Yünlü

Yünlü Lama, evcil lamanın (Lama glama) yoğun postlu bir tipidir. Lama, Güney Amerika And Dağları kökenli büyük bir develidir. Bu tip, kısa postlu lamalardan belirgin biçimde ayrılır: bacaklara inen, boynu kaplayan ve yüzün büyük bölümünü örten sık ve lifli bir tüy örtüsüne sahiptir. Yetişkin bireyler genellikle başın tepesinde 1,7 ile 1,8 metre yüksekliğe ulaşır ve 130 ile 200 kilogram ağırlığa gelir.

Diğer lama türleri gibi Yünlü Lama da sürü hayvanıdır; yoldaşlarıyla bağ kurar ve düzenli alışkanlıklar oluşturur. Düzenli olarak insanlarla ilgilenildiğinde sakin bir yapı sergiler; bireylerinin büyük bölümü meraklı olup yabancılara yaklaşmaktan çekinmez. Bu tür, lif üretimi, bazı bölgelerde yük taşıma ve giderek artan biçimde küçük çiftlik hayvanlarına eşlik etme ile koruma amacıyla değer görür.

Yünlü Lamaya adını veren bu ağır post, kısa postlu lamalara kıyasla daha fazla bakım gerektirir. Yetiştiriciler, hayvanın rahat etmesi ve yünü toplamak için genellikle yılda bir kez kırkım yapar. Bu bakım koşullarıyla Yünlü Lama, yeterli alana, tımarlamaya zaman ayırabilecek kapasiteye ve lif üretimine ilgi duyan kişilere uygundur.

Kime Uygundur

Yünlü Lama, mera arazisi ve barınağa sahip olan, büyük bir hayvanla ilgilenmeye ve yoğun postu yönetmeye istekli olan kişilere uygundur. Ev hayvanı değildir. Lamalar sosyal hayvanlar olduğundan tek başına değil, çiftler ya da küçük gruplar hâlinde barındırılmalıdır. Lif üretimi isteyen, sakin bir mera arkadaşı arayan ya da koyun ve keçi sürülerini koruyacak bir hayvan edinmek isteyenler bu türün başlıca yetiştiricileridir.

Lama, Amerika kıtasının en eski evcil hayvanlarından biridir. Evcilleştirme süreci Peru'nun yüksek And Dağları'nda ve çevre yaylalarda gerçekleşmiş olup arkeolojik bulgular, bu sürecin birkaç bin yıl önce başladığına işaret etmektedir. Vahşi guanako, evcil lamanın atası kabul edilmektedir.

And toplumlarında lama, gündelik yaşamın vazgeçilmez bir unsuruydu. Dağ yollarında yük taşıdı, tekstil için lif sağladı, et ve deri kaynağı olarak kullanıldı; gübresi ise yakıt ve tarım girdisi işlevi gördü. Çobanlar büyük sürüler besledi ve hayvanları nesiller boyunca ihtiyaç duydukları özellikler doğrultusunda seçti; bu seçim, soğuk ve yüksek kesimlerde yoğun postlu bireyleri de kapsıyordu.

Yoğun postlu lamalar, yani günümüzde Yünlü Lama olarak anılan tip, lifin hem soğuktan korunma hem de hasat edilebilir ürün olarak değer taşıdığı bölgelerde gelişti. Onaltıncı yüzyıldaki Avrupalı temasının ardından, ithal edilen evcil hayvanların yayılmasıyla bazı bölgelerde lama sayıları azaldı; ancak hayvanlar And bölgesi genelinde önemini korudu.

Yirminci yüzyılın sonlarından itibaren lamalar Kuzey Amerika, Avrupa ve Avustralya'ya ihraç edildi. Bu ülkelerde lif, yük taşıma, sergi ve koruma ile refakat amacıyla yetiştirilmektedir. Yoğun postlu bireyler, lif kalitesi ve görünümleri nedeniyle bu ortamlarda tercih görmektedir.

