ไก่

ไก่ (Gallus gallus domesticus) เป็นสัตว์ปีกที่เลี้ยงง่ายและเหมาะมากสำหรับผู้เริ่มต้น ในฐานะสัตว์ที่อยู่รวมกันเป็นฝูง ไก่จะสร้างลำดับชั้นทางสังคมที่เรียกว่า pecking order โดยจะมีความกระตือรือร้นในเวลากลางวัน -- ขุดคุ้ย หาอาหาร และอาบแดด -- แล้วเกาะคอนนอนเมื่อถึงเวลาค่ำ

น้ำหนักของไก่แตกต่างกันตั้งแต่ 0.5 กิโลกรัม (ไก่แจ้หรือไก่แคระ) ถึงมากกว่า 5 กิโลกรัมสำหรับพันธุ์ใหญ่ อายุขัยเฉลี่ย 5--10 ปี ไก่เป็นสัตว์กินทั้งพืชและสัตว์ที่ต้องการพื้นที่กลางแจ้งที่ปลอดภัย การดูแลรายวัน และการอยู่ร่วมกันเป็นฝูง

ในประเทศไทย ไก่บ้าน หรือไก่พื้นเมืองเป็นที่นิยมอย่างแพร่หลายในการเลี้ยงตามบ้านและสวนครัว ไก่บ้านไทยมีความทนทานต่อสภาพอากาศร้อนชื้น หาอาหารเองได้ในสวนหลังบ้าน และเนื้อมีรสชาติที่เป็นเอกลักษณ์ นอกจากนี้ประเทศไทยยังมีไก่พื้นเมืองพันธุ์ดีที่มีชื่อเสียง ได้แก่ ไก่ประดู่หางดำ และ ไก่เหลืองหางขาว

ในระดับโลก สายพันธุ์ไก่แบ่งออกเป็น 3 กลุ่มหลัก ได้แก่ dual purpose (ไข่และเนื้อ) ไก่ไข่ (เน้นผลผลิตไข่) และ ไก่เนื้อ (เน้นน้ำหนักเนื้อ) พันธุ์นำเข้าที่นิยม ได้แก่ Plymouth Rock, Rhode Island Red, Wyandotte, Brahma, Cochin, Orpington, Sussex, Australorp และ Cornish

อย่างไรก็ตาม สำหรับผู้เลี้ยงในประเทศไทย ไก่พื้นเมืองยังคงมีคุณค่าและความสำคัญที่ไม่อาจทดแทนได้ ทั้งในแง่วัฒนธรรม อาหาร และความทนทาน

ไก่ชน มีประเพณีทางวัฒนธรรมที่ยาวนานในประเทศไทย แม้ว่าการชนไก่จะถูกควบคุมโดยกฎหมายในปัจจุบัน แต่การเพาะพันธุ์ไก่ชนพันธุ์ดีอย่าง ไก่ประดู่หางดำ และ ไก่เหลืองหางขาว ยังคงเป็นที่นิยมในหมู่ผู้เลี้ยงที่รักษาประเพณีนี้ไว้

การนำไก่ป่ามาเลี้ยงเริ่มขึ้นในเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ รวมถึงดินแดนที่ปัจจุบันเป็นประเทศไทย อินโดนีเซีย เวียดนาม และมาเลเซีย เมื่อประมาณ 8,000 ปีก่อน จากที่นี่ ไก่บ้านแพร่กระจายไปยังอินเดีย ตะวันออกกลาง อียิปต์ แถบเมดิเตอร์เรเนียน และในที่สุดก็ทั่วโลก

ประเทศไทยเป็นส่วนหนึ่งของศูนย์กลางการนำไก่มาเลี้ยงครั้งแรกของโลก ไก่ป่า (Gallus gallus) ยังคงพบได้ในป่าของประเทศไทยและประเทศเพื่อนบ้านจนถึงปัจจุบัน

ในประวัติศาสตร์ไทย ไก่มีบทบาทสำคัญในวัฒนธรรม ความเชื่อ และอาหารการกินของคนไทยมาช้านาน ตั้งแต่ไก่ที่ใช้ในพิธีกรรมโบราณ ไปจนถึงข้าวมันไก่ ต้มข่าไก่ และผัดกะเพราไก่ที่เป็นอาหารประจำชาติ

