กระต่าย

กระต่ายบ้าน (Oryctolagus cuniculus) อยู่ในวงศ์ Leporidae และกำลังได้รับความนิยมอย่างต่อเนื่องในประเทศไทย โดยเฉพาะในกรุงเทพมหานคร เชียงใหม่ ขอนแก่น และหัวเมืองใหญ่ทั่วประเทศ ตลาดนัดจตุจักรในกรุงเทพฯ มีร้านจำหน่ายกระต่ายหลายสิบร้าน ซึ่งพันธุ์ Holland Lop และ Rex ถือเป็นพันธุ์ที่ขายดีที่สุดในช่วงหลายปีที่ผ่านมา

กระต่ายเป็นสัตว์คเรปัสคิวลาร์ (crepuscular) หมายถึงมีพลังงานสูงสุดในช่วงรุ่งเช้าและโพล้เพล้ ในช่วงกลางวันที่ร้อนจัด กระต่ายมักนอนพักในมุมที่เย็นสบาย กระต่ายเป็นสัตว์สังคมที่ต้องการการปฏิสัมพันธ์กับผู้เลี้ยงและเพื่อนกระต่ายด้วยกันทุกวัน

สมาคมผู้เลี้ยงกระต่ายในประเทศไทยมีความเคลื่อนไหวอย่างต่อเนื่อง โดยจัดการประกวดและงานแสดงพันธุ์กระต่ายในกรุงเทพฯ และต่างจังหวัด กิจกรรมเหล่านี้ช่วยส่งเสริมความรู้ด้านการดูแลกระต่ายที่ถูกต้องให้แพร่หลายมากขึ้นในสังคมไทย

สายพันธุ์กระต่ายแบ่งได้ตาม ขนาด (เล็ก/กลาง/ใหญ่/ยักษ์), ลักษณะขน (สั้น/กลาง/ยาว-ฟู) และ รูปแบบหู (ตั้งตรงหรือห้อยลง) ในตลาดสัตว์เลี้ยงไทย Holland Lop ครองความนิยมอย่างต่อเนื่องด้วยขนาดที่พกพาได้และใบหน้าที่ดูน่ารัก ส่วน Rex ได้รับความสนใจจากผู้เลี้ยงที่มองหาสายพันธุ์ที่มีบุคลิกเฉพาะตัวและขนสัมผัสพิเศษ

กระต่ายบ้านสืบเชื้อสายมาจากกระต่ายป่าในยุโรป (Oryctolagus cuniculus) ซึ่งมีถิ่นกำเนิดบนคาบสมุทรไอบีเรีย ชาวโรมันโบราณเลี้ยงกระต่ายในคอกหินที่เรียกว่า leporarium เพื่อใช้เป็นแหล่งอาหาร

ในช่วงยุคกลาง วัดวาอารามในยุโรปนำกระต่ายมาเลี้ยงเป็นแหล่งโปรตีนในช่วงเทศกาลถือศีลอด การผสมพันธุ์อย่างเป็นระบบเริ่มขึ้นในศตวรรษที่ 19 พร้อมกับการจัดประกวดสายพันธุ์ครั้งแรกในยุโรป

ในศตวรรษที่ 20 กระต่ายแพร่กระจายไปทั่วโลกทั้งในฐานะสัตว์ในฟาร์มและสัตว์เลี้ยงในบ้าน ในประเทศไทย กระต่ายเลี้ยงในชนบทเพื่อบริโภคมีมานานแล้ว แต่การเลี้ยงเพื่อเป็นเพื่อนเพิ่งได้รับความนิยมอย่างกว้างขวางในช่วงสองทศวรรษที่ผ่านมา โดยมีชมรมและสมาคมผู้เลี้ยงกระต่ายก่อตั้งขึ้นทั้งในกรุงเทพฯ และต่างจังหวัด

