Süs sıçanı

Süs sıçanı, laboratuvar ya da zararlı kontrolü amacıyla değil, evcil hayvan olarak beslenen evcilleştirilmiş kahverengi sıçandır (Rattus norvegicus domestica). Evde en sık beslenen, en sosyal küçük memelilerden biridir. Yetişkin bireyler yaklaşık 23-28 santimetre gövde uzunluğuna ulaşır, kuyruğu da benzer uzunluktadır; erkekler genellikle dişilerden daha iri ve ağırdır.

Süs sıçanları boylarına göre oldukça zekidir. İsimlerini öğrenir, kendilerine bakan kişileri tanır ve basit görevler için eğitilebilirler. Hareketli, meraklı ve arkadaşlığa ihtiyaç duyan hayvanlardır; bu yüzden tek başına değil, genellikle aynı cinsiyetten iki veya daha fazla bireyden oluşan gruplar hâlinde beslenirler. Yalnız barındırılan bir sıçan zamanla içine kapanma eğilimi gösterir.

Genellikle iki ila üç yıl olan kısa yaşam süreleri, sahiplenmeyi düşünenlerin güçlü mizaçları ve kolay ele alınabilirlikleriyle birlikte tartması gereken en önemli unsurdur. Kendilerini sık sık temizleyen, düzenli tüy bakımı yapan hayvanlardır ve belirli bir ölçüde kum kabına alıştırılabilirler.

Bu hayvan kimlere uygundur

Süs sıçanları, etkileşimli ve eğitilebilir bir evcil hayvan isteyen, çoğu gün zaman ayırabilecek kişilere uygundur. Kısa bir yaşam süresine ve birden fazla hayvan bulundurma gerekliliğine sıcak bakan hanelere uyum sağlarlar. Yetişkin gözetiminde büyük çocuklar için makul bir ilk kemirgen seçeneğidir, ancak geceye yakın saatlerde daha hareketli olmaları en yoğun etkinlik döneminin akşam saatlerine denk geldiği anlamına gelir.

Süs sıçanı tek bir evcilleştirilmiş hayvan olarak kabul edilir. Ayrı ırklar yerine, yetiştiriciler ve kulüpler tüy tipi, kulak yapısı, vücut tipi, renk ve desene göre tanımlanan varyetelerden söz eder. Bu varyeteler birbiriyle birleşebilir; dolayısıyla tek bir sıçan aynı anda birkaç özellikle tanımlanabilir.

Çeşitlilik tüyde (standart, rex, tüysüz), kulak konumunda (dik kulak veya dumbo) ve desen örüntülerinde, geniş bir renk yelpazesiyle birlikte ortaya çıkar. Bunların hiçbiri temeldeki hayvanı değiştirmez; hepsi aynı tip içindeki görünüm farklılıklarıdır.

Varyeteler nasıl gruplandırılır

Sergi standartları sıçanları önce tüy, desen ve renge, ardından kulak tipi ve vücut tipi gibi varyete özelliklerine göre gruplandırır. Hobi sahiplerinin seçimlerinde, hayvan öncelikle yoldaş olarak beslendiği için görünümün yanı sıra mizaç ve sağlık da ön plandadır.

Süs sıçanının kökeni, on sekizinci yüzyılda Avrupa'ya yaygın biçimde yayılan yaban kahverengi sıçana dayanır. Kahverengi sıçanlar zararlı olarak büyük sayılarda yakalanıyordu ve on dokuzuncu yüzyıl İngiltere'sinde, köpeklerin bir çukurda sıçanları öldürme sürelerinin ölçüldüğü, günümüzde yasaklanmış bir kan sporu olan sıçan dövüştürmede kullanılıyordu.

Bu hayvanları temin eden sıçan avcıları, yakaladıkları sıçanlar arasında beyaz ve desenli bireyler de dahil olmak üzere sıra dışı renk ve desen varyantları fark etti. Bazıları yakaladıkları her hayvanı satmak yerine, daha dikkat çekici ve uysal olanları alıkoyup üretmeye başladı. Evcilleştirmenin uygulamadaki kökeni budur: bir zararlı popülasyonu içinden evcillik ve görünüme göre seçilim yapılması.

On dokuzuncu yüzyılın sonlarına doğru, bu şekilde yetiştirilen sıçanların evcil hayvan olarak beslenmesi ve sergilenmesi İngiltere'de yerleşik bir hobi hâline gelmişti. Süs sıçanlarının düzenli sergilenmesi bunu izledi ve zamanla, beslenen varyetelere ilişkin standartları belirlemek üzere kulüpler kuruldu.

Bu hobi İngiltere'den yirminci yüzyıl boyunca diğer ülkelere yayıldı. Aynı tür, standart bir laboratuvar hayvanı olarak da paralel ve ayrı bir tarihe sahipti; ancak evcil süs sıçanı hattı, araştırma amacıyla değil, hobi sahipleri tarafından mizaç ve renk gözetilerek geliştirildi.

