นกหงส์หยก

นกหงส์หยกเป็นนกแก้วขนาดเล็กในอันดับนกแก้ว มีถิ่นกำเนิดในพื้นที่แห้งแล้งตอนในของทวีปออสเตรเลีย ในวงการสัตว์เลี้ยงมักเรียกกันว่าบัดจี้ หรือในสหรัฐอเมริกาเรียกว่าพาราคีต นกชนิดนี้เป็นหนึ่งในนกเลี้ยงที่ได้รับความนิยมมากที่สุดในโลก ด้วยขนาดตัวเล็ก นิสัยเข้าสังคมง่าย และความสามารถในการเลียนเสียงพูด

นกหงส์หยกเป็นสัตว์ที่อยู่รวมกันเป็นฝูง ในธรรมชาตินกกลุ่มนี้อาศัยอยู่รวมกันเป็นฝูงใหญ่ตั้งแต่หลักร้อยถึงหลักพันตัว เคลื่อนย้ายไปทั่วพื้นที่เพื่อหาเมล็ดหญ้าและแหล่งน้ำ พฤติกรรมทางสังคมนี้ยังคงติดตัวมาถึงนกที่เลี้ยงในกรง นกที่เลี้ยงตัวเดียวจึงต้องการปฏิสัมพันธ์จากผู้เลี้ยงอย่างสม่ำเสมอ และหลายคนนิยมเลี้ยงเป็นคู่หรือเป็นกลุ่มเล็กๆ นกจะส่งเสียงร้องแทบตลอดเวลาเพื่อสื่อสารกัน ทั้งเสียงร้องสั้นๆ เสียงพูดพึมพำ และเสียงร้องติดต่อกับฝูง

นกหงส์หยกตัวหนึ่งมีน้ำหนักประมาณ 30 ถึง 40 กรัม และยาวจากหัวถึงปลายหางประมาณ 18 เซนติเมตร แม้ตัวจะเล็กแต่นกชนิดนี้กระตือรือร้นและต้องการเวลานอกกรงทุกวันเพื่อบินและออกกำลังกาย หากได้รับการดูแลอย่างสม่ำเสมอ นกหงส์หยกสามารถเป็นเพื่อนคู่ใจไปได้นาน บางตัวมีอายุยืนถึงสิบกว่าปี

นกชนิดนี้เหมาะกับใคร

นกหงส์หยกเหมาะกับผู้เลี้ยงที่ต้องการนกขนาดเล็กที่มีปฏิสัมพันธ์ได้ดี โดยไม่ต้องใช้พื้นที่มาก เสียงไม่ดังมาก และค่าใช้จ่ายไม่สูงเท่านกแก้วขนาดใหญ่ นกชนิดนี้เลี้ยงในคอนโดได้ดีเพราะเสียงร้องเบากว่านกแก้วตัวใหญ่ เป็นตัวเลือกที่เหมาะสมสำหรับเด็กที่ตั้งใจดูแลภายใต้การควบคุมของผู้ใหญ่ ผู้ที่ต้องเดินทางบ่อยหรือไม่สามารถให้เวลาปฏิสัมพันธ์กับนกได้ทุกวัน ควรพิจารณาเลี้ยงนกสองตัวเพื่อให้นกมีเพื่อน

นกหงส์หยกเป็นสัตว์เพียงชนิดเดียว ไม่ใช่กลุ่มของหลายสายพันธุ์แยกจากกัน ในหมวดหมู่นี้จึงมีรูปแบบที่ได้รับการยอมรับเพียงแบบเดียว ความหลากหลายที่เห็นเกิดจากการคัดเลือกพันธุ์ด้านสี ลวดลาย และขนาดภายในสัตว์ชนิดเดียวกันนี้เอง ผู้เลี้ยงมักแบ่งนกหงส์หยกที่เลี้ยงในกรงออกเป็นสองกลุ่มตามการใช้งาน ได้แก่นกหงส์หยกทั่วไปหรือสายพันธุ์ดั้งเดิม ซึ่งมีขนาดใกล้เคียงกับนกในธรรมชาติของออสเตรเลีย และนกหงส์หยกสายประกวดหรือสายจัดแสดง ซึ่งเพาะพันธุ์ให้ตัวใหญ่ขึ้น หัวเต็มขึ้น และมีลวดลายเด่นชัดกว่า