ลำตัวของไก่ปกคลุมด้วยขนหนาแน่นที่มีความหลากหลายของสีอย่างน่าทึ่ง ตั้งแต่ขาวสะอาด ดำสนิท เหลืองทอง ไปจนถึงลายต่าง ๆ บนหัวมี หงอน (comb) และ เหนียง (wattles) สีแดงสด ซึ่งทำหน้าที่ช่วยระบายความร้อนในสภาพอากาศร้อน

ไก่ตัวผู้ (ไก่แก้ว) โดยทั่วไปจะมีขนาดใหญ่กว่า มีขนที่สวยงามและสีสันโดดเด่นกว่า รวมถึงมีเดือยที่ขา ไก่ตัวเมียมีขนาดเล็กกว่าและมีสีที่เรียบกว่า

ในฝูง ไก่จะสร้าง pecking order หรือลำดับชั้นทางสังคม ซึ่งสมาชิกทุกตัวรู้ตำแหน่งของตัวเอง ลำดับชั้นนี้เห็นได้ชัดเวลาให้อาหาร การเข้าถึงน้ำดื่ม และการเลือกตำแหน่งนอนบนคอน

ในช่วงกลางวัน ไก่ชอบ ขุดคุ้ยดิน เพื่อหาไส้เดือนและแมลง อาบดิน เพื่อรักษาความสะอาดของขนและกำจัดปรสิต และนอนผึ่งแดด เมื่อใกล้ค่ำ พวกมันจะกลับเข้าเล้าและเกาะคอนตามสัญชาตญาณ

ไก่ตัวเมียที่กำลัง ฟักไข่ (broody) จะนั่งทับไข่และมีพฤติกรรมปกป้องมากขึ้นหากมีคนเข้าใกล้ นี่เป็นพฤติกรรมตามธรรมชาติที่ผู้เลี้ยงควรเข้าใจ

ไก่ตัวผู้ จะขันโดยเฉพาะในตอนเช้า เพื่อสื่อสารและกำหนดอาณาเขต ในชุมชนเมืองที่หนาแน่น เสียงขันนี้ควรพิจารณาก่อนตัดสินใจเลี้ยงไก่ตัวผู้

การดูแลรายวันไม่ใช้เวลามาก ในตอนเช้า เปิดประตูเล้า ตรวจให้แน่ใจว่ามีน้ำสะอาด และให้อาหารเพียงพอ ในตอนเย็น เก็บไข่และตรวจสุขภาพไก่อย่างรวดเร็ว ในตอนกลางคืน ปิดประตูเล้าเพื่อป้องกันสัตว์นักล่า

เล้าไก่ที่ดีไม่จำเป็นต้องมีราคาแพง ไม้ไผ่และไม้ท้องถิ่นเป็นวัสดุดั้งเดิมที่ได้รับการพิสูจน์มายาวนาน ราคาถูก ระบายอากาศได้ดีตามธรรมชาติ ตรวจสอบให้แน่ใจว่าเล้าแห้ง มีคอนเพียงพอ และมีรังไข่ที่สะดวกและมืดพอสมควร การยกเล้าให้สูงจากพื้นช่วยป้องกันหนูและงูเข้ามา

ไก่บ้านเป็นสัตว์กินได้ทุกอย่างและไม่เลือกมาก อาหารหลักสามารถเป็น รำข้าว ข้าวโพดบด หรือ อาหารสำเร็จรูปสำหรับไก่ จากร้านขายปัจจัยการเกษตร เศษอาหารจากครัวที่ปลอดภัย เช่น ข้าวสุก ผักสด และเปลือกกล้วย สามารถให้เป็นอาหารเสริมได้

น้ำดื่มสะอาดต้องมีให้ตลอดเวลา โดยเฉพาะในช่วง ฤดูร้อนของไทย (มีนาคม--พฤษภาคม) ที่อุณหภูมิอาจสูงถึง 35--42 องศาเซลเซียส ไก่ที่ขาดน้ำจะเกิดความเครียดจากความร้อนและผลผลิตไข่จะลดลงอย่างเห็นได้ชัด

