ทอกเกนบูร์ก

แพะทอกเก็นเบิร์กเป็นแพะนมที่มีถิ่นกำเนิดจากหุบเขาทอกเก็นเบิร์ก ในรัฐซังคท์กัลเลิน ประเทศสวิตเซอร์แลนด์ เป็นที่ยอมรับกันทั่วไปว่าเป็นหนึ่งในแพะนมพันธุ์เก่าแก่ที่สุดเท่าที่มีการบันทึกไว้ แพะพันธุ์นี้มีขนาดกลาง แพะตัวเมียมักหนักประมาณ 55 ถึง 65 กิโลกรัม และสูงที่ไหล่ราว 70 ถึง 80 เซนติเมตร ส่วนแพะตัวผู้จะมีขนาดใหญ่และหนักกว่า

ขนของแพะพันธุ์นี้สั้นถึงปานกลาง และมีลวดลายสีที่ตายตัว คือลำตัวเป็นสีพื้นเดียวตั้งแต่สีน้ำตาลอ่อนไปจนถึงสีน้ำตาลช็อกโกแลตเข้ม แซมด้วยแถบขาวที่ใบหน้า ขาท่อนล่างสีขาว และมีสีขาวรอบโคนหาง ลวดลายที่ชัดเจนเช่นนี้ทำให้จำแนกสายพันธุ์ได้ง่าย ทั้งตัวผู้และตัวเมียอาจมีติ่งเนื้อเล็ก ๆ ที่คอ และแพะแต่ละตัวอาจมีเขาหรือไม่มีเขาโดยธรรมชาติก็ได้

จุดเด่นของทอกเก็นเบิร์กคือให้น้ำนมในปริมาณสม่ำเสมอตลอดช่วงการให้นมที่ยาวนาน มากกว่าจะเน้นปริมาณน้ำนมสูงสุดเป็นสถิติ น้ำนมมีไขมันนมปานกลาง เหมาะทั้งสำหรับดื่มและทำชีส ด้านนิสัยเป็นมิตร สงบ ตื่นตัว และช่างสังเกต จึงดูแลง่ายสำหรับเกษตรกรรายย่อยและผู้ที่รีดนมด้วยมือ

เหมาะกับใคร

แพะพันธุ์นี้เหมาะกับผู้เลี้ยงที่ต้องการน้ำนมสม่ำเสมอตลอดช่วงการให้นมที่ยาวนาน และพร้อมดูแลทุกวัน มีรั้วที่แข็งแรงปลอดภัย และรีดนมเป็นประจำ ด้วยนิสัยสงบและชอบอยู่ใกล้คน ทำให้เหมาะสำหรับผู้เลี้ยงแพะมือใหม่และครัวเรือนที่เลี้ยงฝูงแพะนมขนาดเล็ก แต่ไม่เหมาะกับผู้ที่ไม่สามารถรีดนมวันละสองครั้งในช่วงให้นม หรือไม่มีพื้นที่กลางแจ้งที่ปลอดภัยเพียงพอ

ชื่อพันธุ์มาจากภูมิภาคทอกเก็นเบิร์กในรัฐซังคท์กัลเลิน ทางตะวันออกเฉียงเหนือของสวิตเซอร์แลนด์ แพะพันธุ์นี้ถูกคัดเลือกและเลี้ยงในหุบเขาและทุ่งเลี้ยงสัตว์บนเนินเขาของภูมิภาคดังกล่าว ซึ่งชาวบ้านเลี้ยงแพะนมไว้ใช้ในครัวเรือนและในฟาร์ม แพะพันธุ์นี้มักถูกกล่าวถึงว่าเป็นหนึ่งในแพะนมพันธุ์เก่าแก่ที่สุดเท่าที่เป็นที่รู้จัก โดยสวิตเซอร์แลนด์เริ่มคัดเลือกลักษณะการให้นมมาตั้งแต่ก่อนที่ระบบทะเบียนพันธุ์สัตว์อย่างเป็นทางการจะแพร่หลาย