Yünlü Lama, lamalara özgü uzun boyun, dik muz şeklindeki kulaklar ve ince bacakları olağandışı ağır bir postu ile bir arada barındırır. Post, gövdeyi ve bacakların alt bölümlerini tamamen örterken boynu da yukarıya kadar kaplar; birçok bireyde alnı ve yanakları da yün örter. Bu durum, kısa postlu lamalara kıyasla hayvana dolgun ve yuvarlak bir silüet kazandırır.

Kafa görece incedir; geniş gözlere ve sakin bir ifadeye sahiptir. Lamaların üst dudağı yarık yapıdadır; ayakları ise engebeli zemine uygun, yastıklı ve iki parmaklıdır.

Post ve Renkler

Türü tanımlayan özelliğin başında post gelir. Yünlü Lama postu sık olup kırkımlar arasında uzun boyda büyüyebilir; bu nedenle yıllık kırkım standart uygulama hâline gelmiştir. Renk çeşitliliği yüksektir: düz beyaz, krem, açık sarımsı kahve, kahverengi, gri ve siyahın yanı sıra benekli ve parçalı kombinasyonlar da görülür. Kaliteli soydaki bireylerde kılçıksız yapıdaki lif, iplik eğirme ve tekstil üretimi için elverişlidir.

Yünlü Lama, uysallığı ve nazik yapısıyla tanınır. Sürü hayvanı olduğundan diğer lamalarla bağ kurar ve arkadaşlığa ihtiyaç duyar; tek başına hayvan barındırmak önerilmez. Tanıdık yetiştiriciler etrafında sakin ve iş birliğine açık bir tutum sergiler; meraklı yapısı sayesinde birçok birey yeni insanlara ya da nesnelere kendiliğinden yaklaşır.

Yabancılar karşısında iyi sosyalleştirilmiş bir Yünlü Lama genellikle sakin fakat dikkatli bir görünüm çizer. Lamalar beden duruşu, kulak pozisyonu ve vınlama sesiyle iletişim kurar; tehdit altında hissettiklerinde ya da yem rekabetinde tükürme davranışı sergileyebilirler; ancak sabırla yetiştirilen hayvanlarda insanlara tükürme nadir görülür. Evcil hayvanlar ve küçük çiftlik hayvanlarıyla genel olarak barışçıl bir ilişki içindedir; bazı lamalar koyun ya da keçi sürülerini yırtıcılara karşı koruma amacıyla özellikle tercih edilmektedir.

Erken dönem ve nazik bir alıştırma süreci büyük önem taşır. Elle beslenerek büyütülen bir yavrunun (cria) aşırı ilgi görmesi, ilerleyen dönemde saldırgan bir yetişkin ortaya çıkarabilir; bu nedenle gençlik döneminde tutarlı sınırlar koymak daha dengeli bir karakter oluşmasını sağlar.

Bakımın odağında yoğun post, ayaklar ve hayvanın sosyal ile fiziksel gereksinimleri yer alır. Sık tüy örtüsü ısıyı hapsettiğinden kırkım ve post kontrolleri rutin yönetimin ayrılmaz parçasıdır.

Tımar

• Aşırı ısınmayı önlemek ve lifi toplamak için postu yılda bir kez, genellikle ilkbaharda, kırkın.
• Özellikle bacaklar ve alt bölge olmak üzere postu düzenli olarak keçeleşme, yabancı madde ve parazit açısından kontrol edin.
• Yumuşak zeminde kalan lamalar tırnaklarını doğal yollarla aşındıramadığından gerektiğinde tırnakları kesin.
• Alt kesici dişleri izleyin; aşırı büyümede bir veteriner ya da deneyimli yetiştiriciyle görüşün.

Egzersiz

• Her gün mera erişimi sağlayın; bu hem otlatma hem de hareket imkânı sunar.
• Lamalar koşup yürüyebileceği alan sayesinde kas ve ayak sağlığını korur.
• Eğitimli yük lamalarının hafif yük altında düzenli yürüyüşlerden yararlandığı görülmektedir.

