Karışık Irk Eşek

Melez bir eşek, anne veya babasının farklı ırklara, bölgesel tiplere ya da populasyonlara ait olduğu ya da soyu bilinmeyen evcil bir eşektir. Dünya genelinde bakılan eşeklerin büyük çoğunluğu tanınmış bir ırka mensup değildir. Bu hayvanlar, yüzyıllar boyunca denetimsiz üreme, bölgesel tiplerin gayri resmi olarak çaprazlanması ve iş ya da ticari amaçlı kasıtlı melezleme yoluyla ortaya çıkmıştır.

Melez eşekler minyatür boyuttan büyük standart boyuta kadar geniş bir yelpazede yer alır. Fiziksel özellikleri ve çalışma kapasiteleri, arkalarındaki çeşitli gen havuzunu yansıtır. Pek çoğu, ırk ayrımı gözetmeksizin tüm eşek soylarında kalıtsal olarak bulunan kompakt yapı ve sağlam adım gibi niteliklere sahiptir.

Afrika, Asya ve Latin Amerika'nın belirli bölgelerinde yük ve koşum hayvanı olarak kullanılırlar. Kuzey Amerika ve Avrupa'da ise ağırlıklı olarak eşlik hayvanı, küçük çiftlik işleri ve çiftlik koruma hayvanı olarak tercih edilirler. Hangi amaçla tutulursa tutulsun, düzenli toynak bakımına, kontrollü bir beslenme düzenine, kapalı barınağa ve en az bir yoldaşa ihtiyaç duyarlar; zira eşekler sosyal hayvanlardır ve yalnız kaldıklarında sağlıklı kalamazlar.

Kimler için uygundur

Melez eşekler, tescilli bir ırkın maliyeti veya azlığıyla uğraşmadan dayanıklı, uzun ömürlü bir tek tırnaklı hayvan arayanlar için uygundur; eşlik, hafif çiftlik işleri ya da mera yönetimi amacıyla tercih edilebilirler. Özellikler bireyden bireye değiştiğinden, bir satıcı ya da kurtarma kuruluşuyla çalışmak hayvanı sahibinin koşullarına göre eşleştirmeye yardımcı olur. Herhangi bir geçmişe sahip eşekler onlarca yıllık bir sorumluluktur; en az bir tek tırnaklı veya uyumlu bir yoldaş olmaksızın asla tutulmamalıdır.

Eşekler, kuzeydoğu Afrika'da yaklaşık 5.000 ile 6.000 yıl önce evcilleştirilen Afrika yaban eşeğinin torunlarıdır. Bu kökenlerinden itibaren ticaret ve göç yollarıyla Orta Doğu'ya, Akdeniz havzasına, Orta Asya'ya, Sahra altı Afrika'ya ve sonunda Amerika kıtasına ve başka yerlere yayıldılar. Populasyonlar hareket ederken yerel yaban ya da başıbozuk eşek populasyonlarıyla ve farklı kültürel grupların birlikte getirdiği eşeklerle birleşerek modern anlamda sabit ırklar olmaktan çok bölgesel tipler oluşturdu.

Evcil eşek tarihinin büyük bölümünde damızlık defterleri, ırk sicilleri ya da düzenli pedigri kayıtları mevcut değildi. Hayvanlar yerel ihtiyaçlara ve elindeki stoğa göre yetiştiriliyordu. Sağlam bir yük hayvanı arayan bir çiftçi, soyun tutarlılığını gözetmeksizin elindekileri kullanırdı. Bu durum, binlerce yıl boyunca coğrafyaya ve kullanım amacına göre boyut, yapı ve renk bakımından farklılık gösteren küresel bir eşek populasyonuna yol açtı.