ผู้เพาะพันธุ์ชาวสวิสรักษาลวดลายสีและรูปร่างที่เหมาะกับการให้นมให้คงที่มาหลายชั่วรุ่น จนได้แพะที่มีรูปลักษณ์สม่ำเสมอและจดจำง่าย เมื่อระบบการจดบันทึกพันธุ์ปศุสัตว์แพร่หลายไปทั่วยุโรปในช่วงคริสต์ศตวรรษที่ 19 ถึงต้นคริสต์ศตวรรษที่ 20 ทอกเก็นเบิร์กก็เป็นหนึ่งในแพะพันธุ์แรก ๆ ที่ถูกบันทึกลงทะเบียนพันธุ์

สวิตเซอร์แลนด์เริ่มส่งออกแพะพันธุ์นี้ไปยังประเทศอื่นตั้งแต่ช่วงปลายคริสต์ศตวรรษที่ 19 ถึงต้นคริสต์ศตวรรษที่ 20 ทอกเก็นเบิร์กถูกนำเข้าสู่สหราชอาณาจักร ซึ่งผู้เพาะพันธุ์ชาวอังกฤษได้พัฒนาต่อยอดเป็นพันธุ์บริติชทอกเก็นเบิร์ก และยังถูกส่งไปยังอเมริกาเหนือและภูมิภาคอื่น ๆ เพื่อใช้ผลิตนมและผสมข้ามพันธุ์

ปัจจุบันแพะทอกเก็นเบิร์กถูกเลี้ยงเป็นแพะนมทั่วโลก และใช้เป็นสายพันธุ์ตั้งต้นในโครงการปรับปรุงพันธุ์ ด้วยประวัติการคัดเลือกด้านการให้นมที่ยาวนานและรูปลักษณ์ที่คงที่ ทำให้ยังคงเป็นที่นิยมเลี้ยงทั้งในฟาร์มรายย่อยและฟาร์มแพะนมทั่วไป

ทอกเก็นเบิร์กมีแนวสันหลังตรง ลำตัวลึก และโครงร่างเพรียวเป็นเหลี่ยมตามแบบฉบับแพะนมทั่วไป หัวมีลักษณะเรียว หูตั้ง ใบหน้าตรงหรือเว้าเล็กน้อย แพะอาจมีเขาหรือไม่มีเขา และหลายตัวมีติ่งเนื้อที่คอ ส่วนเต้านมของแพะตัวเมียที่ให้นมดีจะยึดติดแน่นกับลำตัวและมีขนาดใหญ่พอเก็บน้ำนมได้มาก

ขนและสี

ลักษณะเด่นที่สุดของพันธุ์นี้คือลวดลายสี ลำตัวเป็นสีพื้นเดียวอยู่ระหว่างสีน้ำตาลอ่อนถึงน้ำตาลช็อกโกแลตเข้ม บนพื้นสีนี้มีลวดลายขาวที่ตายตัวคือ แถบขาวสองเส้นพาดจากเหนือดวงตาทั้งสองข้างลงมาถึงจมูก สีขาวที่ขาท่อนล่างตั้งแต่ใต้เข่าและข้อขาลงไป สีขาวทั้งสองข้างของโคนหาง และสีขาวด้านในใบหู ลวดลายนี้ถือเป็นมาตรฐานตายตัว แพะที่ไม่มีแถบขาวที่ใบหน้าและจุดขาวเหล่านี้จะถือว่าไม่ตรงตามมาตรฐานสายพันธุ์ ความยาวของขนอาจเพิ่มขึ้นในสภาพอากาศที่หนาวเย็น และบางสายเลือดจะมีขนยาวขึ้นตามขาหลังและแนวสันหลัง

ทอกเก็นเบิร์กขึ้นชื่อเรื่องนิสัยที่มั่นคงและชอบอยู่ใกล้คน โดยทั่วไปแพะจะเป็นมิตรกับผู้เลี้ยงที่คุ้นเคย และทนต่อการสัมผัสใกล้ชิดทุกวันที่การรีดนมต้องการ พันธุ์นี้ค่อนข้างกระตือรือร้นและช่างสงสัย จึงมักสำรวจคอกที่ขัง ทดสอบความแข็งแรงของรั้ว และคอยสังเกตความเปลี่ยนแปลงรอบตัวอยู่เสมอ