กระต่ายมีลำตัวกลมกะทัดรัด หูใหญ่ ตากว้างอยู่ทางด้านข้างของหัว ขาหน้าสั้น และขาหลังยาวแข็งแรง การที่ตาอยู่สองข้างของหัวทำให้กระต่ายมีระยะมองเห็นเกือบ 360 องศา ซึ่งเป็นการปรับตัวตามธรรมชาติในฐานะสัตว์ที่มีนักล่าคอยไล่ตาม

ฟันกระต่ายงอกตลอดชีวิต จึงต้องการหญ้าแห้งเพื่อช่วยสึกฟันตามธรรมชาติ หางสั้น บางครั้งยืนตรงและมองเห็นได้ชัดเมื่อกระต่ายวิ่ง

ลักษณะขนแบ่งเป็นสั้น ปานกลาง และยาวฟู ขึ้นอยู่กับสายพันธุ์ สีสันและลวดลายบนขนมีความหลากหลายมาก ตั้งแต่ขาวล้วน ดำ เทา น้ำตาล ไปจนถึงลายด่างและลายจุด ขนาดตัวผันแปรจากกระต่ายแคระที่ประมาณ 1 กิโลกรัม ไปจนถึงสายพันธุ์ยักษ์อย่าง Flemish Giant ที่อาจหนักกว่า 7 กิโลกรัม

กระต่ายเป็นสัตว์เหยื่อ (prey animal) ที่โดยธรรมชาติมีความระแวดระวังสูง ทำให้กระต่ายดูขี้กลัวหรือเครียดง่ายเมื่อแรกเลี้ยง การสร้างความไว้วางใจต้องอาศัยความอดทนและความสม่ำเสมอ

กระต่ายเป็นสัตว์สังคม ความสุขของกระต่ายเพิ่มขึ้นอย่างมากเมื่อมีเพื่อนคู่ที่ bonded ด้วย คู่ที่สนิทกันจะดูแลขนซึ่งกันและกันและนอนติดกัน พฤติกรรมสำคัญที่เจ้าของควรรู้:

• การขุดและเคี้ยว: สัญชาตญาณพื้นฐาน ต้องซ่อนสายไฟและของมีค่าให้ห่างจากกระต่าย
• การกระทืบเท้า (Thumping): สัญญาณเตือนภัยหรือความไม่สบายใจ
• Flop: นอนฟาดพื้นอย่างกะทันหัน แสดงถึงความสบายใจสูงสุด
• การถูคาง: ทำเครื่องหมายแสดงความเป็นเจ้าของโดยใช้ต่อมกลิ่นที่คาง

การอุ้มกระต่ายอย่างกะทันหันอาจทำให้กระต่ายตกใจรุนแรงเพราะสัญชาตญาณจะรู้สึกเหมือนถูกนักล่าจับ ควรฝึกความคุ้นเคยทีละน้อยด้วยความอดทน

การดูแลกระต่ายในประเทศไทยต้องใส่ใจเรื่องการจัดการอุณหภูมิเป็นพิเศษ อุณหภูมิในห้องที่ไม่มีเครื่องปรับอากาศอาจสูงถึง 32 ถึง 35 องศาเซลเซียสในฤดูร้อน ซึ่งเป็นอันตรายถึงชีวิตสำหรับกระต่าย

กิจวัตรประจำวันที่แนะนำ:

• หญ้าแห้งไม่จำกัดตลอดวัน (Timothy hay หรือหญ้าออร์ชาร์ด)
• น้ำสะอาดทุกวัน เปลี่ยนแม้น้ำจะยังดูสะอาด
• ผักใบเขียวสด: ผักกาดหอม ผักบุ้ง คะน้า (ให้น้อยเพราะออกซาเลตสูง)
• อาหารเม็ดคุณภาพดีในปริมาณน้อย (ประมาณ 25 กรัมต่อน้ำหนัก 1 กิโลกรัม)
• ออกกำลังกายนอกกรงอย่างน้อย 3 ชั่วโมงต่อวัน
• ทำความสะอาดกระบะทรายทุกวัน