Fransa'nın Poitou'su, İtalya'nın Ragusano'su veya İspanya'nın Endülüs eşeği gibi resmi eşek ırkları, belirli bölgesel populasyonların boyut ya da yapağı uzunluğuna göre belirli bir seçimle korunduğu yerlerde ortaya çıktı. Bunlar azınlık tiplerdir. Günümüzde yaklaşık 40 ile 50 milyon olduğu tahmin edilen evcil eşeğin büyük çoğunluğu tanınmış herhangi bir ırka mensup değildir; tanım gereği melez ya da çapraz yetiştirmeli hayvanlardır.

Kuzey Amerika'ya eşekler on altıncı yüzyılda İspanyol kaşiflerle birlikte ulaştı. Sömürgecilerin ve arama yapanların getirdiği küçük yük eşeklerine verilen İspanyolca isim olan burro'lar, Amerikan Batısı'nda başıbozuk hale geldi ve daha sonra gelen Akdeniz ile Avrupa kökenli hayvanlarla karıştı. Bu karışım, bugün Amerikan barınakları ve kurtarma kuruluşlarında görülen çeşitli populasyonu oluşturdu.

Yirminci yüzyılda küçük eşlik eşeklerine olan ilgi Avrupa ve Kuzey Amerika'da artmaya başladı. Yetiştiriciler melez populasyonlardan küçük bireyler seçerek Minyatür Akdeniz eşeğini belirgin bir ırk olarak yerleştirdi. Daha büyük standart hayvanlar ise çoğu çalışma koşulunda tescil yapılmaksızın yetiştirilmeye devam etti. Günümüzde varlıklı ülkelerdeki melez eşekler, uzun ömürlerinin yeni sahip bulunmasını yaygın hale getirmesi ve çalışan hayvan talebinin azalmasından dolayı, amaca yönelik yetiştirilmiş olanlar kadar kurtarılmış hayvanlardan oluşmaktadır.

Melez bir eşeğin sabit bir görünümü yoktur. Boy, bireyin soyuna bağlı olarak soluk başında 36 inçin altından 60 inçin üstüne kadar uzanır. Bu aralık içinde yapı ince kemikli ve hafif ya da ağır ve koşum hayvanı gibi olabilir. Çoğu eşek, geçmişinden bağımsız olarak tanınabilir ortak özelliklere sahiptir: uzun kulaklar, vücut boyutuna oranla büyük bir baş, yana düşmeyen dik yele ve atın tam akıcı kuyruğundan ziyade ineğinkine benzer püsküllü kuyruk.

Post rengi son derece değişkendir. Omurgadan inen sırt şeridi ile omuzları yatay olarak kesen şeridin birlikte oluşturduğu haç işareti, tüm ırklar genelinde gri-dun ve kahverengi eşeklerin büyük bölümünde görülür. Bu işaret ırka özgü değildir ve kökeninden bağımsız bireylerde de mevcuttur.

Boy sınıfları

Melez eşekler zaman zaman gayrı resmi biçimde boylarına göre gruplandırılır. Minyatür bireyler soluk başında 36 inçin altında kalır. Standart eşekler 36 ile 54 inç arasındadır. Büyük standartlar 54 inçi aşar. Katır üretimi için yetiştirilen mamut tipi hayvanlar 56 inç veya daha uzun olabilir. Belirli bir melez eşek bu aralığın herhangi bir noktasında yer alabilir; aynı boy sınıfı içinde kemik yoğunluğuna ve yapıya bağlı olarak vücut ağırlığı önemli ölçüde farklılık gösterir.

Eşekler tür olarak zeki, temkinli ve güçlü biçimde sosyaldir. Bu özellikler soydan bağımsız olarak melez bireylerde tutarlı şekilde görülür. Deneyimli işleyicilerin en sık belirttiği davranış özelliği, ilerlemeden önce tanımadıkları bir durumu duraksayarak değerlendirme eğilimidir. Bu durum çoğu zaman inatçılık olarak yorumlanır; ancak gerçekte riski ölçme işlemidir. İşleyicisine güvenen ve sakin, tutarlı yöntemlerle eğitilen bir eşek, yeni durumlar karşısında çok daha az tereddüt gösterecektir.