Barınak ve Çevre

Lamalar, güvenli çit, yağmur ve rüzgardan koruyacak kuru bir barınak ile sıcak havalarda gölgelik alana ihtiyaç duyar. Yoğun postlu bir hayvan için soğuk değil sıcak daha büyük bir risk oluşturur; bu nedenle yaz aylarında gölge, havalandırma ve taze su zorunludur. En az bir başka lamanın arkadaşlığı da temel hayvan refahının bir parçasıdır.

Lamalar, seyrek And bitki örtüsüne uyarlanmış verimli otçullardır; mütevazı bir yemle iyi bir vücut kondisyonu elde edebilirler. Diyetin temelini çayır ve kuru çayır otu oluşturur. İyi kondisyondaki yetişkin lamaların büyük çoğunluğunun tahıl ya da kesif yeme ihtiyacı yoktur; aşırı beslenme şişmanlığa yol açar. Her zaman temiz su bulunması zorunludur; develilere özel ya da az bakırlı koyun minerallerine göre formüle edilmiş serbest seçimli mineral takviyesi iz element ihtiyacını karşılamaya yardımcı olur.

Ödüller ve Takviyeler

Eğitim amacıyla küçük miktarlarda havuç ya da elma dilimi gibi güvenli sebze veya meyveler verilebilir. Ana takviyeler arasında develilere uygun mineral karışımı ve yerel toprakların yetersiz kaldığı bölgelerde koyu renkli hayvanlara kış döneminde ek D vitamini sayılabilir. Sindirim sistemini korumak için herhangi bir diyet değişikliği kademeli biçimde yapılmalıdır.

Yünlü Lama, iyi yönetim koşullarında genellikle 15 ile 25 yıl yaşayan dayanıklı bir hayvandır. Sağlık sorunlarının büyük bölümü kalıtsal hastalıklardan değil yetiştiricilik hatalarından kaynaklanır. Yoğun post ısı stresini öne çıkan mevsimsel bir risk hâline getirir; rutin parazit kontrolü, diş muayenesi ve tırnak bakımı ise diğer sorunların çoğunu önler.

Koruyucu Bakım

• Vücut kondisyon skoru değerlendirmesini içeren yıllık veteriner muayenesi.
• Veteriner tarafından belirlenen programa göre rutin aşılama ve parazit kontrolü.
• Düzenli tırnak kırpma ve diş muayenesi.
• Yıllık kırkım ve sıcak mevsimde ısı yönetimi.
• Yıl boyunca temiz su ve dengeli kaba yem erişimi.

Dişi lamalar, yeterli vücut büyüklüğüne ulaştıktan sonra genellikle 18 ile 24 aylık yaşta üremeye hazır hâle gelir; erkekler ise çoğunlukla iki ila üç yaşından itibaren çiftleştirme amacıyla kullanılır. Lamalar tetiklenmiş yumurtlayıcıdır; bu durum, dişinin belirli bir döngüyle değil çiftleşmeye yanıt olarak yumurta bırakması anlamına gelir. Bu özellik sayesinde yılın büyük bölümünde çiftleştirme yapılabilir. Çiftleşme, dişinin çömelmiş pozisyonda (cushed) oturmasıyla gerçekleşir ve başarılı bir çiftleşmeden sonra dişi genellikle daha fazla yaklaşıma izin vermez.

Gebelik süresi yaklaşık 11,5 ay, yani 350 gün kadardır ve neredeyse her zaman cria adı verilen tek bir yavruyla sonuçlanır. İkiz doğum nadirdir. Doğumlar genellikle gündüz saatlerinde gerçekleşir; sağlıklı bir yavru birkaç saat içinde ayağa kalkar ve emmeye başlar. Yavrular dört ila altı aylık yaşta sütten kesilir. Yoğun postlu ebeveynlerden yetiştirme yapan üreticiler, konformasyon ve karakter özelliklerinin yanı sıra lif kalitesine de özellikle dikkat eder.