การจัดกลุ่มสายพันธุ์ย่อย

เนื่องจากมีเพียงสัตว์ชนิดเดียว การจัดหมวดหมู่ภายในนกหงส์หยกจึงอิงตามลักษณะภายนอกมากกว่าการแยกสายพันธุ์ ผู้เพาะพันธุ์มักจัดกลุ่มนกตามสี (กลุ่มเขียว ฟ้า เหลือง ขาว และเทา) ตามลวดลาย (ปกติ โอปาลีน สแปงเกิล พายด์ และแบบอื่นๆ) และตามขนาด (สายเลี้ยงทั่วไปเทียบกับสายประกวด) ชมรมนักเลี้ยงนกและมาตรฐานการประกวดอธิบายลักษณะเหล่านี้ไว้อย่างละเอียด แต่ทั้งหมดล้วนเป็นสัตว์ชนิดเดียวกันคือ Melopsittacus undulatus

นกหงส์หยกวิวัฒนาการขึ้นในพื้นที่แห้งแล้งตอนในของออสเตรเลีย และดำรงอยู่ที่นั่นมาก่อนที่มนุษย์จะเข้าไปตั้งถิ่นฐานนานมาก ชนพื้นเมืองอะบอริจินในเขตตอนกลางของออสเตรเลียรู้จักนกชนิดนี้เป็นอย่างดี และชื่อสามัญของมันโดยทั่วไปสืบย้อนไปถึงคำในภาษาอะบอริจินของออสเตรเลีย นกชนิดนี้ปรับตัวเข้ากับสภาพอากาศที่โหดร้ายและแปรปรวนด้วยการอยู่รวมกันเป็นฝูงที่เคลื่อนย้ายตามฝนและแหล่งเมล็ดหญ้าเป็นระยะทางไกล

นักธรรมชาติวิทยาชาวยุโรปเริ่มบันทึกข้อมูลนกหงส์หยกในช่วงต้นคริสต์ศตวรรษที่ 19 จอห์น กูลด์ นักธรรมชาติวิทยาชาวอังกฤษ เป็นผู้บรรยายลักษณะของนกชนิดนี้และนำตัวอย่างเข้าสู่อังกฤษราวปี ค.ศ. 1840 หลังจากนั้นความสนใจก็แพร่กระจายไปทั่วยุโรปอย่างรวดเร็ว มีการขนส่งนกที่มีชีวิตจากออสเตรเลียเพิ่มขึ้นเรื่อยๆ และผู้เพาะพันธุ์เริ่มสร้างประชากรนกในกรงแทนการพึ่งพาการนำเข้า

ตั้งแต่กลางคริสต์ศตวรรษที่ 19 นกหงส์หยกกลายเป็นนกเลี้ยงที่ได้รับความนิยมในอังกฤษและยุโรปภาคพื้นทวีป การเพาะพันธุ์ในกรงทำให้เกิดสีกลายพันธุ์แรกๆ เริ่มจากสีเหลืองแล้วตามด้วยสีฟ้า ซึ่งยิ่งกระตุ้นความต้องการมากขึ้น ในช่วงปลายคริสต์ศตวรรษที่ 19 ถึงต้นคริสต์ศตวรรษที่ 20 ผู้เพาะพันธุ์และสมาคมนักเลี้ยงนกต่างทุ่มเทพัฒนาและปรับปรุงสีเหล่านี้ให้คงที่

ต่อมาออสเตรเลียจำกัดการส่งออกสัตว์ป่าพื้นเมืองของตน ประชากรนกเลี้ยงทั่วโลกในปัจจุบันจึงสืบเชื้อสายมาจากนกที่เพาะพันธุ์นอกออสเตรเลียต่อเนื่องกันมาหลายชั่วอายุแทบทั้งหมด นกหงส์หยกสายประกวดหรืออิงลิชบัดจี้ถูกพัฒนาขึ้นผ่านการเพาะพันธุ์ในกรงเช่นนี้เพื่อให้ได้ตัวที่ใหญ่ขึ้นและลวดลายเด่นชัดขึ้น ขณะที่นกหงส์หยกตามร้านขายสัตว์เลี้ยงทั่วไปยังคงมีขนาดและสัดส่วนใกล้เคียงกับนกในธรรมชาติ