İyi bakılan hayvanlarda tanıdık insanlara karşı sevgi beslemek yaygındır. İnsanlarla düzenli olumlu temas kuran eşekler çoğunlukla ilgi arar; tımar ve kaşımadan keyif alırlar. Kötü muamele görmüş ya da ihmal edilmiş hayvanlar çekingen veya yaklaşılması güç olabilir; ancak bu davranışlar kalıcı değil, sonradan edinilmiştir.

Diğer hayvanlarla melez eşekler genellikle diğer eşekler, atlar, keçiler ve koyunlarla geçinir; buna karşın köpekleri ya da tilkiye benzer yırtıcıları kovalayabilirler. Bu özellik onları çiftlik koruyucusu olarak işlevsel kılar. Bireysel köpek toleransı, erken dönem alışkanlığa bağlı olarak değişir.

Bazı eşekler belirli bir yoldaş hayvanla güçlü bir bağ kurar ve ayrıldığında belirgin biçimde stres gösterir. Bu normal eşek davranışıdır; bireysel hayvanlar satın alınırken, taşınırken ya da satılırken göz önünde bulundurulmalıdır.

Melez eşekler, temel ihtiyaçları karşılandığında bakımı genel olarak sorunsuz olan dayanıklı hayvanlardır. Bu ihtiyaçlar bazı önemli noktalarda atlardan farklıdır. Eşekler kurak iklimlerde evrilmiştir ve postları suyu etkili biçimde sızdırmaz; bu nedenle kuru bir barınak, pek çok at ırkına kıyasla bir eşek için çok daha önemlidir. Ayrıca sindirim sistemleri seyrek ve lifli otlardan besin maddelerini verimli biçimde çıkardığından zengin meralarda aşırı kilo almaya daha eğilimlidirler.

Barınak ve ortam

Eşekler yalnızca kışın değil, her zaman kuru bir barınağa erişebilmelidir. Üç duvarlı bir alan barınağı ya da bir ahır bölmesi işe yarar; ancak uzun süreli ıslak koşullar toynak sorunlarına ve deri rahatsızlıklarına yol açtığından iç mekanın kuru kalması zorunludur. Çitleme eşeğe dayanıklı olmalıdır: eşekler meraklı ve ısrarcı hayvanlardır; dikenli tel yaralanma riski taşır. Güvenli çitlenmiş bir bölme ya da mera ile birlikte bir yoldaş hayvan standart başlangıç noktasıdır.

Tımar

Düzenli fırçalama kiri ve dökülmekte olan postu temizler; aynı zamanda deri sorunlarını, yaraları ve parazitleri incelemeye olanak tanır. Melez eşekler bazı saf ırklara kıyasla daha kalın bir kış postu taşıyabilir; bu postun ilkbaharda dökülmesi zaman alır. Bu dönemde ek fırçalama yardımcı olur. Toynaklar nalband ziyaretleri arasında her tımar seansında sıkışmış kir, topallık mantarı (thrush) veya anormal büyüme açısından kontrol edilmelidir.

Eşekler, seyrek, kuru ve lifli bitki örtüsüyle hayatta kalacak biçimde evrilmiştir. Sindirim sistemleri düşük kaliteli otlardan enerji çıkarmada son derece verimlidir. Bu, onları kıt ortamlarda çalışan iş hayvanları olarak en güçlü kılan özelliklerden biridir; ancak eşekler zengin ılıman meralara ya da tahıla eriştiğinde sorun haline gelir. Obezite hızla gelişir ve evcil eşeklerde laminitis, hiperlipemi ve eklem stresinin başlıca nedeni olur.

Kuzey Amerika veya Avrupa'daki melez eşeklerin büyük bölümü için diyet, temiz çayır samanı ya da arpa samanı üzerine kurulmalıdır. Gür meraya erişim kısıtlanmalı veya otlak maskesiyle yönetilmelidir. Tahıl ve tahıl bazlı yemler genellikle gerekli değildir; bir veteriner ya da at besleme uzmanı belirli bir eksiklik ya da ihtiyaç tespit etmedikçe bunlardan kaçınılmalıdır.

