Sığır

Sığır, dünya üzerinde en yaygın yetiştirilen evcil hayvanlardan biridir. Geviş getiren hayvanlar sınıfına girer, yani bitkisel besinleri dört bölmeli bir mide sistemiyle sindirir ve otu ile kaba yemi et, süt ve diğer ürünlere dönüştürür. Yetişkin bir hayvan genellikle birkaç yüz kilogram ağırlığındadır ve sürekli olarak otlağa veya depolanmış yeme, temiz suya ve aşırı hava koşullarından korunacak bir barınağa ihtiyaç duyar.

Köpek veya kediden farklı olarak sığır, ev ortamında beslenen bir arkadaş hayvanı değildir. Çiftliklerde, ranchlerde ve küçük ölçekli işletmelerde yetiştirilen bir çiftlik hayvanıdır. Bazı yetiştiriciler süt veya et amacıyla az sayıda sığır tutar, bazı ırklar ise geniş arazilerde bakımı görece kolay otlatıcılar olarak tercih edilir. Her durumda hayvan bir sürünün parçasıdır ve bakıcısının düzenli ilgisine bağımlıdır.

Sığırlar doğaları gereği sakin ve ölçülü olsa da güçlü hayvanlardır. Güvenli bir şekilde yönetmek, uygun çitleme, doğru ekipman ve sürünün nasıl hareket ettiğine dair bilgi gerektirir. Arazisi, zamanı ve pratik bir yetiştirme amacı olan kişilere uygundur; evde yaşayan bir evcil hayvan arayanlara değil.

Sığır yetiştirmek kimlere uygundur

Sığır, otlatma arazisine sahip olan veya kiralayan, günlük kontrol yapabilen, mevsimlik bakım işlerini yürütebilen ve veteriner desteğini sağlayabilen kişilere uygundur. Şehir bahçeleri veya arazisi, çitlemesi olmayan, büyük bir hayvanı taşıyıp sabitleyemeyecek kişiler için uygun değildir.

Sığır ırkları genellikle hangi ürün için yetiştirildiklerine göre gruplanır. Et ırkları kas gelişimi ve karkas kalitesi için seçilir, süt ırkları süt verimi ve meme özellikleri için, kombine ırklar ise ikisi arasında bir denge için yetiştirilir. Ayrı bir ayrım da ılıman iklimlerde yaygın olan taurin sığırlar ile sıcak ve nemli bölgelere uyumlu hörgüçlü zebu sığırları arasındadır. Üretimin büyük bölümünü yaklaşık 20 yaygın ırk oluşturur, bunların dışında çok sayıda bölgesel ve nadir ırk bulunur.

Et ırkları genellikle iri kaslı ve hızlı büyüyen hayvanlardır. Süt ırkları daha zayıf ve köşeli yapıdadır, büyük meme yapısına sahiptir. Bazı ırklar mermerlenme, sıcağa dayanıklılık veya zayıf mera koşullarında dayanıklılık gibi özel özellikleriyle tanınır.

Irklar nasıl gruplanır

Yetiştiriciler iklime, mevcut yeme ve pazar koşullarına göre bir ırk seçer. Kurak meralarda çalışan bir ranch sahibi dayanıklı bir et ırkı veya zebu tipini tercih edebilirken, bir süt işletmesi genellikle Holstein veya Jersey gibi yüksek verimli bir ırk tutar. Büyüme, süt verimi ve dayanıklılık gibi özellikleri bir araya getirmek için melezleme sık uygulanır.

Evcil sığır, bir zamanlar Avrupa, Asya ve Kuzey Afrika'da yayılan büyük yabani öküz tur (Bos primigenius) türünden gelir. Arkeolojik ve genetik kanıtlar evcilleştirmenin yaklaşık 10.000 yıl önce başladığını göstermektedir. Taurin sığırlar Yakın Doğu'daki Bereketli Hilal bölgesinde evcilleştirilirken, hörgüçlü zebu sığırlar Güney Asya'da farklı bir tur popülasyonundan ayrı olarak evcilleştirilmiştir.

Erken tarımın yayılmasıyla birlikte sığır da yayıldı. Sonraki binyıllar içinde Avrupa'ya, Afrika'ya ve Asya'nın geneline ulaştı; et, süt, deri için ve sürme ile taşıma işlerinde kullanılan bir hayvan olarak değer gördü. Birçok toplumda sığır aynı zamanda bir zenginlik ölçüsü ve ticaret ile ritüelin bir parçası haline geldi.

Yabani tur, Avrupa'da giderek azalan sayılarla varlığını sürdürdü; kayıtlara geçen son birey 1627 yılında Polonya'da öldü. O tarihe kadar evcil sığır kıtada zaten onun yerini uzun süredir almıştı. Yüzyıllar süren seçici üretim, yerel iklimlere ve kullanım amaçlarına uyarlanmış bölgesel tipler ortaya çıkardı.

