แกะ

แกะเป็นสัตว์กีบคู่ในวงศ์ Bovidae ที่ผ่านการเลี้ยงจนเชื่อง เป็นสัตว์เคี้ยวเอื้องซึ่งย่อยพืชในกระเพาะสี่ห้อง และใช้เวลาส่วนใหญ่ของวันเล็มหญ้าและพืชอาหารชนิดอื่น แกะแทบไม่ถูกเลี้ยงเพียงตัวเดียว เพราะเป็นสัตว์ฝูงที่ต้องพึ่งพาเพื่อนร่วมฝูงเพื่อความรู้สึกปลอดภัย ผู้เลี้ยงจึงมักเลี้ยงอย่างน้อยสามตัวไว้ด้วยกัน

ในฐานะสัตว์เศรษฐกิจ แกะให้ผลผลิตหลายอย่างพร้อมกัน สายพันธุ์ขนแกะให้ขนหนาที่ตัดปีละหนึ่งถึงสองครั้ง สายพันธุ์เนื้อเลี้ยงไว้เพื่อผลิตเนื้อแกะอ่อนและเนื้อแกะโต สายพันธุ์นมถูกรีดนมและมักนำไปแปรรูปเป็นชีส บางสายพันธุ์มีขนสั้นที่ผลัดเองตามธรรมชาติและไม่ต้องตัดขน ความหลากหลายของประโยชน์ใช้สอยนี้เป็นเหตุผลหนึ่งที่ทำให้แกะแพร่กระจายไปเกือบทั่วโลกที่มีผู้คนอาศัยอยู่

แกะไม่ใช่สัตว์เลี้ยงในบ้านตามความหมายทั่วไป ต้องการพื้นที่กลางแจ้ง รั้วที่ปลอดภัยจากผู้ล่า และแหล่งอาหารสดหรือหญ้าแห้ง เมื่อได้รับการดูแลอย่างสม่ำเสมอ แกะจะสงบเมื่ออยู่ใกล้คนที่คุ้นเคย แม้จะยังระแวงการเคลื่อนไหวฉับพลันอยู่บ้าง ผู้เลี้ยงที่จัดเตรียมทุ่งหญ้า ที่กำบัง น้ำ และการดูแลสุขภาพตามปกติสามารถดูแลฝูงเล็กได้โดยไม่ต้องใช้อุปกรณ์พิเศษ

ใครเหมาะกับการเลี้ยงแกะ

แกะเหมาะกับผู้ที่มีที่ดิน มีเวลาตรวจดูแลทุกวัน และสนใจปศุสัตว์มากกว่าสัตว์เลี้ยงในบ้าน เหมาะสำหรับฟาร์มขนาดเล็ก ฟาร์มงานอดิเรก และโครงการเลี้ยงสัตว์แบบปล่อยทุ่ง ไม่เหมาะกับผู้ที่ไม่มีพื้นที่กลางแจ้งหรือไม่สามารถเลี้ยงแกะตัวอื่นให้เป็นเพื่อนได้

สายพันธุ์แกะแตกต่างกันหลักๆ ตามวัตถุประสงค์ที่พัฒนาขึ้นมา สายพันธุ์ขนละเอียดให้ขนนุ่มและหนาแน่นสำหรับทำเครื่องนุ่งห่ม สายพันธุ์ขนยาวให้ขนหนาเป็นเงางามและเส้นยาว สายพันธุ์เนื้อและกลุ่มดาวน์ถูกพัฒนาให้ลูกแกะโตเร็วและมีกล้ามเนื้อดี สายพันธุ์นมให้ผลผลิตนมสูงกว่า สายพันธุ์ขนสั้นผลัดขนเองและไม่ต้องตัดขน ภายในแต่ละกลุ่มยังมีความแตกต่างด้านขนาด ความทนทาน และสภาพอากาศที่เหมาะสม

รายการด้านล่างรวบรวมสายพันธุ์ตัวอย่าง 16 จาก 21 สายพันธุ์ที่บันทึกไว้ในหมวดนี้ พร้อมจุดเด่นที่แต่ละสายพันธุ์เป็นที่รู้จัก

