แพะ

แพะเป็นหนึ่งในสัตว์ที่มนุษย์เลี้ยงเป็นสัตว์เศรษฐกิจมาตั้งแต่ยุคแรกๆและอยู่ในวงศ์เดียวกับแกะ วัว และแอนทีโลป ในฐานะสัตว์เลี้ยงหรือสัตว์ในฟาร์มขนาดเล็ก แพะได้รับความนิยมเพราะความฉลาด ความอยากรู้อยากเห็น และความสามารถในการปรับตัว แพะเป็นสัตว์ที่กินพืชแบบเล็มยอด(browser)ไม่ใช่สัตว์แทะเล็มหญ้า(grazer)จึงชอบพุ่มไม้ วัชพืช และใบไม้มากกว่าหญ้าในทุ่งราบ และมักดมสำรวจแทบทุกอย่างที่อยู่ในรัศมีที่เอื้อมถึง

แพะเป็นสัตว์สังคมที่อยู่รวมกันเป็นฝูงและไม่เหมาะกับการเลี้ยงตัวเดียว หากเลี้ยงแพะตัวเดียวมักจะร้องเสียงดัง เครียดง่าย และพยายามหนีออกจากคอก จึงมักเลี้ยงเป็นคู่หรือเป็นกลุ่มเล็กเสมอ แพะสร้างความผูกพันทั้งกับคนและกับแพะตัวอื่น จดจำใบหน้าและเสียงของแต่ละตัวได้ และตอบสนองต่อกิจวัตรประจำวัน ขนาดตัวของแพะมีความหลากหลายมาก พันธุ์จิ๋วอย่างไนจีเรียนดวอร์ฟและพิกมีอาจหนักเพียง16ถึง34กิโลกรัมขณะที่พันธุ์เนื้อและพันธุ์นมขนาดใหญ่อาจหนักเกิน68กิโลกรัม

การเลี้ยงแพะเป็นความรับผิดชอบประจำวันตลอดทั้งปี แพะต้องการรั้วที่แข็งแรงปลอดภัย ที่หลบฝนและลม อาหารหลักที่เป็นหญ้าแห้งและพืชอาหารสัตว์ การตัดแต่งกีบอย่างสม่ำเสมอ และการควบคุมพยาธิ แลกกับสิ่งเหล่านี้แพะเป็นสัตว์ที่ให้ผลผลิตดี อายุยืน และน่าสนใจ เหมาะกับผู้ที่มีที่ดิน มีเวลา และสนใจการเลี้ยงปศุสัตว์ มากกว่าจะเป็นสัตว์เลี้ยงในบ้านที่ดูแลง่ายๆ

ใครเหมาะกับการเลี้ยงแพะ

แพะเหมาะกับเจ้าของที่มีที่ดินอย่างน้อยพอสมควร มีความสามารถสร้างและดูแลรั้วที่แข็งแรง และมีเวลาให้อาหารและตรวจดูแพะทุกวัน แพะเหมาะกับฟาร์มขนาดเล็กเชิงงานอดิเรก ที่ดินขนาดย่อม และพื้นที่ชนบทมากกว่าบ้านในเขตชานเมือง เนื่องจากต้องเลี้ยงเป็นกลุ่ม ผู้ที่สนใจเลี้ยงแพะควรวางแผนตั้งแต่แรกว่าจะเลี้ยงอย่างน้อยสองตัวขึ้นไป แพะไม่ใช่ตัวเลือกที่ดีสำหรับผู้ที่ต้องการสัตว์เลี้ยงในบ้านหรือสัตว์ที่ไม่ต้องดูแลมาก

พันธุ์แพะแตกต่างกันหลักๆตามวัตถุประสงค์ในการพัฒนาสายพันธุ์และขนาดตัว พันธุ์นมถูกพัฒนาเพื่อให้ผลผลิตนมสูง พันธุ์เนื้อเน้นกล้ามเนื้อและการเจริญเติบโต ส่วนพันธุ์ขนเน้นที่เส้นขน พันธุ์จิ๋วเลี้ยงไว้เพื่อรีดนมปริมาณน้อย กำจัดพุ่มไม้ หรือเลี้ยงไว้เป็นเพื่อน จากพันธุ์ทั้งหมดราว16พันธุ์ที่นิยมเลี้ยง น้ำหนักตัวมีตั้งแต่ราว16กิโลกรัมในพันธุ์จิ๋วที่สุดไปจนถึงกว่า90กิโลกรัมในพ่อพันธุ์เนื้อตัวใหญ่ และลักษณะขนก็มีตั้งแต่สั้นเรียบไปจนถึงยาวหนา