Süs sıçanlarının uzun ve ince bir gövdesi, sivri bir burnu, koyu ve belirgin gözleri, gövdeyle yaklaşık aynı uzunlukta, tüysüz ve pullu bir kuyruğu vardır. Kuyruk dengeyi sağlamaya ve ısı düzenlemesine yardımcı olur. Bıyıkları uzundur ve sürekli hareket eder; bu, az ışıkta yön bulmalarına yardımcı olur.

Yetişkin gövde uzunluğu yaklaşık 23-28 santimetredir, kuyruk da buna benzer bir uzunluk ekler. Erkekler genellikle dişilerden daha iri ve ağırdır, tüyleri de daha kaba olma eğilimindedir. Sağlıklı yetişkinler, cinsiyet ve yapıya bağlı olarak genellikle yaklaşık 250 ile 500 gram arasında ağırlığa sahiptir.

Görünüm nasıl çeşitlenir

Tek tip içinde tüyler, düz standart tüyden kıvırcık rex tüyüne ve neredeyse tüysüz varyetelere kadar değişir. Kulaklar başın üst kısmında dik (top-eared) veya daha aşağıda ve yuvarlak (dumbo) konumlanabilir. Desenler ise düz renklerden başlıklı (capped), kukuletalı (hooded) ve yamalı (patched) örüntülere kadar çeşitlilik gösterir.

Süs sıçanları güçlü bir şekilde sosyaldir ve grup hiyerarşileri oluşturur. Doğada kahverengi sıçan koloniler hâlinde yaşar; evcilleştirilmiş form da bu arkadaşlık ihtiyacını korur. Birlikte tutulan sıçanlar birbirini temizler, üst üste yığılarak uyur ve oynar; bu yüzden tek başına barındırma önerilmez.

Şafak ve alacakaranlık saatleri ile akşam boyunca en hareketli hâllerindedirler, ancak bir haneye ait rutine belirli ölçüde uyum sağlayabilirler. Sürekli çevrelerini keşfeder, sürekli uzayan kesici dişlerini kontrol altında tutmak için kemirir, koku ve dokunma duyularını yoğun biçimde kullanırlar. İletişimlerinde beden duruşu, memnun olduklarında dişlerini gıcırdatma (bruksizm) ve çoğu insan işitme aralığının üzerinde kalan tiz sesler yer alır.

Düzenli ve nazik şekilde ele alındıklarında sıçanlar insanlara karşı özgüven kazanır ve genellikle sahiplerinin yanına gelmek ister. Cesurdan çekingene kadar değişen bireysel karakterler sergileyebilirler. Tanımadıkları sıçanlarla tanıştırma dikkat gerektirir, çünkü yerleşik gruplar yeni gelenlere tepki gösterebilir.

Günlük bakım

• Taze su sağlayın ve şişeyi veya kabı her gün kontrol edin
• Ölçülü miktarda tam sıçan yemi ile birlikte az miktarda taze gıda verin
• Kirlenen altlığı ve kum alanını nokta temizliğiyle temizleyin
• Etkileşim için zaman ayırın ve kafes dışında gözetim altında zaman geçirmesine izin verin
• Her sıçanı gözlerinde, solunumunda, kilosunda veya davranışında değişiklik olup olmadığına karşı kısaca kontrol edin

Ortam

• Kafesi doğrudan güneş ışığından, hava akımından ve nemden uzak tutun
• Sabit ve ılıman bir oda sıcaklığı koruyun
• Tırmanma katları, saklanma yerleri ve kemirme malzemeleri sağlayın
• Sosyal ihtiyaçlarını karşılamak için grupları bir arada tutun
• Düzenli bir program dahilinde kafesi tam olarak temizleyin ve altlığı değiştirin

Tüy bakımı ve ele alma

Sıçanlar kendilerini temizler ve nadiren banyoya ihtiyaç duyarlar. Onları kuyruktan tutarak kaldırmak yerine gövdenin altından kavrayarak ele alın. Küçük yaştan itibaren sık ve sakin şekilde ele alınmaları evcilliklerini korur. Rutin olarak hiçbir şeyi kesmeyin, ancak kesici diş ve tırnak uzunluğunu izleyin, biri aşırı uzarsa veterinere başvurun.

Süs sıçanları omnivordur. Beslenmenin temeli, tercihen seçici beslenmeyi önleyen bir pellet veya blok şeklindeki hazır sıçan yemi olmalıdır; çünkü gevşek karışım verilen sıçanlar sevdikleri parçaları seçip geri kalanını bırakabilir, bu da dengesiz beslenmeye yol açar. Taze gıdalar ana beslenme değil, küçük miktarlarda takviye olarak eklenir.

Uygun taze gıdalar arasında birçok sebze, küçük porsiyonlarda meyve ve zaman zaman yumurta gibi pişmiş protein bulunur. Hayvanın küçük boyutu göz önüne alındığında porsiyonlar küçük olmalı, obeziteyi önlemek için yağlı veya şekerli gıdalar sınırlı tutulmalıdır.