การจัดกลุ่มสายพันธุ์

ผู้เลี้ยงมักเลือกสายพันธุ์ตามสภาพอากาศและวัตถุประสงค์การใช้งาน ผู้เลี้ยงขนแกะในพื้นที่เย็นชื้นอาจเลือกสายพันธุ์ขนยาว ขณะที่ผู้ผลิตเนื้อที่ต้องการจัดการง่ายอาจเลือกสายพันธุ์ขนสั้นที่ไม่ต้องตัดขน ฟาร์มจำนวนมากผสมข้ามสายพันธุ์ โดยจับคู่แม่แกะที่ทนทานกับพ่อพันธุ์เนื้อที่โตเร็วเพื่อรวมลักษณะเด่นในลูกแกะ

แกะเป็นหนึ่งในสัตว์กลุ่มแรกๆ ที่มนุษย์เลี้ยงให้เชื่อง แกะบ้านสืบเชื้อสายมาจากแกะป่า โดยเฉพาะมูฟลอนเอเชีย ในภูมิภาคดินแดนพระจันทร์เสี้ยวอันอุดมสมบูรณ์ซึ่งปัจจุบันครอบคลุมอิหร่าน อิรัก และตุรกี หลักฐานทางโบราณคดีชี้ว่าการเลี้ยงให้เชื่องเกิดขึ้นราว 10,000 ถึง 11,000 ปีก่อน ทำให้แกะอยู่ในกลุ่มเดียวกับแพะในฐานะปศุสัตว์กลุ่มแรกที่ชุมชนตั้งถิ่นฐานเลี้ยงไว้

แกะยุคแรกถูกเลี้ยงไว้เพื่อเนื้อ นม และหนังเป็นหลัก ขนของแกะในยุคนั้นเป็นขนหยาบไม่ใช่ขนแกะละเอียด การคัดเลือกพันธุ์ตลอดหลายพันปีค่อยๆ ทำให้ได้สัตว์ที่มีขนหนาและละเอียดขึ้น เมื่อราว 6,000 ปีก่อน แกะขนละเอียดกลายเป็นเรื่องปกติ และขนแกะก็กลายเป็นเหตุผลสำคัญอย่างหนึ่งในการเลี้ยง

แกะแพร่กระจายไปพร้อมกับกลุ่มชนที่ทำเกษตรกรรม โดยเข้าสู่ยุโรป ภูมิภาคอื่นของเอเชีย และแอฟริกาในช่วงหลายพันปีถัดมา ปรับตัวเข้ากับสภาพอากาศที่หลากหลาย สายพันธุ์ประจำภูมิภาคที่แตกต่างกันเกิดขึ้นเมื่อฝูงแกะถูกคัดพันธุ์ให้เหมาะกับสภาพท้องถิ่น ซึ่งเป็นที่มาของความหลากหลายของสายพันธุ์ในปัจจุบัน แกะขนละเอียดในสเปน แกะขนยาวในอังกฤษ และแกะที่ทนทานบนที่สูงในเขตภูเขาล้วนสืบเนื่องมาจากกระบวนการคัดเลือกในท้องถิ่นที่ยาวนานนี้

นับตั้งแต่ยุคอาณานิคมเป็นต้นมา แกะถูกนำไปยังทวีปอเมริกา แอฟริกาตอนใต้ ออสเตรเลีย และนิวซีแลนด์ ซึ่งเป็นแหล่งกำเนิดของอุตสาหกรรมปศุสัตว์ขนาดใหญ่ ขนและเนื้อแกะจากภูมิภาคเหล่านี้เปลี่ยนโฉมการค้าโลก ปัจจุบันพบแกะได้ในทุกทวีปที่มีผู้คนอาศัยอยู่ และจัดเป็นสัตว์เลี้ยงที่มีจำนวนมากที่สุดชนิดหนึ่ง

แกะมีลำตัวกะทัดรัดสี่ขาที่เหมาะกับการเล็มหญ้าและเดินระยะไกลบนทุ่งหญ้า มีกีบเท้าแยกสองแฉก ปากแคบพร้อมริมฝีปากบนที่แยกช่วยตัดหญ้าให้ชิดพื้นดิน และระบบย่อยอาหารที่เหมาะกับพืชอาหารสัตว์ ส่วนใหญ่มีขนแกะปกคลุม แม้ว่าสายพันธุ์ขนสั้นจะมีขนที่ผลัดเองตามธรรมชาติ บางสายพันธุ์ทั้งสองเพศมีเขาได้ ขณะที่บางสายพันธุ์มีเฉพาะตัวผู้ที่มีเขาหรือไม่มีเขาเลยทั้งสองเพศ