วิธีจัดกลุ่มพันธุ์แพะ

พันธุ์แพะส่วนใหญ่แบ่งได้เป็นสี่กลุ่มตามหน้าที่ พันธุ์นมได้แก่ นูเบียน อัลไพน์ ซาเนน ทอกเกนเบิร์ก ลาแมนชา และโอเบอร์ฮาสลี พันธุ์เนื้อได้แก่ บัวร์ คิโก สแปนิช ไมโอโทนิก (แพะสลบ) และซาวันนา พันธุ์ขนได้แก่ แองโกรา แคชเมียร์ และไพกอรา พันธุ์จิ๋วและสัตว์เลี้ยงได้แก่ ไนจีเรียนดวอร์ฟและพิกมี บางพันธุ์อาจจัดอยู่ในหลายกลุ่มพร้อมกัน และการเลือกมักขึ้นอยู่กับสภาพอากาศ พื้นที่ที่มี และเจ้าของต้องการนม ขน เนื้อ หรือเพียงแค่เพื่อนคู่ใจ

แพะบ้านสืบเชื้อสายมาจากแพะป่าเบซัวร์ไอเบ็กซ์ ซึ่งเป็นแพะพื้นเมืองของเทือกเขาในเอเชียตะวันตกเฉียงใต้ หลักฐานทางโบราณคดีชี้ว่าการเลี้ยงให้เชื่องระยะแรกเกิดขึ้นในแถบเทือกเขาซากรอสและดินแดนพระจันทร์เสี้ยวอันอุดมสมบูรณ์ ซึ่งปัจจุบันคืออิหร่าน อิรัก และตุรกี เมื่อราว10,000ปีก่อน ทำให้แพะเป็นหนึ่งในสัตว์ชนิดแรกๆที่มนุษย์นำมาเลี้ยงดูแล ควบคู่ไปกับแกะ และในช่วงเวลาใกล้เคียงกับการเริ่มต้นทำเกษตรกรรมปลูกพืช

คนเลี้ยงสัตว์ในยุคแรกเห็นคุณค่าของแพะเพราะสามารถกินพืชหยาบที่สัตว์อื่นไม่แตะต้อง ทนต่อสภาพอากาศแห้งแล้ง และให้ทั้งนม เนื้อ หนัง และต่อมาคือขน คุณสมบัติเหล่านี้ทำให้แพะเหมาะกับการทำเกษตรแบบเคลื่อนย้ายและพื้นที่ชายขอบ เมื่อเกษตรกรรมยุคหินใหม่แพร่ขยาย แพะก็เดินทางไปพร้อมกับผู้คนสู่แถบเมดิเตอร์เรเนียน หุบเขาไนล์ และทั่วตะวันออกใกล้

ตลอดหลายพันปีต่อมาแพะแพร่กระจายไปเกือบทั่วโลกที่มีผู้คนอาศัยอยู่ แพะเคลื่อนย้ายผ่านแอฟริกาเข้าสู่ยุโรปพร้อมกับเกษตรกรที่อพยพย้ายถิ่น และไปตามเส้นทางการค้าสู่เอเชียกลางและเอเชียตะวันออก สภาพแวดล้อมท้องถิ่นและการคัดเลือกโดยมนุษย์ทำให้เกิดประชากรพื้นเมืองที่ปรับตัวเข้ากับทะเลทราย ภูเขา และพื้นที่เกษตรกรรมเขตอบอุ่น ประชากรกลุ่มภูมิภาคเหล่านี้คือบรรพบุรุษของพันธุ์แพะที่ได้รับการยอมรับในปัจจุบันหลายสายพันธุ์

การพัฒนาสายพันธุ์อย่างเป็นทางการเกิดขึ้นในภายหลัง ตั้งแต่ศตวรรษที่18และ19เป็นต้นมา ผู้เพาะพันธุ์ในยุโรปและที่อื่นๆคัดเลือกอย่างเป็นระบบเพื่อผลผลิตนม คุณภาพขน หรือเนื้อ จนเกิดเป็นพันธุ์นม พันธุ์ขน และพันธุ์เนื้อมาตรฐานที่เลี้ยงกันอยู่ในปัจจุบัน ส่วนพันธุ์จิ๋วและสัตว์เลี้ยงเพิ่งได้รับความนิยมกว้างขวางขึ้นในช่วงหลังตามความสนใจในการเลี้ยงขนาดเล็กและเป็นงานอดิเรกที่เพิ่มขึ้น