นกหงส์หยกมีรูปร่างกะทัดรัดเพรียวลม เหมาะสำหรับการบินที่รวดเร็วและคล่องแคล่ว นกสายพันธุ์ดั้งเดิมมีส่วนท้องสีเขียวและหัวสีเหลือง มีลายหยักสีดำละเอียดพาดตามหลัง ปีก และท้ายทอย ใต้ใบหน้ามีจุดสีดำเล็กๆ บริเวณคอและแต้มสีฟ้าอมม่วงที่แก้ม หางยาวเรียว ปากสั้นและงุ้มตามลักษณะของนกแก้วทั่วไป การเพาะพันธุ์ในกรงเพิ่มสีฟ้า เทา ขาว เหลือง และลวดลายอีกหลายแบบต่อยอดจากรูปแบบพื้นฐานนี้

ความแตกต่างของรูปลักษณ์

ความแตกต่างที่สังเกตได้ชัดที่สุดอยู่ระหว่างนกหงส์หยกสายเลี้ยงทั่วไปกับสายประกวด นกสายประกวดหรืออิงลิชบัดจี้มีขนาดใหญ่กว่าอย่างเห็นได้ชัด หัวกว้างกว่า ใบหน้าเต็มกว่า และจุดกับลายบนใบหน้าเด่นชัดกว่า สีและลวดลายแตกต่างกันได้มากในทั้งสองสาย หนังจมูกซึ่งเป็นบริเวณเนื้อเหนือปาก มักมีสีฟ้าในตัวผู้ที่โตเต็มวัย และสีน้ำตาลอ่อนหรือน้ำตาลเข้มในตัวเมียที่พร้อมผสมพันธุ์ ซึ่งช่วยแยกเพศได้ในหลายสายสี

นกหงส์หยกเป็นนกที่อยู่รวมกันเป็นฝูงโดยธรรมชาติ การมีปฏิสัมพันธ์ทางสังคมจึงเป็นส่วนสำคัญของพฤติกรรม เมื่ออยู่เป็นกลุ่ม นกจะไซ้ขนให้กัน ป้อนอาหารให้เพื่อน และส่งเสียงร้องติดต่อกันแทบไม่หยุด นกที่เลี้ยงตัวเดียวจะผูกพันกับผู้เลี้ยงอย่างใกล้ชิด แต่ต้องการปฏิสัมพันธ์บ่อยครั้งเพื่อให้มีความสุข นกสองตัวขึ้นไปจะเล่นด้วยกันเอง แม้ว่านกที่มีเพื่อนนกด้วยกันมากอาจผูกพันกับคนน้อยกว่า

นกชนิดนี้กระตือรือร้นและอยากรู้อยากเห็นตลอดวัน สลับระหว่างการบินและไต่ปีนอย่างรวดเร็วกับช่วงเวลาไซ้ขนและพักผ่อน นกหงส์หยกสื่อสารกันเป็นหลักผ่านเสียง ทั้งเสียงร้องเป็นทำนอง เสียงร้องติดต่อที่แหลมคม และเสียงพึมพำเบาๆ เวลาผ่อนคลาย หลายตัวเรียนรู้เลียนเสียงพูดและเสียงในบ้าน โดยตัวผู้มักพูดเก่งกว่า ภาษากายก็สำคัญเช่นกัน เช่น ขนหัวตั้ง หางกาง และการบดปาก ซึ่งเป็นสัญญาณของนกที่สงบและรู้สึกปลอดภัย

การดูแลประจำวัน

• เติมน้ำและอาหารสดให้ทุกวัน เก็บเปลือกเมล็ดพืชและอาหารสดที่เหลือทิ้งออก
• ปล่อยให้นกบินและออกกำลังกายนอกกรงในห้องที่ปลอดภัยสำหรับนก โดยมีคนดูแลอยู่ด้วย
• ใช้เวลาพูดคุยและมีปฏิสัมพันธ์กับนก โดยเฉพาะหากเลี้ยงเพียงตัวเดียว
• เก็บมูลนกเป็นจุดๆ และเปลี่ยนวัสดุรองกรงที่สกปรก
• สังเกตอาการนกโดยย่อ ทั้งท่าทาง การหายใจ และลักษณะมูล ว่าปกติหรือไม่