Su, mineraller ve ödüller

Temiz ve taze su her zaman erişilebilir olmalıdır. Eşekler birim vücut ağırlığı başına atlardan daha az su içer; ancak sürekli erişim yine de zorunludur; dehidrasyon kolik riskini artırır. Serbest seçimli tuz ya da mineral yalağı, samanda her zaman bulunmayan sodyum ve iz mineralleri sağlar. Ödüller ara sıra ve düşük şekerli olmalıdır: küçük bir havuç parçası ya da bir avuç saman iyi bir seçenektir. Şeker oranı yüksek elma dilimleri ve meyveler sınırlandırılmalıdır. Pekmez ya da tahıl içeren ödüller uygun değildir.

Eşekler tür olarak hastalığı gizlemekte ustadır. Yabani ortamda zayıflık göstermek yırtıcı saldırısına davetiye çıkardığından, eşekler bir durum ilerlemiş hale gelene kadar acı veya hastalığın davranışsal belirtilerini bastırır. Sahiplerinin, ince değişiklikleri erkenden fark edebilmek için bireysel hayvanlarının normal yeme, içme, hareket ve duruş kalıplarını bilmesi gerekir. Yoldaşlarından uzak duran, yemekten kesilen ya da dışkı yapısı değişen bir eşek ilgiyi hak eder.

Melez eşekler, dar kapsamlı ırkların kalıtsal bozukluklarının yaygınlığını azaltabilen geniş bir gen havuzundan yararlanır. Bununla birlikte, tüm evcil eşekleri etkileyen yönetimle ilişkili durumlara karşı savunmasız kalmaya devam ederler.

Koruyucu bakım

• Her 6 ile 10 haftada bir, yıl boyunca nalband ziyareti
• Yıllık veya yılda iki kez diş muayenesi
• Yerel hastalık riskine uygun, veterinerle birlikte belirlenen aşılama programı
• Toplu ilaçlama yerine dışkı yumurta sayımına dayalı parazit yönetimi
• Kilo artışını erken yakalamak için en az ayda bir vücut kondisyon puanlaması
• Mevcut hayvanlarla bir araya gelmeden önce yeni gelenlerin 3 ile 4 hafta karantinası
• Eşek yemekten kesilirse, topallık gösterirse ya da anormal davranırsa veterinerle derhal iletişime geçme

Melez eşekler zeki ve eğitilebilir hayvanlardır. Yeni görevleri düzenli adımlarla öğrenir ve öğrendiklerini uzun süre, zaman zaman atlardan daha iyi biçimde akıllarında tutarlar. Bir eşekle çalışmayı attan ayıran temel fark, eşeğin kendini koruma güdüsüyle ortaya çıkan temkinidir. Bir at baskı altında sıklıkla kaçmaya yönelirken, eşeğin ilk içgüdüsü donup değerlendirme yapmaktır. Bu nedenle, eşeği anlamadığı ya da ürkütücü bulduğu bir göreve zorlamak sonuç almak yerine çıkmaza girmek anlamına gelir.

Herhangi bir şey istemeden önce güven kurmak başlangıç noktasıdır. Hayvanın yakınında zaman geçirmek, sessizce hareket etmek ve her etkileşimi öngörülebilir kılmak, eşeğin işleyiciyi tehdit olarak görmemesini sağlar. Bu temel üzerine eğitim pozitif pekiştirme ile ilerler: istenen davranış küçük bir ikramla, sevilen bir noktayı kaşımakla ya da sakin bir övgüyle ödüllendirilir; hayvan nadiren reddeceği bir konuma düşecek şekilde her görev küçük adımlara bölünür.