แพะทุกพันธุ์มีโครงร่างที่จำได้ง่ายเหมือนกัน คือโครงตัวแข็งแรง ขาเรียว กีบแยกสองแฉก หางสั้นที่มักชี้ขึ้น และหัวแคบมีรูม่านตาแนวนอนคล้ายรอยกรีด แพะหลายตัวมีเขาที่โค้งไปด้านหลังจากกะโหลก และหลายตัวมีเครา แม้ทั้งสองอย่างจะแตกต่างกันไปตามพันธุ์และเพศ บางพันธุ์มีติ่งเนื้อเล็กๆที่คอเรียกว่าวอตเทิล หูมีตั้งแต่สั้นตั้งตรงไปจนถึงยาวห้อยลงขึ้นอยู่กับพันธุ์

ความแตกต่างของรูปร่างระหว่างพันธุ์

ความแตกต่างที่ชัดเจนที่สุดคือขนาดตัว หู และขน พันธุ์จิ๋วอย่างพิกมีและไนจีเรียนดวอร์ฟตัวเตี้ยกะทัดรัด ขณะที่ซาเนนและบัวร์ตัวสูงใหญ่และแข็งแรง หูของนูเบียนยาวห้อยลง ส่วนหูของลาแมนชาเล็กมาก พันธุ์ขนอย่างแองโกราและแคชเมียร์มีขนยาวหรือหนาที่ปลูกขึ้นมาเพื่อผลิตโมแฮร์และแคชเมียร์ ในขณะที่พันธุ์นมและพันธุ์เนื้อมักมีขนสั้น สีขนมีความหลากหลายมากและส่วนใหญ่ไม่ได้ผูกติดกับพันธุ์ใดพันธุ์หนึ่งโดยเฉพาะ

แพะอาศัยอยู่รวมกันเป็นฝูงและพึ่งพากลุ่มเพื่อความปลอดภัย ภายในฝูงแพะจะสร้างลำดับชั้นความเป็นใหญ่ ซึ่งมักถูกทดสอบผ่านการโขกหัว การผลัก และการวางท่าทาง โดยเฉพาะในหมู่พ่อพันธุ์และช่วงเวลาให้อาหาร เมื่อลำดับชั้นลงตัวแล้วชีวิตประจำวันก็จะค่อนข้างสงบ เนื่องจากสัญชาตญาณการอยู่รวมฝูงมีสูงมาก แพะที่ถูกเลี้ยงตัวเดียวมักร้องเสียงดัง เดินวนไปมา และพยายามหนี ดังนั้นการมีเพื่อนจึงไม่ใช่ความหรูหราแต่เป็นความจำเป็นพื้นฐาน

แพะมีชื่อเสียงเรื่องความอยากรู้อยากเห็นและความสามารถในการแก้ปัญหา มันสำรวจสิ่งต่างๆด้วยปากและริมฝีปาก ทดสอบรั้วและสลักประตู และสามารถเรียนรู้ที่จะเปิดประตูรั้วง่ายๆได้ ความฉลาดนี้ทำให้แพะน่าสนใจแต่ก็หมายความว่าคอกต้องแข็งแรงปลอดภัยจริงๆ แพะปีนป่ายและกระโดดคล่องแคล่ว ชอบจุดที่สูงและขอบเนิน

การสื่อสารของแพะส่วนใหญ่เป็นเสียงและการแสดงออกทางกาย แพะร้องเพื่อค้นหาฝูง เพื่อบอกว่าหิว และเมื่อถูกแยกจากเพื่อนฝูง แม่และลูกแพะจดจำกันได้จากเสียงร้อง ภาษากายเช่นขนตั้ง การกระทืบเท้า และการก้มหัวบ่งบอกถึงความตื่นตัวหรือการท้าทาย แพะที่ได้รับการจับต้องอย่างอ่อนโยนตั้งแต่เล็กมักเติบโตขึ้นเป็นสัตว์ที่เป็นมิตรและไว้ใจคนได้

การดูแลประจำวัน

• จัดหาน้ำสะอาดสดใหม่และหญ้าแห้งหรือพืชอาหารคุณภาพดีให้เข้าถึงได้ตลอดเวลา
• ตรวจแพะแต่ละตัวเพื่อดูสัญญาณของความเจ็บป่วย การบาดเจ็บ หรืออาการขาเป๋
• ตรวจสอบว่ารั้วและประตูปลอดภัยและไม่ชำรุด
• ให้ธัญพืชหรืออาหารเสริมในปริมาณที่วัดไว้แน่นอน ไม่ใช่ให้กินตามใจชอบ
• ตรวจดูให้แน่ใจว่าแพะทุกตัวในฝูงกินอาหารและมีพฤติกรรมปกติ