สภาพแวดล้อม

• วางกรงให้ห่างจากลมโกรกโดยตรงและควันจากห้องครัว
• รักษาอุณหภูมิห้องให้คงที่ หลีกเลี่ยงความเย็นฉับพลันและความร้อนจัด
• คลุมหรือลดแสงกรงในเวลากลางคืน เพื่อให้นกได้พักผ่อน 10 ถึง 12 ชั่วโมง
• จัดคอนที่มีขนาดเส้นผ่านศูนย์กลางหลากหลายเพื่อสุขภาพเท้าที่ดี
• สลับเปลี่ยนของเล่นเพื่อกระตุ้นให้นกไม่เบื่อ

การดูแลขนและการจับนก

นกหงส์หยกดูแลขนของตัวเองได้ ไม่จำเป็นต้องอาบน้ำให้จากผู้เลี้ยง แม้หลายตัวจะชอบจานน้ำตื้นๆ หรือการพ่นละอองน้ำเบาๆ เล็บและปากมักสึกกร่อนเองตามธรรมชาติ หากยาวเกินไปควรให้สัตวแพทย์ตรวจดูมากกว่าตัดเองที่บ้านโดยไม่มีคำแนะนำ ควรจับนกอย่างอ่อนโยนและให้นกก้าวขึ้นมาเกาะนิ้วเอง แทนที่จะจับตัวนกโดยตรง ซึ่งจะช่วยสร้างความไว้ใจได้ในระยะยาว

ในธรรมชาติ นกหงส์หยกกินเมล็ดหญ้าและพืชเตี้ยชนิดอื่นเป็นอาหาร นกที่เลี้ยงในกรงหากได้กินเมล็ดพืชอย่างเดียว มักมีน้ำหนักเกินและขาดวิตามินสำคัญ เพราะเมล็ดพืชมีไขมันสูงแต่มีสารอาหารบางชนิดต่ำ อาหารที่สมดุลสำหรับนกในกรงควรใช้อาหารเม็ดสำเร็จรูปเป็นหลัก ร่วมกับเมล็ดพืชปริมาณน้อยลงและผักสดทุกวัน ผักใบเขียวเข้ม แครอทขูด และผักคล้ายกันช่วยเพิ่มวิตามินและความหลากหลาย ผลไม้ให้ได้ในปริมาณน้อยเป็นของว่างพิเศษ การเปลี่ยนจากอาหารเมล็ดพืชมาเป็นอาหารเม็ดควรทำอย่างค่อยเป็นค่อยไป เพราะนกหงส์หยกอาจปรับตัวรับอาหารใหม่ได้ช้า

ของว่าง อาหารเสริม และน้ำ

ใช้ช่อลูกเดือยและผลไม้ชิ้นเล็กเป็นของว่างเป็นครั้งคราวและเป็นรางวัลระหว่างฝึก ไม่ใช่อาหารหลักประจำวัน กระดูกปลาหมึกหรือก้อนแร่ธาตุช่วยเสริมแคลเซียมและรักษาสภาพปาก นกหงส์หยกส่วนใหญ่ที่กินอาหารสมดุลอยู่แล้วไม่จำเป็นต้องเติมวิตามินหยดลงในน้ำ ควรปรึกษาสัตวแพทย์ก่อนให้อาหารเสริมใดๆ เติมน้ำสะอาดให้ทุกวัน และเปลี่ยนบ่อยขึ้นหากมีเศษอาหารหรือมูลนกตกลงไปในภาชนะ

นกหงส์หยกแข็งแรงเมื่อเทียบกับขนาดตัว แต่มักซ่อนอาการเจ็บป่วยได้ดี การเปลี่ยนแปลงพฤติกรรมเล็กๆ น้อยๆ จึงอาจเป็นสัญญาณแรกของปัญหา นกที่นั่งขนพองซึม หยุดกินอาหาร หรือหมอบอยู่ที่พื้นกรง ต้องได้รับการดูแลทันที อายุขัยทั่วไปอยู่ที่ประมาณ 5 ถึง 8 ปี และนกที่กินอาหารดีพร้อมได้รับการดูแลเอาใจใส่อาจมีอายุถึง 12 ถึง 15 ปี ปัญหาที่พบบ่อยหลายอย่างเชื่อมโยงกับอาหารที่เน้นเมล็ดพืชมากเกินไปและการขาดการออกกำลังกาย