1. ve 19. yüzyıllardan itibaren İngiltere ve Avrupa'da organize ırk geliştirme çalışmaları, bugün bilinen standartlaştırılmış ırkların çoğunu ortaya çıkardı. Avrupa sığırları daha sonra Amerika ve Avustralya dahil dünya geneline ihraç edildi; buralarda yeni koşullara uyum sağlamak için yerel ve zebu ırklarla melezlendi.

Sığırın geniş sindirim sistemine uygun, derin ve fıçı biçimli bir gövdesi, geniş burunlu bir kafası ve çift toynakları vardır. Her iki cinsiyet de boynuz geliştirebilir, ancak birçok ırk doğal olarak boynuzsuzdur (polled) ya da boynuzları alınır. Boğalar, inek erkeklerine göre daha büyük ve daha kaslıdır; daha kalın bir boyun ve genellikle daha belirgin bir omuz tümseği taşırlar.

Tüy vücudun büyük kısmında kısa ile orta uzunluktadır, soğuk iklimlerde daha kalın bir örtü gelişir. Renk, ırka bağlı olarak düz siyah, kırmızı ve beyazdan kahverengiye, dun tonuna ve birçok desen kombinasyonuna kadar değişir.

Görünüm ırklara göre nasıl değişir

Charolais ve Limousin gibi et ırkları kompakt ve iri kaslıdır; Holstein ve Jersey gibi süt ırkları ise daha zayıf, köşeli yapıda ve belirgin meme yapısına sahiptir. Brahman ve diğer zebu tipleri, sıcakla başa çıkmalarına yardımcı olan belirgin bir omuz tümseği ve gevşek deri taşır. Texas Longhorn, çok uzun ve geniş açılı boynuzlarıyla tanınır.

Sığır sosyal bir hayvandır ve grup halinde yaşamayı tercih eder. Sürü içinde bir hiyerarşi oluşur; hayvanlar günün büyük bölümünü otlayarak, geviş getirerek ve birlikte dinlenerek geçirir. Güçlü sürü içgüdüleri vardır ve yalnız bırakıldıklarında strese girerler; bu nedenle bakıcılar hayvanları grup halinde hareket ettirir ve sürünün doğal takip etme davranışından yararlanır.

İletişim, vücut duruşu, böğürme gibi sesler ve koku yoluyla gerçekleşir. İnekler ve buzağılar birbirlerini ses ve koku ile tanır. Sığırın geniş, panoramik bir görüş açısı vardır, ancak tam arkasında bir kör nokta bulunur; ani hareket ve gürültüye tepki verirler. Korkan bir hayvan kaçabilir, köşeye sıkışan veya yavrusunu koruyan bir hayvan ise saldırabilir ya da tekme atabilir. Özellikle boğalar tehlikeli olabilir ve dikkatli bir şekilde yönetilmelidir.

Günlük bakım

• Her hayvanı hastalık, yaralanma veya topallık belirtileri açısından kontrol edin
• Her zaman temiz ve donmamış su sağlayın
• Yeterli kaba yem veya ek yem temin edin
• Çitleri, kapıları ve su yalaklarını kontrol edin
• Sürüyü doğum, kızgınlık veya sıkıntı belirtileri açısından gözlemleyin

Barınma ortamı

• Hayvan başına yeterli otlama alanı sunan mera veya padok
• Irka uygun, güvenli çevre çitlemesi
• Sıcak, soğuk ve yağıştan koruyan barınak veya rüzgar kesici
• Toynak ve hastalık sorunlarını azaltan iyi drenajlı zemin
• Güvenli sabitleme için koridor ve sıkıştırma kafesi gibi yönetim tesisleri

Tımar ve yönetim

Sığır kendi bakımının büyük kısmını kendisi yapar, ancak toynakların periyodik olarak kesilmesi ve tüyün parazitlere karşı kontrol edilmesi gerekir. Yönetim sakin ve sessiz bir şekilde, hayvanın doğal hareketinden ve kaçış mesafesinden yararlanılarak yürütülmelidir. Düzenli, düşük stresli temas; aşılama, tartım ve yükleme gibi rutin işleri hem hayvan hem de bakıcı için daha güvenli hale getirir.