ด้วยการดูแลที่ดี ไก่บ้านสามารถมีชีวิตได้นาน 5--10 ปี โรคบางชนิดต้องระวังเป็นพิเศษในสภาพอากาศร้อนชื้นของไทย การตรวจสุขภาพเป็นประจำครอบคลุม: สภาพขน (มีเหา ไร หรือไม่?) มูล (ปกติหรือไม่?) กิจกรรม (กระตือรือร้นหรือซึมเซา?) และการกินอาหาร ไก่ที่สุขภาพดีจะเคลื่อนไหวคล่องแคล่ว ตาใส และขนเงา

เล้าไก่ประกอบด้วยสองส่วนหลัก: เล้าที่พัก ที่ปิดมิดชิดและปลอดภัยจากสัตว์นักล่า และ พื้นที่วิ่งเล่น ที่ไก่สามารถขุดคุ้ย หาอาหาร และอาบแดดได้

ใน ฤดูร้อนของไทย (มีนาคม--พฤษภาคม) อุณหภูมิอาจสูงถึง 35--42 องศาเซลเซียส ทำให้ร่มเงาและการระบายอากาศที่ดีมีความจำเป็นอย่างยิ่งตลอดทั้งปี ใน ฤดูฝน (มิถุนายน--ตุลาคม) ต้องระวังเล้าชื้นและน้ำท่วม วัสดุรองพื้นต้องแห้งอยู่เสมอ

สัตว์นักล่า ที่ต้องระวังในประเทศไทยได้แก่ สุนัขจรจัด หนูใหญ่ งูหลามและงูชนิดต่าง ๆ รวมถึง ตะกวด (บิ๊กบอ) ที่สามารถเข้าเล้าได้ง่าย เล้าที่ปลอดภัยควรใช้ตาข่ายลวดสองชั้น พื้นที่ป้องกันการขุด และประตูที่ล็อกแน่นในเวลากลางคืน

หากต้องการให้ได้ไข่ที่มีเชื้อ ต้องมี ไก่ตัวผู้ 1 ตัวต่อไก่ตัวเมีย 8--12 ตัว หากไม่มีตัวผู้ ไก่ตัวเมียก็ยังออกไข่ได้ แต่ไข่จะไม่ฟักออกเป็นลูกไก่

ไก่บ้านที่มีนิสัย ฟักไข่ (broody) เป็นตัวเลือกที่ดีที่สุดสำหรับการฟักไข่แบบธรรมชาติ ระยะเวลาฟัก 21 วัน ลูกไก่ที่เพิ่งฟักออกมาต้องการความอบอุ่น (จากแม่หรือโคมไฟอบอุ่น) อาหาร starter ที่มีโปรตีนสูง และน้ำดื่มในภาชนะตื้น ๆ เพื่อป้องกันการจมน้ำ

ก่อนเริ่มเลี้ยง ควรพิจารณาสิ่งต่อไปนี้:

• มี ใบอนุญาตจากหน่วยงานท้องถิ่น หรือไม่? กรมปศุสัตว์ (Department of Livestock Development) กำกับดูแลการเลี้ยงสัตว์ในประเทศไทย ในเขตเมือง อบต. หรือเทศบาลอาจมีข้อกำหนดเพิ่มเติม
• พื้นที่ของคุณกว้างพอสำหรับเล้าและพื้นที่วิ่งเล่นหรือไม่?
• เพื่อนบ้านจะได้รับผลกระทบจากเสียงไก่ขันหรือไม่?
• คุณพร้อมสำหรับการดูแลรายวันตลอดหลายปีหรือไม่?

เมื่อเลือกซื้อไก่ ให้สังเกตสัญญาณสุขภาพที่ดี ได้แก่ ตาใสและไม่มีขี้ตา ขนสะอาดและเงา เคลื่อนไหวกระตือรือร้น และไม่มีน้ำมูกที่รูจมูก หลีกเลี่ยงการซื้อไก่ที่ดูซึมเศร้า มีเสียงหายใจผิดปกติ หรือมีมูลติดบริเวณทวาร