การดูแลเชิงป้องกัน

• ให้อาหารที่สมดุล ไม่ใช่เมล็ดพืชอย่างเดียว
• ปล่อยให้บินทุกวันเพื่อรักษาน้ำหนักให้เหมาะสม
• รักษากรงและภาชนะให้อาหารให้สะอาดเพื่อลดการติดเชื้อ
• กักโรคนกใหม่ทุกตัวก่อนนำไปรวมกับนกอื่น
• นัดตรวจสุขภาพกับสัตวแพทย์เฉพาะทางนกและสังเกตสัญญาณเจ็บป่วยเบื้องต้น

นกหงส์หยกเรียนรู้ได้เร็วเมื่อเทียบกับขนาดตัว ส่วนใหญ่จะเชื่องได้ง่ายหากได้รับการจับอย่างอ่อนโยนและสม่ำเสมอตั้งแต่ยังเล็ก หลายตัวเรียนรู้การก้าวขึ้นเกาะนิ้ว มาเมื่อถูกเรียก และแสดงกลเล่นง่ายๆ ได้ การเลียนเสียงพูดพบได้บ่อย โดยเฉพาะในตัวผู้ แม้ไม่ใช่ทุกตัวจะพูดได้ การฝึกได้ผลดีที่สุดเมื่อทำเป็นช่วงสั้นๆ อย่างสงบ ในห้องที่เงียบ และใช้อาหารชิ้นเล็กเช่นลูกเดือยเป็นรางวัล ความไว้ใจสำคัญที่สุด นกที่รู้สึกปลอดภัยเมื่ออยู่ใกล้ผู้เลี้ยงจะเรียนรู้ได้เร็วกว่านกที่ถูกจับหรือไล่ตัวมาก

เริ่มต้นฝึก

1. ปล่อยให้นกใหม่ปรับตัวสักสองสามวันก่อนเริ่มจับ
2. นั่งใกล้กรงและพูดคุยเบาๆ เพื่อให้นกคุ้นเคยกับการมีคุณอยู่ใกล้
3. ยื่นของว่างผ่านซี่กรงก่อน จากนั้นค่อยยื่นจากฝ่ามือที่แบออก
4. ฝึกการก้าวขึ้นเกาะนิ้วโดยกดนิ้วเบาๆ ที่หน้าอกส่วนล่างเพื่อให้นกก้าวขึ้นมาเกาะ
5. พูดคำซ้ำๆ อย่างชัดเจนและสม่ำเสมอหากต้องการให้นกเลียนเสียงพูด
6. ฝึกครั้งละสั้นๆ ไม่กี่นาที และจบเซสชันเมื่อทำสำเร็จ

นกหงส์หยกบินในแนวราบเป็นหลัก ไม่ได้บินลอยตัวอยู่กับที่ กรงจึงควรกว้างกว่าสูงเพื่อให้มีพื้นที่บินระยะสั้นได้ สำหรับนกตัวเดียว ขนาดกรงขั้นต่ำควรกว้างประมาณ 45 ถึง 60 เซนติเมตร และควรใหญ่กว่านี้หากเลี้ยงมากกว่าหนึ่งตัว ระยะห่างของซี่กรงควรอยู่ที่ประมาณ 1 เซนติเมตร เพื่อไม่ให้หัวนกติดซี่กรง ควรวางกรงในระดับความสูงประมาณอกหรือสายตา ชิดผนังเพื่อความรู้สึกปลอดภัย ในห้องที่มีกิจกรรมช่วงกลางวันแต่ห่างจากลมโกรก แสงแดดจัด และห้องครัว กรงไม่สามารถทดแทนการบินได้ นกหงส์หยกยังคงต้องการเวลานอกกรงทุกวันภายใต้การดูแล