ความแตกต่างที่เห็นชัดที่สุดในสัตว์ชนิดนี้คือขน สายพันธุ์ขนละเอียดมีขนหนาแน่นนุ่ม สายพันธุ์ขนยาวให้ขนหนาเส้นยาว และสายพันธุ์ขนสั้นมีขนสั้นที่ไม่ต้องตัด

ลักษณะภายนอกที่แตกต่างกันในแต่ละสายพันธุ์

ความแตกต่างระหว่างสายพันธุ์มีมาก แกะเมอริโนได้รับการยกย่องเรื่องขนละเอียดมาก ส่วนลินคอล์นและเวนสลีย์เดลมีขนยาวหนาแน่น ซัฟโฟล์คและแฮมป์เชียร์มีหน้าและขาสีเข้มกับรูปร่างมีกล้ามเนื้อเพื่อเนื้อ เท็กเซลขึ้นชื่อเรื่องความบางและมีกล้ามเนื้อ คาทาห์ดินและดอร์เปอร์เป็นสายพันธุ์ขนสั้นที่ไม่มีขนแกะให้ตัด สีมีตั้งแต่ขาวซึ่งพบทั่วไปไปจนถึงดำ น้ำตาล และเทา

แกะเข้าสังคมสูงและอยู่กันเป็นฝูง การรวมกลุ่มคือการป้องกันตัวหลัก เพราะแกะที่อยู่ตัวเดียวเสี่ยงต่อการถูกล่า แกะมักเคลื่อนไหวเป็นกลุ่มเดียวกันและเดินตามตัวที่นำฝูง ซึ่งเป็นพื้นฐานของพฤติกรรมฝูงที่ผู้เลี้ยงและสุนัขต้อนฝูงใช้ประโยชน์ แกะที่พลัดจากฝูงจะกระวนกระวายและร้องจนกว่าจะกลับเข้าฝูงได้

ในฐานะสัตว์ที่เป็นเหยื่อ แกะระแวดระวังและวิ่งหนีอย่างรวดเร็วเมื่อเจอการเคลื่อนไหวฉับพลัน เสียงดัง หรือวัตถุแปลกปลอม ดวงตาที่อยู่ห่างกันช่วยให้มีมุมมองกว้างสำหรับสังเกตอันตราย เมื่อได้รับการจับต้องอย่างสงบและสม่ำเสมอ แกะจะสงบลงและอาจเชื่องได้พอสมควร เรียนรู้ที่จะจำคนที่ให้อาหารและทำตามกิจวัตร

แกะสื่อสารกันหลักๆ ด้วยการร้อง แม่แกะและลูกแกะจำกันได้จากเสียงและกลิ่น และฝูงแกะใช้เสียงร้องต่างกันสำหรับการติดต่อและสัญญาณอันตราย ท่าทางร่างกาย เช่น กระทืบเท้าหรือหันหน้าเข้าหาภัยคุกคาม ก็เป็นสัญญาณเตือนเช่นกัน พ่อแกะอาจใช้หัวชนกันในช่วงฤดูผสมพันธุ์เมื่อแข่งขันกัน

การดูแลประจำวัน

• ตรวจฝูงทุกวันเพื่อดูสัญญาณการเจ็บป่วย บาดเจ็บ หรืออาการขาเจ็บ
• จัดหาน้ำสะอาดสดตลอดเวลา
• ให้แน่ใจว่ามีทุ่งหญ้าให้เล็ม หรือให้หญ้าแห้งเมื่อทุ่งหญ้าไม่เพียงพอ
• ตรวจให้แน่ใจว่าแกะทุกตัวยืนและเคลื่อนไหวได้ (แกะที่ล้มนอนหงายและลุกไม่ได้ต้องได้รับความช่วยเหลือทันที)
• ตรวจรั้วและประตูให้อยู่ในสภาพดีและปลอดภัยจากผู้ล่า