สภาพแวดล้อม

• จัดที่หลบภัยที่แห้งและไม่มีลมโกรกเพื่อป้องกันฝน ลม และแดดจัด
• จัดรั้วที่ปลอดภัยสูงและแข็งแรงพอที่จะป้องกันไม่ให้แพะปีนหรือดันล้ม
• เปิดพื้นที่ให้เคลื่อนไหว หาอาหาร และปีนป่ายได้ เพราะแพะชอบใช้ขอบเนินและแท่นยกระดับ
• รักษาวัสดุปูรองให้สะอาดและแห้งเพื่อลดปัญหาที่กีบและระบบทางเดินหายใจ
• เลี้ยงแพะอย่างน้อยสองตัวไว้ด้วยกันเพื่อให้มีเพื่อน

การดูแลขนและการจับต้อง

กีบแพะต้องได้รับการตัดแต่งอย่างสม่ำเสมอ มักทุก6ถึง10สัปดาห์ เพื่อป้องกันการยาวเกินไปและอาการขาเป๋ พันธุ์ที่เลี้ยงไว้ตัดขนต้องได้รับการตัดขนหรือหวีตามฤดูกาล แพะส่วนใหญ่ต้องการแค่การแปรงขนเป็นครั้งคราว แต่การจับต้องเป็นประจำจะช่วยให้แพะสงบและทำให้การตรวจสุขภาพและตัดกีบง่ายขึ้น จับแพะด้วยการประคองลำตัวหรือใช้ปลอกคอ ไม่ใช่ดึงที่เขา

แพะเป็นสัตว์เล็มยอด หมายความว่าโดยธรรมชาติแล้วมันชอบพุ่มไม้ วัชพืช กิ่งไม้ และใบไม้มากกว่าหญ้าสั้น อาหารที่ดีต่อสุขภาพควรมีหญ้าแห้งและพุ่มไม้หรือทุ่งหญ้าคุณภาพดีเป็นหลัก ซึ่งให้เส้นใยที่กระเพาะรูเมนของแพะต้องการเพื่อทำงานได้ปกติ ธัญพืชหรืออาหารเข้มข้นควรจำกัดปริมาณและปรับให้เหมาะกับความต้องการของสัตว์แต่ละตัว เพราะหากให้มากเกินไปอาจทำให้ระบบย่อยอาหารผิดปกติและเกิดปัญหาอื่นตามมา แพะยังต้องการแร่ธาตุแบบผงเฉพาะสำหรับแพะเพราะความต้องการของมันแตกต่างจากแกะและวัว

ขนมอย่างผลไม้หรือผักปริมาณน้อยสามารถให้ได้เป็นครั้งคราวแต่ไม่ควรใช้แทนพืชอาหารสัตว์ แร่ธาตุแบบผงเฉพาะสำหรับแพะ และในบางพื้นที่อาจต้องเสริมซีลีเนียมหรือทองแดงภายใต้คำแนะนำ ช่วยป้องกันภาวะขาดสารอาหาร ต้องมีน้ำสะอาดสดใหม่ให้ตลอดเวลาเพราะปริมาณการกินน้ำจะลดลงอย่างรวดเร็วหากน้ำสกปรกหรือแข็งตัว ซึ่งอาจนำไปสู่ปัญหาสุขภาพได้

โดยทั่วไปแพะเป็นสัตว์ที่แข็งแรง และปัญหาสุขภาพส่วนใหญ่มักมาจากอาหาร พยาธิ หรือการดูแลเท้ามากกว่าการติดเชื้อ อายุขัยโดยทั่วไปอยู่ที่ราว10ถึง18ปี และแพะหลายตัวมีอายุยืนใกล้ค่าสูงสุดของช่วงนี้เมื่อได้รับการดูแลที่ดี การสังเกตอาการทุกวันเป็นเครื่องมือด้านสุขภาพที่มีประโยชน์ที่สุด เพราะแพะสามารถซ่อนอาการป่วยได้และอาการอาจทรุดลงอย่างรวดเร็วเมื่อเกิดปัญหาขึ้น