รายการอุปกรณ์ที่ต้องเตรียม

• กรงกว้างที่มีระยะห่างซี่กรงปลอดภัย
• คอนหลายอันที่มีขนาดเส้นผ่านศูนย์กลางต่างกัน รวมถึงกิ่งไม้ธรรมชาติ
• ภาชนะใส่อาหารและน้ำ พร้อมกระดูกปลาหมึกหรือก้อนแร่ธาตุ
• ของเล่นสองสามชิ้น เช่น กระดิ่ง บันได และของให้แทะเล่น
• แผ่นรองกรงและถาดแบบดึงออกได้เพื่อทำความสะอาดง่าย
• มุมเงียบหรือผ้าคลุมกรงสำหรับพักผ่อนตอนกลางคืน

นกหงส์หยกอาจเข้าสู่วัยเจริญพันธุ์ได้ตั้งแต่อายุประมาณ 3 ถึง 4 เดือน แต่ผู้เลี้ยงที่มีความรับผิดชอบจะรอจนนกอายุอย่างน้อยหนึ่งปีก่อนให้ผสมพันธุ์ เนื่องจากตัวเมียที่อายุน้อยมีความเสี่ยงต่อภาวะแทรกซ้อนสูงกว่า นกหงส์หยกทำรังในโพรง จึงต้องมีกล่องรังให้คู่นกใช้ผสมพันธุ์ ตัวเมียวางไข่วันเว้นวัน โดยทั่วไปครั้งละสี่ถึงแปดฟองต่อรัง และฟักไข่เองขณะที่ตัวผู้ช่วยป้อนอาหารให้ ไข่ฟักออกหลังจากประมาณ 18 วัน ลูกนกเกิดมาตาบอดและไม่มีขน ได้รับการป้อนอาหารจากพ่อแม่ทั้งสอง และออกจากรังเมื่ออายุประมาณสี่ถึงห้าสัปดาห์ การผสมพันธุ์ส่งผลกระทบต่อร่างกายตัวเมียมาก จึงควรมีแหล่งแคลเซียมและโภชนาการที่ดีตลอดช่วงเวลานี้

นกหงส์หยกเหมาะกับคุณหรือไม่

นกหงส์หยกเป็นหนึ่งในนกเลี้ยงที่มีราคาย่อมเยาและดูแลง่ายกว่านกชนิดอื่น แต่ก็ยังเป็นสัตว์มีชีวิตที่มีความต้องการในแต่ละวัน นกต้องการปฏิสัมพันธ์ทุกวัน ไม่ว่าจากคนหรือจากนกหงส์หยกตัวอื่น รวมถึงกรงที่มีพื้นที่ให้บินและเวลานอกกรงภายใต้การดูแล หากได้รับการดูแลที่ดี นกอาจมีชีวิตอยู่ได้นานกว่าสิบปี จึงเป็นความผูกพันระยะยาวหลายปี ไม่ใช่สัตว์เลี้ยงระยะสั้น นกหงส์หยกเหมาะกับการเลี้ยงในคอนโดเพราะเสียงเบากว่านกแก้วขนาดใหญ่ แม้จะส่งเสียงพึมพำตลอดวันก็ตาม ครัวเรือนที่มีเด็กเล็กมากควรดูแลการจับนกทุกครั้ง เพราะนกตัวเล็กและบอบบาง

จะหานกหงส์หยกได้จากที่ไหน

นกหงส์หยกสามารถหาได้จากผู้เพาะพันธุ์ที่มีความรับผิดชอบ ร้านขายสัตว์เลี้ยง หรือกลุ่มช่วยเหลือและรับเลี้ยงนก แหล่งที่ดีจะเลี้ยงนกในสภาพแวดล้อมที่สะอาดและมีพื้นที่เพียงพอ และสามารถตอบคำถามเกี่ยวกับอายุ อาหาร และสุขภาพของนกได้ การรับเลี้ยงนกที่ถูกส่งต่อก็เป็นทางเลือกที่ควรพิจารณา เพราะบางครั้งเจ้าของเดิมยกนกให้ผู้อื่นเลี้ยงเมื่อประเมินความต้องการของนกต่ำเกินไป ไม่ว่านกจะมาจากที่ใด ควรเลือกตัวที่ตาสดใส กระตือรือร้น และหายใจเบาสม่ำเสมอ และควรกักโรคแยกจากนกตัวอื่นที่มีอยู่ก่อนในช่วงแรก