สภาพแวดล้อม

• รั้วที่ปลอดภัยเพื่อกันแกะอยู่ในพื้นที่และกันผู้ล่าออกไป
• ที่กำบังแห้งหรือแนวกันลมจากฝน ลม และแดดจัด
• จัดการทุ่งหญ้าเพื่อป้องกันการเล็มมากเกินไปและการสะสมของปรสิต
• วัสดุปูนอนที่สะอาดและแห้งในพื้นที่คอก
• พื้นที่ให้ฝูงเล็มหญ้าและเคลื่อนไหวได้อย่างอิสระ

การดูแลขนและการจับต้อง

สายพันธุ์ขนต้องตัดขนปีละหนึ่งถึงสองครั้งเพื่อป้องกันความร้อนสะสมและขนพันกัน ควรตรวจและตัดกีบเป็นประจำเพื่อป้องกันอาการขาเจ็บ แกะต้องได้รับการรักษาปรสิตภายในและภายนอกตามตารางที่กำหนดร่วมกับสัตวแพทย์ จับต้องฝูงด้วยความสงบและใช้คอกเล็กหรือทางเดินแคบสำหรับงานต่างๆ เช่น การตรวจ การดูแลเท้า และการให้ยา

แกะเป็นสัตว์กินพืชที่เคี้ยวเอื้อง อาหารตามธรรมชาติคือหญ้าและพืชในทุ่งหญ้าชนิดอื่น ซึ่งถูกหมักในกระเพาะสี่ห้องเพื่อสกัดสารอาหาร ทุ่งหญ้าคุณภาพดีตอบสนองความต้องการส่วนใหญ่ของแกะโตเต็มวัยตลอดฤดูเจริญเติบโต เมื่อหญ้าขาดแคลน ในฤดูหนาว หรือช่วงแล้ง หญ้าแห้งหรือพืชอาหารเก็บรักษาชนิดอื่นจะเข้ามาแทนที่ การเข้าถึงน้ำสะอาดตลอดเวลาเป็นสิ่งจำเป็น เพราะการทำงานของกระเพาะรูเมนขึ้นอยู่กับน้ำ

ความต้องการทางโภชนาการเพิ่มขึ้นในช่วงปลายการตั้งท้อง การให้นม และการเติบโต ในระยะเหล่านี้ผู้เลี้ยงหลายรายเสริมอาหารเข้มข้นหรือพืชอาหารคุณภาพดีขึ้น การได้รับแร่ธาตุก็สำคัญเช่นกัน เพราะพืชอาหารในบางภูมิภาคขาดธาตุอาหารรองบางชนิด

ของว่าง อาหารเสริม และน้ำ

สามารถให้ผักปลอดภัยหรือพืชป่าปริมาณเล็กน้อยได้ แต่อาหารส่วนใหญ่ควรเป็นพืชอาหารเพื่อรักษาสุขภาพของกระเพาะรูเมน แร่ธาตุแบบผงหรือก้อนแร่ธาตุเฉพาะสำหรับแกะช่วยเติมเต็มธาตุอาหารรองที่ขาด และอาหารเสริมใดๆ ควรผลิตขึ้นสำหรับแกะโดยเฉพาะ ต้องมีน้ำสะอาดตลอดเวลา โดยปริมาณการดื่มจะเพิ่มขึ้นมากในช่วงให้นมและอากาศร้อน

แกะเป็นสัตว์ที่แข็งแรงทนทานเมื่อเลี้ยงบนทุ่งหญ้าที่ดีด้วยการจัดการที่เหมาะสม และมักมีอายุขัยประมาณ 10 ถึง 12 ปี บางตัวมีชีวิตยืนยาวถึงวัยรุ่นปี ปัญหาสุขภาพส่วนใหญ่ในฝูงมาจากปรสิต โรคเท้า และความเครียดทางเมตาบอลิซึมช่วงคลอดลูก มากกว่าโรคทางพันธุกรรม การสังเกตทุกวันเป็นเครื่องมือที่มีประโยชน์ที่สุด เพราะแกะมักซ่อนอาการป่วย และปัญหาที่พบเร็วรักษาได้ง่ายกว่ามาก