การดูแลรูปลักษณ์: แปรงขนสม่ำเสมอโดยเฉพาะช่วงผลัดขน ตัดเล็บทุก 6 ถึง 8 สัปดาห์ ตรวจบริเวณก้นกระต่ายเป็นประจำเพื่อป้องกัน flystrike

หญ้าแห้ง (hay) คือรากฐานของอาหารกระต่ายและต้องมีตลอดเวลา หญ้าช่วยขัดฟันที่งอกตลอดชีวิตและรักษาระบบย่อยอาหารให้ทำงานได้ดี

ผักที่หาได้ง่ายในตลาดไทยและปลอดภัยสำหรับกระต่าย:

• ผักกาดหอมโรเมน: เหมาะมากสำหรับกระต่าย
• ผักบุ้ง: ให้ได้ในปริมาณพอควร
• คะน้า: ให้น้อย เนื่องจากมีออกซาเลตสูง
• ผักชีฝรั่ง: กระต่ายส่วนใหญ่ชอบมาก
• ผักชี: ให้ได้ในปริมาณเล็กน้อย

อาหารเม็ดใช้เป็นอาหารเสริม ไม่ใช่อาหารหลัก การกิน cecotrope (มูลอ่อนสีเข้ม) เป็นพฤติกรรมปกติและจำเป็นต่อสุขภาพ อย่าพยายามป้องกันพฤติกรรมนี้

ตามช่วงอายุ:

• ลูกกระต่าย (ต่ำกว่า 6 เดือน): alfalfa hay และค่อย ๆ แนะนำผัก
• กระต่ายโต: หญ้าแห้ง + ผัก + อาหารเม็ดจำกัด
• กระต่ายสูงอายุ (มากกว่า 5 ปี): ปรับสัดส่วนตามสภาพร่างกาย

กระต่ายที่ได้รับการดูแลดีมีอายุขัย 8 ถึง 12 ปี กระต่ายมักซ่อนอาการเจ็บป่วยเพราะสัญชาตญาณบอกให้ไม่แสดงจุดอ่อน ควรพาไปตรวจสุขภาพกับสัตวแพทย์ผู้เชี่ยวชาญสัตว์เลี้ยงพิเศษทุก 6 เดือน

ปัญหาสุขภาพที่พบบ่อยในประเทศไทย:

• โรคฟัน: เกิดจากการกินหญ้าน้อยเกินไป ฟันยาวผิดปกติและทำให้เจ็บปวดมาก
• GI stasis: ระบบย่อยอาหารหยุดทำงาน ฉุกเฉิน กระต่ายไม่กินและไม่ขับถ่าย ต้องรักษาภายในไม่กี่ชั่วโมง
• Flystrike: แมลงวันวางไข่บนขนที่สกปรกหรือเปียก ตัวอ่อนกัดกินเนื้อเยื่อ เสี่ยงสูงในช่วงหน้าร้อนและอากาศชื้นของไทย
• โรคระบบทางเดินหายใจ: น้ำมูกไหล จาม มักเกิดจากเชื้อ Pasteurella
• เล็บยาว: ต้องตัดทุก 6 ถึง 8 สัปดาห์

แนะนำให้ทำหมันกระต่ายเลี้ยงที่ไม่ได้ใช้ผสมพันธุ์ เพื่อป้องกันมะเร็งมดลูกในตัวเมียและลดพฤติกรรมก้าวร้าว

กรงกระต่ายที่เหมาะสมควรใหญ่กว่าที่จำหน่ายทั่วไปในร้านสัตว์เลี้ยงมาก ขนาดขั้นต่ำที่แนะนำ: ความยาวกรงอย่างน้อยสี่เท่าของความยาวลำตัวกระต่ายเมื่อนอนยืด พร้อมพื้นที่ออกกำลังกายที่เชื่อมต่อกัน