Ödüller beslenmenin küçük bir parçası olmalı ve eğitim ile bağ kurma amacıyla kullanılmalıdır. Taze su her zaman erişilebilir olmalıdır; genellikle her gün kontrol edilen bir emzikli şişeden sağlanır. Tam beslenme alan çoğu sıçan, veteriner önermedikçe rutin takviyeye ihtiyaç duymaz.

Süs sıçanları genel olarak dayanıklıdır, ancak yaklaşık iki ila üç yıllık kısa bir yaşam süresine sahiptir. En sık görülen sağlık sorunları solunum yolu enfeksiyonları ve, özellikle yaşlı sıçanlarda, meme ile diğer tümörlerdir. Her ikisi de yeterince sık görülür, bu yüzden sahiplerin erken belirtileri izlemesi gerekir.

Temiz ve az tozlu bir ortam, iyi havalandırma, dengeli beslenme ve aşırı kalabalıklaşmadan kaçınmak hastalık riskini azaltır. Sıçanlar zayıflıklarını gizlediğinden, solunum, kilo veya aktivitede görülen küçük değişiklikler önemlidir.

Koruyucu bakım

• Kafesi temiz ve iyi havalandırılmış tutun
• Az tozlu, kokusuz altlık kullanın
• Dengeli ve tam bir beslenme sağlayın, obeziteden kaçının
• Yeni sıçanları karantinaya alın ve dikkatlice tanıştırın
• Değişiklikleri erken yakalamak için sıçanları düzenli olarak tartın ve ele alın

Süs sıçanlarının, tırmanmak için yatay çubuklara ve egzersiz için birden fazla kata sahip geniş, yüksek bir kafese ihtiyacı vardır. Dolu raflı tel kafesler, akvaryumlardan daha uygundur, çünkü havalandırma hassas solunum yolları için önemlidir. Çubuk aralığı, özellikle genç veya küçük sıçanların kaçmasını önleyecek kadar dar olmalıdır.

İçeride saklanma yerleri, hamaklar, halatlar veya merdivenler ve güvenli kemirme malzemeleri bulundurun. Ayaklarını korumak için taban çıplak tel yerine dolu olmalı ve az tozlu altlıkla kaplanmalıdır.

Kurulum kontrol listesi

• Dar çubuk aralığına ve dolu raflara sahip yüksek tel kafes
• Az tozlu altlık ve kum alanı
• İki veya daha fazla saklanma yeri ile hamak ya da platform
• Kemirme malzemeleri ve tırmanma yapıları
• Emzikli su şişesi ve sabit bir yem kaynağı
• Sessiz, hava akımından uzak bir konum

Süs sıçanları genellikle beş ila altı haftalık yaşta, çok erken cinsel olgunluğa ulaşır; bu yüzden istenmeyen yavrulamaları önlemek için erkekler ve dişiler bu yaştan önce ayrılmalıdır. Dişiler sık aralıklarla kızgınlık dönemine girer. Gebelik süresi kısadır, yaklaşık 21-23 gün.

Yavru sayıları büyüktür, genellikle altı ila on iki, bazen daha fazla yavru doğar. Yavrular tüysüz ve gözleri kapalı doğar; anne sakin ve iyi beslenmişse yavruları çok az müdahaleyle büyütür. Yavrular genellikle dört ila beş haftalık yaşta sütten kesilir. Sıçanlar çok kolay üredikleri ve çok sayıda yavru verdikleri için, sorumlu bir yetiştiricilik her hayvanın nereye gideceğinin planlanmasını ve ebeveynlerin sağlığı ile mizacına dikkat edilmesini gerektirir.

Süs sıçanı size uygun mu?

Süs sıçanları günlük ilgiye ve kendi türlerinden arkadaşlığa ihtiyaç duyar; bu yüzden en az iki birey bulundurmayı ve ele alma için zaman ayırmayı planlayın. Kafes için oldukça fazla dikey alan gerektirirler. Devam eden maliyetler arasında yem, altlık ve olası veteriner bakımı bulunur; küçük memeli veteriner ziyaretleri tek başına en büyük gider kalemi olabilir. Birçok sahip için en zor kısım, iki ila üç yıllık kısa yaşam süresidir; bu, daha büyük evcil hayvanlara kıyasla vedanın daha erken gelmesi anlamına gelir.

Nereden edinilir

Sağlık ve mizaç açısından seçilim yapan, gruplarını iyi bakan sorumlu yetiştiricileri araştırın. Barınaklar ve küçük hayvan kurtarma kuruluşlarında genellikle yuva arayan, bazen bağ kurmuş çiftler hâlinde sıçanlar bulunur. Nereden edinirseniz edinin, temiz gözlü, rahat nefes alan, düzgün tüylü, canlı ve tetikte hayvanları tercih edin; tek bir sıçanı dürtüsel biçimde satın almaktan kaçının.