การดูแลเชิงป้องกัน

• ตรวจสุขภาพทั้งฝูงทุกวัน
• ตัดกีบเป็นประจำและรักษาพื้นให้แห้งเพื่อป้องกันขาเจ็บ
• แผนควบคุมปรสิตที่ตกลงร่วมกับสัตวแพทย์
• ฉีดวัคซีนตามคำแนะนำของภูมิภาค
• ตัดขนบริเวณก้นหรือตัดขนทั้งตัวเพื่อลดความเสี่ยงแมลงวันไข่ในขน
• โภชนาการที่ดีตลอดช่วงปลายท้องและให้นม

แกะเข้าสู่วัยเจริญพันธุ์ภายในปีแรก แม้ผู้เลี้ยงหลายรายจะรอจนแม่แกะโตเต็มที่ก่อนนำไปผสมพันธุ์ ในสายพันธุ์เขตอบอุ่นส่วนใหญ่ ฤดูผสมพันธุ์เป็นไปตามฤดูกาลและถูกกระตุ้นด้วยช่วงกลางวันที่สั้นลงในฤดูใบไม้ร่วง ทำให้ลูกแกะเกิดในฤดูใบไม้ผลิ บางสายพันธุ์ เช่น ดอร์เซต สามารถผสมพันธุ์นอกฤดูได้ ซึ่งทำให้ผู้เลี้ยงกระจายการคลอดตลอดทั้งปี

หลังผสมพันธุ์ ระยะตั้งท้องกินเวลาประมาณห้าเดือน (ราว 145 ถึง 150 วัน) แม่แกะมักคลอดลูกหนึ่งถึงสองตัว และลูกแฝดพบได้บ่อยในหลายสายพันธุ์ ขณะที่ลูกเดี่ยวเป็นเรื่องปกติสำหรับแม่แกะที่คลอดครั้งแรกหรือแม่แกะพันธุ์ที่สูง ลูกแกะแรกเกิดยืนและดูดนมได้ในเวลาไม่นานหลังคลอด และแม่จำลูกของตัวเองได้จากกลิ่นและเสียง ลูกแกะมักหย่านมเมื่ออายุไม่กี่เดือนเมื่อเปลี่ยนไปกินพืชอาหารเต็มที่

การเลี้ยงแกะเหมาะกับคุณหรือไม่

ก่อนเลี้ยงแกะ ควรพิจารณาที่ดิน เวลา และค่าใช้จ่าย แกะต้องการทุ่งหญ้า รั้วปลอดภัยจากผู้ล่า ที่กำบัง และเพื่อนร่วมฝูงอย่างน้อยไม่กี่ตัว เพราะแกะตัวเดียวจะอยู่ไม่ได้ดี การตรวจดูแลทุกวันเป็นสิ่งจำเป็น และงานอย่างการตัดขน ดูแลกีบ และควบคุมปรสิตจะเกิดขึ้นซ้ำตลอดทั้งปี ความผูกพันนี้ยาวนาน แกะสามารถมีชีวิตอยู่ได้ 10 ถึง 12 ปีหรือมากกว่า ดังนั้นฝูงแกะจึงเป็นความรับผิดชอบระยะยาวหลายปี ไม่ใช่โครงการตามฤดูกาล ค่าใช้จ่ายรวมถึงตัวสัตว์ รั้ว อาหารและหญ้าแห้ง การตัดขน และการดูแลจากสัตวแพทย์

หาซื้อได้จากที่ไหน

แกะมักซื้อจากผู้เพาะพันธุ์ที่มีชื่อเสียงหรือตลาดขายปศุสัตว์ ซึ่งคุณสามารถสอบถามประวัติสุขภาพ การฉีดวัคซีน และสถานะปรสิตได้ หน่วยงานช่วยเหลือสัตว์และสถานสงเคราะห์บางแห่งหาบ้านใหม่ให้แกะที่ต้องการที่อยู่ใหม่ ไม่ว่าจะได้แกะมาจากที่ใด ควรซื้อจากแหล่งที่ดูแลสัตว์อย่างดีและเลือกแกะที่ตื่นตัว เดินเท้าแข็งแรง และอยู่ในสภาพดี