Her eşeğin bilmesi gereken temel idare becerileri şunlardır: yular kabulü, çekmeden yürüme, bağlı durma ve dört ayaktan toynak kaldırmaya tolerans. Bu beceriler erken dönemde yerleştirilmeli ve düzenli pratikle sürdürülmelidir. Yük taşıma ya da koşum işleri için kullanılacak eşeklerin teçhizata, gürültüye ve engebeli araziye alıştırılması gerekir; bu süreç, iş talepleri uygulanmadan önce kademeli olarak yürütülmesi gereken bir çalışmadır.

Melez eşeklerin eğitilebilirliği geçmişlerine göre değişir. İhmal ya da sert muamele geçmişi olan bir hayvan, doğumdan itibaren iyi bakılmış birine kıyasla güven inşa etmek için daha fazla sabır gerektirir. Çoğu hayvan zaman tanındığında olumlu yanıt verir.

Temel eğitim sırası

1. Herhangi bir görev tanıtılmadan önce yaklaşma, dokunma ve yular kabulü
2. Çekmeden ve oyalanmadan serbest bir kayışla yürüme
3. Giderek uzayan sürelerde sakin biçimde bağlı kalma
4. Toynak idaresi: dört ayağı da kaldırma ve hareketsiz tutma
5. Taşıma gerekiyorsa römork veya araca yükleme
6. Teçhizata (yük semeri, koşum veya araba) pozitif pekiştirme eşliğinde kademeli alışma
7. Ana padoktan uzakta güven inşa etmek için farklı ortamlarda yer çalışması

Günümüzde yaşayan melez eşeklerin büyük bölümü, kasıtlı üreme programlarından değil denetimsiz ya da gevşek biçimde yönetilen üremeden kaynaklanmaktadır. Bir kısmı ise belirli işlere, boy tercihlerine veya piyasa talebine uygun hayvanlar elde etmek amacıyla bölgesel tipler arasında yapılan bilinçli çaprazlamanın ürünüdür.

Herhangi bir eşeği yetiştirmek, içerdiği uzun vadeli taahhüdün göz önüne alınmasını gerektirir. Dişiler (jenny'ler) yaklaşık 11 ile 14 ay boyunca gebedir; bu süre atlardan daha uzundur ve evcil hayvanlar arasında en uzun gebelik sürelerinden biridir. Normal sonuç tek bir taydır; ikizler nadir görülür ve hem taylar hem de jenny açısından yüksek risk taşır.

Jenny'ler cinsel olgunluğa yaklaşık bir yaşında ulaşır; ancak en az iki ila üç yaşına gelip fiziksel olarak olgunlaşmadan önce çiftleştirilmemelidir. Olgunlaşmamış jenny'lerin erken dönemde çiftleştirilmesi komplikasyon riskini artırır ve hayvanın uzun vadeli sağlığını olumsuz etkileyebilir. Erkek eşekler (jack'ler) genellikle 12 ile 14. aylarda üreme yeteneği kazanır; erişim verilirse tekrar tekrar çiftleşeceğinden, üreme amaçlanmıyorsa jenny'lerden ayrı tutulmalıdır.

Yaygın bir kasıtlı çaprazlama, katır (jack ve kısrak) ya da hinni (aygır ve jenny) üretmek amacıyla yapılan eşek-at çaprazlamasıdır. Her ikisi de kısır olup üremez. Katırlar gücü, dayanıklılığı ve sağlam yürüyüşleri nedeniyle özellikle iş hayvanı olarak değer görür. Katırların özellikleri her iki ebeveynin ırkına ve boyuna bağlıdır; büyük koşum katırları üretmek için tarihsel olarak büyük Mammoth jack'lerin koşum kısraklarıyla çiftleştirilmesinin nedeni budur.

Üretme niyeti olmayan sahipler için jack'lerin hadım edilmesi üreme davranışını ortadan kaldırır ve erkeklerin yönetimini kolaylaştırır. Hadım edilmiş erkekler, gelding ya da john olarak adlandırılır; genel olarak daha sakin olur ve bütün jack'lerin gerektirdiği ayrıklık yönetimine gerek kalmadan diğer hayvanlarla bir arada tutulabilir.