Kobay

Kobay, farelerle değil, kapibara ve şinşillayla akraba olan Caviidae familyasının küçük bir üyesidir. Adındaki iki yanılsama bugün de sürmektedir: ne bir domuz ne de Gine'den gelir. Anavatanı And Dağları'nın yüksek yaylalarıdır ve binlerce yıl önce bu bölge halklarınca evcilleştirilmiştir. Türkçe 'kobay' sözcüğü İspanyolca 'cobayo'dan türemektedir.

Türkiye'de kobay sahipliği özellikle 2020'lerden itibaren İstanbul, Ankara ve İzmir'de belirgin biçimde arttı. Evcil hayvan dükkanları bu hayvanları artık düzenli olarak satarken Türkiye Kobay Topluluğu gibi çevrimiçi gruplar, Instagram sayfaları ve YouTube kanalları bakım rehberleri ile sahiplendirme desteği sunmaktadır. Belediye düzenlemeleri kobay beslemeye herhangi bir kısıtlama getirmemektedir.

Türkiye'deki evcil hayvan dükkanlarında en yaygın karşılaşılan ırklar Amerikan ve Abyssinian kobaylardır. Uzun tüylü ırklar (Perulu, Texel) günlük tarama ve özen gerektirir; ilk kez kobay sahiplenenler için kısa tüylü ırklar daha uygun bir başlangıç noktası oluşturur.

Renk çeşitliliği açısından ise tek renk, biri beyaz olmak üzere iki renkli ve 'tortoiseshell' adı verilen üç renkli kobaylar yaygındır.

Kobayın vahşi atası olan Cavia tschudii, hâlâ Peru, Bolivya ve Ekvador'un And platolarında yaşamaktadır. İnka öncesi medeniyetler bu hayvanları binlerce yıl boyunca hem gıda hem de ritüel amaçlı yetiştirdi. İspanyol kaşifler kobayları 16. yüzyılda Avrupa'ya taşıdı; hayvanlar kısa sürede saraylardan sıradan konutlara kadar sevimli bir evcil hayvan olarak benimsendi.

Adındaki yanılsama konusunda iki yaygın yanlış anlama vardır. 'Domuz' benzetmesi kobayın çıkardığı homurtular nedeniyledir. Türkçe 'kobay' sözcüğünün İspanyolca 'cobayo'dan gelmesi, hayvanın ticaret yollarıyla Türkçeye girdiğini göstermektedir. 'Gine' adının kökeni tartışmalı olmaya devam etmektedir.

Kobayların dişleri kesintisiz uzar. Bu nedenle sindirim ve diş sağlığı açısından sınırsız kuru ot (hay) tüketimi zorunludur. Yeterli kuru ot tüketmeyen kobaylarda malocclusion (diş uyumsuzluğu) gelişebilir.

Tüy rengi ve dokusu ırka göre büyük farklılık gösterir: kısa-düzden uzun-kıvırcığa, tek renkten tortoiseshell üç renkli desene kadar geniş bir yelpaze söz konusudur.

Kobayların başlıca sesleri ve anlamları:

• Wheek (keskin ıslık sesi): Heyecan ya da yemek isteği. Buzdolabı açıldığında veya sebze hazırladığınızı duyduklarında çıkardıkları bu ses çok nettir.
• Gıdıklama (purring): Derin, titreşimli bir ses. Okşanırken veya rahatlarken duyulur; mutluluk işareti.
• Alçak tıkırdama: Hafif rahatsızlık ya da uyarı sinyali.
• Diş gıcırdatma: Tehdit veya saldırganlık. Genellikle bir uyarı olarak kullanılır.

En sevimli kobay davranışlarından biri popcorn atlamak adıyla bilinen ani zıplayıp havalı dönüşlerdir. Kobayınız bunu yaptığında son derece mutlu olduğunu göstermektedir. Türk kobay sahipleri bu anları sosyal medyada sıklıkla paylaşmaktadır.

Kafes zemini: Tel zemin veya ızgara taban kullanmayın. Tırnaklar tel aralıklarına takılır ve 'bumblefoot' adı verilen ayak tabanı enfeksiyonuna yol açabilir. Düz plastik veya ahşap taban üzerine kağıt bazlı altlık serilmelidir. Sedir talaşından kaçının; uçucu yağlar solunum yollarını tahriş edebilir.

Kobayları tavşanlarla birlikte tutmayın: Tavşanlar kobaylara zarar verebilecek Bordetella türü bakterileri taşıyabilir ve vücut büyüklüğü farkı nedeniyle fiziksel yaralanmalar yaşanabilir.

Verilmemesi gerekenler: soğan, sarımsak, avokado, çikolata, ekmek, şekerli atıştırmalıklar ve tavşan peletleri. Kobay peletleri ile tavşan peletleri farklı formüllere sahiptir; yanlış pellet ciddi beslenme dengesizliklerine neden olabilir.

Ekzotik hayvan veterineri bulmak için büyük şehirlerdeki veteriner kliniklerini arayabilir, 'egzotik hayvan veterineri İstanbul / Ankara / İzmir' şeklinde arama yapabilirsiniz. Kobayınızı sahiplenmeden önce yakın çevrenizdeki ekzotik hayvan hekimini önceden belirlemeniz önerilir.

Minimum alan: İki kobay için 0,7 m², tercihen 1 m² veya üzeri. Kobaylar doğada uzun mesafeleri koşarak kat ettiğinden yeterli alan doğrudan mutluluklarını etkiler.

Zemin: Tel veya ızgara tabanlı kafes kullanmayın. Düz plastik ya da ahşap zemin üzerine kağıt bazlı altlık (paper bedding) serilmelidir.

Sıcaklık: İdeal aralık 16-26°C. Türkiye'de yaz aylarında bu aralığı korumak için klima veya serin iç mekân şarttır.

Gizlenme yerleri: Her kobay için en az bir küçük ev (igluu veya ahşap kabuk) bulunmalıdır. Kobaylar stres anında bu alanlara çekilerek rahatlama fırsatı bulur.

Gebelik süresi: 59-72 gün (kemirgenler arasında en uzun gebelik sürelerinden biri).

Yavru sayısı: 1-4 yavru, ortalama 2-3.

Doğum: Yavrular gözleri açık, tüylü ve hareketli olarak dünyaya gelir. Birkaç saat içinde kuru ot ve sebze yiyen yavrular bu özellik bakımından farelerden ve hamsterlardan çok farklıdır.

Erken olgunluk: Dişiler 4-6 hafta, erkekler 3-4 haftada üreme kapasitesine ulaşır. Karışık cinsiyetten doğan yavrular 3 hafta dolmadan ayrılmalıdır. Dişiler ilk doğumdan sonra 6-12 saat içinde tekrar gebe kalabilir.

Nereden edinilir? Türkiye'deki petshoplarda kobay düzenli olarak satılmaktadır. Alternatif olarak Instagram ve Facebook'taki Türk kobay sahiplendirme gruplarından ücretsiz veya düşük maliyetle sağlıklı kobay bulmak mümkündür. Sahiplendirme gruplarındaki hayvanlar genellikle aşılı ve bakımlıdır.

Sağlıklı kobay nasıl seçilir? Parlak gözler, temiz burun ve göz çevresi, aktif ve meraklı hareketler, düzgün diş yapısı ve pürüzsüz (veya ırka göre düzgün) tüy seçim kriterleridir. Uyuşuk, burnundan akıntısı olan, kilo kaybı belirgin veya hareketsiz bireylerden kaçının.