nghiệm trứng giun trong phân để chỉ tẩy giun khi thật sự cần thiết, giúp bảo tồn khả năng kháng ký sinh trùng của giống.
• Luân canh đồng cỏ và tránh chăn thả quá mức.
• Tiêm phòng đầy đủ và đúng lịch, bao gồm vắc xin CDT phòng bệnh do clostridium và uốn ván.
• Cung cấp khoáng chất chuyên dụng cho dê tự do liếm để ngừa thiếu đồng và selen.
• Cắt móng khi cần và giữ nền chuồng luôn khô ráo.

Khả năng sinh sản dễ dàng là giá trị cốt lõi của dê Kiko. Dê cái đạt tuổi thành thục sinh dục vào khoảng 7 đến 12 tháng tuổi, dù nhiều người nuôi vẫn chờ đến khi dê cái gần một tuổi và phát triển đầy đủ mới cho phối giống lần đầu. Dê đực có thể có khả năng sinh sản từ khoảng 5 đến 7 tháng tuổi. Giống như hầu hết các loài dê khác, dê Kiko ở vùng khí hậu ôn đới thường sinh sản theo mùa, động dục mạnh nhất vào mùa thu.

Thời gian mang thai kéo dài khoảng 145 đến 155 ngày. Dê cái Kiko nổi tiếng đẻ dễ và nuôi con giỏi, nên chúng thường tự sinh và nuôi dê con mà ít cần can thiệp. Sinh đôi là chuyện thường gặp, một số dê cái còn sinh ba. Dê con sinh ra khỏe mạnh, đứng dậy và bú mẹ nhanh chóng, phù hợp với đặc tính ít cần chăm sóc của giống. Nhiều người nuôi cai sữa cho dê con vào khoảng 2 đến 3 tháng tuổi, tùy theo tốc độ tăng trưởng và điều kiện đồng cỏ. Việc chọn giữ lại những con giống mang cùng đặc tính bền bỉ giúp duy trì chất lượng của dòng dê.