Sığırın doğal beslenmesi ot ve diğer kaba yemlere dayanır. Dört bölmeli mide, mikropların yardımıyla lifi fermente eder; bu nedenle sürekli bir kaba yem kaynağı (mera, kuru ot veya silaj) gereklidir. İyi bir merada sığırın başka bir şeye çok az ihtiyacı olabilir, ancak kışın veya zayıf arazide depolanmış kaba yeme ve bazen enerji ile protein ihtiyacını karşılamak için tahıl ya da konsantre yeme gerek duyulur. Mera tek başına belirli elementler açısından yetersiz kalabildiğinden mineral takviyeleri sıklıkla verilir.

Yem ihtiyaçları yaşam evresine, mevsime ve amaca göre değişir. Büyümekte olan hayvanlar, süt veren inekler ve besiye alınan hayvanlar, bakım döneminde olan kuru ineklere göre daha fazla enerjiye ihtiyaç duyar. Ani diyet değişikliklerinden kaçınılmalıdır çünkü bunlar işkembe fonksiyonunu bozabilir.

Takviyeler, mineral yalama taşları ve su

Mineral ve tuz yalama taşları, eksiklik bilinen bölgelerde meranın besin açıklarını kapatmaya yardımcı olur ve bulundurulmalıdır. Temiz ve taze su, tek başına en önemli girdidir: yetişkin bir inek günde onlarca litre su içebilir, sıcak havada veya laktasyon döneminde bu miktar daha da artar. Su kaynakları her gün kontrol edilmeli ve kışın donmaya karşı korunmalıdır.

Sığır genellikle dayanıklı bir hayvandır, ancak boyutu ve sindirim sistemi belirli sorunları yaygın hale getirir. Sağlık sorunlarının çoğu ayaklar, meme, işkembe veya parazitlerle ilgilidir. Doğal yaşam süresi yaklaşık 15 ile 20 yıl arasındadır, ancak süt ve et hayvanları üretim gerekçesiyle genellikle daha erken sürüden çıkarılır. İyi beslenme, temiz barınma ve düzenli gözlem çoğu sorunu ciddileşmeden önler.

Koruyucu bakım

• Veteriner tavsiyesine göre düzenli aşılama ve parazit kontrolü
• Düzenli toynak muayenesi ve kesimi
• Temiz, kuru yatma alanları ve iyi drenajlı mera
• Aşırı veya yetersiz beslenmeyi yakalamak için vücut kondisyon puanlaması
• Doğum döneminde dikkatli yönetim

Düveler (genç dişiler) ırka ve büyümeye bağlı olarak genellikle 12 ile 15 aylıkken üreme yaşına ulaşır ve yeterli vücut ağırlığına eriştiklerinde ilk kez çiftleştirilir. İnekler yaklaşık üç haftalık bir döngüyle kızgınlığa girer. Çiftleşme, sürüyle birlikte tutulan bir boğa aracılığıyla veya süt ve soy kütüğü yetiştiriciliğinde belirli boğalara ulaşmak için yaygın olarak kullanılan yapay tohumlama yoluyla gerçekleşebilir.

Gebelik yaklaşık dokuz ay (280 ile 285 gün arası) sürer. İnek normalde tek bir buzağı doğurur; ikizler görülür ancak daha az yaygındır. Buzağı doğduktan birkaç saat içinde ayağa kalkıp emmeye başlayabilir ve kendisini emziren ve koruyan annesine yakın kalır. Et üretim sistemlerinde buzağı genellikle sütten kesilene kadar inekle birlikte kalır; süt sistemlerinde ise inek sağılabilsin diye buzağı genellikle ayrı yetiştirilir. İyi yönetim altında inekler yaklaşık yılda bir buzağı üretebilir.

Sığır yetiştirmek size uygun mu?

Sığır, arazi, zaman ve para açısından büyük bir taahhüttür. Her hayvan otlama alanına, güvenli çitlemeye, suya ve barınağa, ayrıca güvenli sabitleme için yönetim tesislerine ihtiyaç duyar. Hafta sonları, tatiller ve kötü hava koşulları dahil yılın her günü günlük kontrol gereklidir ve hayvanlar on yılı aşkın süre yaşayabilir. Sığır edinmeden önce baş başına yeterli meranız olduğundan, kış için yem depolayabildiğinizden ve büyük bir hayvanı taşıyıp sabitleyebildiğinizden emin olun. Birçok bölgede ayrıca kayıt, hayvan hareket kayıtları ve kimlik küpesi zorunludur.

Nereden edinilir

Sığır, kurulu yetiştiricilerden, hayvan pazarlarından ve çiftlik dağıtım satışlarından satın alınabilir; bazen çiftlik hayvanı barınaklarından da sahiplenilebilir. Açık sağlık ve üreme kayıtları tutan kaynaklardan satın alın, satın almadan önce hayvanları sağlık durumu, kondisyon ve huy açısından inceleyin. Yerel ve bilinen bir sürüden satın almak hastalık ve taşıma riskini azaltır.