การดูแลเชิงป้องกัน

• จัดการพยาธิภายในด้วยการหมุนเวียนทุ่งหญ้าเลี้ยงและการรักษาแบบเจาะจง
• ตัดกีบเป็นประจำและรักษาพื้นคอกให้แห้งอยู่เสมอ
• ปฏิบัติตามโปรแกรมวัคซีนและแร่ธาตุประจำภูมิภาคตามคำแนะนำของสัตวแพทย์
• จัดอาหารที่เน้นพืชอาหารสัตว์อย่างสม่ำเสมอและน้ำสะอาด
• กักโรคแพะตัวใหม่ก่อนนำเข้ารวมกับฝูงเดิม

แพะเข้าสู่วัยเจริญพันธุ์เร็ว หลายตัวเข้าสู่วัยเจริญพันธุ์เมื่ออายุระหว่าง4ถึง12เดือน แม้ผู้เพาะพันธุ์ที่มีความรับผิดชอบมักรอจนแม่พันธุ์เติบโตเต็มที่ก่อนให้ผสมพันธุ์ พันธุ์แพะจำนวนมากเป็นสัตว์ที่ผสมพันธุ์ตามฤดูกาลและเป็นสัดในช่วงเดือนที่อากาศเย็นลง ในขณะที่บางพันธุ์รวมถึงพันธุ์เล็กบางสายพันธุ์สามารถผสมพันธุ์ได้ตลอดทั้งปี พ่อพันธุ์จะมีกลิ่นแรงขึ้นและก้าวร้าวมากขึ้นในช่วงฤดูผสมพันธุ์

หลังผสมพันธุ์ระยะตั้งท้องจะกินเวลาประมาณ145ถึง155วันหรือราวห้าเดือน แม่แพะมักออกลูกแฝดสองตัวบ่อยที่สุด แม้ว่าลูกเดี่ยวและแฝดสามก็พบได้ทั่วไปเช่นกัน ลูกแพะมีพัฒนาการเร็วตั้งแต่เกิด หมายความว่าสามารถยืนและดูดนมได้ไม่นานหลังคลอด ลูกแพะพึ่งพานมแม่ในช่วงแรกและค่อยๆถูกฝึกให้กินหญ้าแห้งและพืชอาหารสัตว์ก่อนหย่านม การเลี้ยงลูกแพะต้องมีพื้นที่คลอดที่สะอาดและแห้งพร้อมการเฝ้าดูแลใกล้ชิดในช่วงคลอด เพราะภาวะแทรกซ้อนอาจเกิดขึ้นได้อย่างรวดเร็ว

แพะเหมาะกับคุณหรือไม่

แพะคือพันธะระยะยาวรายวันที่อาจกินเวลานาน10ถึง18ปี ต้องการพื้นที่กลางแจ้งที่ปลอดภัย รั้วที่แข็งแรง และที่หลบภัย ซึ่งทำให้บ้านส่วนใหญ่ที่ไม่มีที่ดินไม่เหมาะกับการเลี้ยง เวลาก็สำคัญเช่นกัน การให้อาหาร น้ำ การตรวจสุขภาพ และงานตามฤดูกาลอย่างการตัดกีบต้องทำตลอดทั้งปี รวมถึงในวันที่อากาศเลวร้ายและวันหยุด ค่าใช้จ่ายรวมถึงการจัดเตรียมเบื้องต้น อาหารและวัสดุปูรองต่อเนื่อง แร่ธาตุ และการดูแลจากสัตวแพทย์ เนื่องจากแพะต้องอยู่รวมกันเป็นกลุ่ม ควรวางแผนเรื่องเวลาและค่าใช้จ่ายสำหรับแพะอย่างน้อยสองตัวตั้งแต่แรก

จะหาแพะได้จากที่ไหน

แพะสามารถหาได้จากผู้เพาะพันธุ์ที่มีความรับผิดชอบ เจ้าของฟาร์มขนาดเล็ก ตลาดปศุสัตว์ และศูนย์ช่วยเหลือหรือสถานสงเคราะห์สัตว์ แหล่งที่น่าเชื่อถือจะดูแลความสะอาด สามารถบอกอายุ สุขภาพ และประวัติของสัตว์ได้ และยินดีตอบคำถาม การรับเลี้ยงจากศูนย์ช่วยเหลือเป็นทางเลือกที่ดีสำหรับแพะที่จะเลี้ยงเป็นเพื่อน ไม่ว่าจะได้แพะมาจากที่ใด ควรวางแผนนำกลับบ้านอย่างน้อยสองตัวและกักโรคแพะตัวใหม่ก่อนนำไปรวมกับสัตว์ที่มีอยู่เดิม