สิ่งที่ต้องมีในกรง:

• พื้นกรงเป็นแบบทึบ ไม่ใช่ตะแกรงลวด เพื่อป้องกันอุ้งเท้าบาดเจ็บ
• กระบะทรายที่มีหญ้าแห้งในมุมที่กระต่ายชอบ
• ที่หลบซ่อนหรือกล่องพักผ่อน
• น้ำสะอาดทุกวัน
• ของเล่นสำหรับกัดแทะ: ไม้ธรรมชาติที่ปลอดภัยหรือของเล่นเฉพาะกระต่าย
• กั้นสายไฟและพืชมีพิษให้ห่างจากพื้นที่เล่น

พื้นที่ออกกำลังกาย: กระต่ายต้องออกกำลังกายนอกกรงอย่างน้อย 3 ชั่วโมงต่อวันในพื้นที่ที่ปลอดภัยสำหรับกระต่าย

กระต่ายตัวเมีย (doe) เข้าสู่วัยเจริญพันธุ์เมื่ออายุ 3 ถึง 6 เดือนขึ้นอยู่กับสายพันธุ์ กระต่ายเป็นสัตว์ที่ตกไข่เมื่อถูกกระตุ้น (induced ovulator) คือรังไข่จะตกหลังจากการผสมพันธุ์ ไม่ใช่ตามรอบประจำเดือน

ข้อมูลการผสมพันธุ์:

• ระยะตั้งท้อง: 28 ถึง 31 วัน
• จำนวนลูกต่อครอก: 4 ถึง 12 ตัว
• ลูกกระต่ายเกิดมาตาบอด หูหนวก และไม่มีขน
• ตาเปิดประมาณวันที่ 10
• หย่านมเมื่ออายุ 4 ถึง 8 สัปดาห์

กระต่ายเลี้ยงที่ไม่ได้ใช้ผสมพันธุ์ควรได้รับการทำหมัน สัตวแพทย์ผู้เชี่ยวชาญสัตว์เลี้ยงพิเศษในกรุงเทพฯ เชียงใหม่ และจังหวัดอื่น ๆ สามารถทำหัตถการนี้ได้

การเลือกเลี้ยงกระต่ายหมายถึงการรับภาระผูกพันระยะยาว 8 ถึง 12 ปี กระต่ายต้องการการดูแลทุกวัน พื้นที่ออกกำลังกาย และค่าใช้จ่ายที่ต่อเนื่อง

ประมาณการค่าใช้จ่ายเริ่มต้นในประเทศไทย:

• กระต่ายพันธุ์ทั่วไป: 300 ถึง 800 บาท
• Holland Lop: 1,000 ถึง 3,500 บาทขึ้นไป
• กรงขนาดเหมาะสม: 800 ถึง 2,500 บาท
• อุปกรณ์ (ชาม ขวดน้ำ กระบะทราย ของเล่น): 500 ถึง 1,500 บาท
• ค่าใช้จ่ายรายเดือน (หญ้าแห้ง อาหารเม็ด ผักสด สัตวแพทย์): 500 ถึง 1,500 บาทขึ้นไป

แหล่งที่มาที่แนะนำ:

• ผู้เพาะพันธุ์ที่น่าเชื่อถือซึ่งสามารถให้ข้อมูลสุขภาพและประวัติพ่อแม่พันธุ์ได้
• รับอุปการะจากศูนย์พักพิงสัตว์หรือกลุ่ม rescue

ตลาดนัดจตุจักรมีร้านขายกระต่ายหลายร้าน แต่ควรตรวจสอบสุขภาพสัตว์อย่างละเอียดก่อนซื้อ และหลีกเลี่ยงการซื้อแบบบันดาลใจในช่วงเทศกาลที่มีผู้ซื้อพลุกพล่าน