เมื่ออยู่กับสมาชิกในครอบครัวหรือผู้เลี้ยงประจำ ทอกเก็นเบิร์กมักจูง จับ และรีดนมได้ง่าย ส่วนต่อคนแปลกหน้าจะออกอาการระแวดระวังในช่วงแรกมากกว่าจะกลัวหรือดุร้าย และจะสงบลงเมื่อได้รับการจับต้องอย่างนุ่มนวล เนื่องจากเป็นสัตว์ที่อยู่รวมฝูง แพะจึงต้องการเพื่อนแพะด้วยกัน หากเลี้ยงตัวเดียวมักเครียดง่ายและร้องเสียงดังบ่อยครั้ง

แพะพันธุ์นี้มักอยู่ร่วมกับปศุสัตว์ชนิดอื่นได้อย่างสงบ แม้ว่าภายในฝูงเองจะมีการจัดลำดับความเป็นใหญ่และใช้การโขกหัวเพื่อแย่งอันดับ แพะที่มีเขาอาจทำร้ายตัวอื่นในคอกหรือผู้เลี้ยงได้ ดังนั้นระยะห่างของพื้นที่ การตัดสินใจตัดเขา และการออกแบบรางอาหารจึงมีความสำคัญ พันธุ์นี้ส่งเสียงร้องปานกลาง มักร้องตอนถึงเวลาให้อาหารหรือเมื่อถูกแยกจากฝูง

การดูแลตัว

• ตัดแต่งกีบทุก 6-8 สัปดาห์ เพื่อป้องกันกีบยาวเกินไปและอาการขาเจ็บ
• แปรงขนเป็นระยะเพื่อกำจัดสิ่งสกปรกและขนที่หลุดร่วง พร้อมตรวจดูสภาพผิวหนังไปด้วย
• ตรวจหาปรสิตภายนอก เช่น เหาและไร โดยเฉพาะใต้ขนในช่วงฤดูหนาว
• รักษาความสะอาดของเต้านม และตรวจดูทุกวันในช่วงให้นมว่ามีอาการร้อน บวม หรือบาดเจ็บหรือไม่

การออกกำลังกาย

• จัดพื้นที่แทะเล็มหญ้าหรือลานออกกำลังกายให้เข้าถึงได้ทุกวัน เพื่อให้แพะได้เดินและเคลื่อนไหว
• จัดโครงสร้างสำหรับปีนป่าย เช่น ตอไม้ ก้อนหิน หรือแท่นยกระดับ ซึ่งแพะพันธุ์นี้ชอบใช้งาน
• หากมีพื้นที่ ควรปล่อยให้แทะเล็มพุ่มไม้และพืชรกได้บ้าง เพราะแพะชอบทั้งกินหญ้าและแทะเล็มพุ่มไม้

สภาพแวดล้อม

ทอกเก็นเบิร์กมีถิ่นกำเนิดจากภูมิอากาศแบบเทือกเขาแอลป์ จึงทนความหนาวเย็นได้ดีหากอยู่ในที่แห้ง แต่จะเลี้ยงยากในสภาพที่ชื้นแฉะและมีลมโกรกตลอดเวลา ควรจัดที่พักที่สะอาด แห้ง อากาศถ่ายเทดี มีวัสดุปูรองหนา และป้องกันฝนกับลมได้ รั้วต้องแข็งแรงและสูงพอจะกันแพะที่ชอบปีนป่าย ส่วนประตูและรางอาหารก็ต้องกันแพะแอบเปิดหรือปีนออกได้ ควรเผื่อพื้นที่ให้เพียงพอสำหรับแพะนมขนาดกลางในการเดิน นอน และกินอาหารโดยไม่แออัด และควรเลี้ยงรวมฝูงไว้ด้วยกันเพราะเป็นสัตว์สังคม

อาหารหลักของแพะทอกเก็นเบิร์กคืออาหารหยาบ ได้แก่ หญ้าแห้งคุณภาพดี ทุ่งหญ้า และพุ่มไม้ที่แทะเล็มได้ เนื่องจากเป็นแพะนมที่กำลังให้นม แพะตัวเมียยังต้องการอาหารข้นเพื่อชดเชยพลังงานและโปรตีนที่ใช้ไปกับการผลิตน้ำนม โดยปรับปริมาณตามผลผลิตนมและสภาพร่างกาย ควรจัดแร่ธาตุก้อนหรือแร่ธาตุผงสูตรสำหรับแพะไว้ให้กินได้อิสระ พร้อมน้ำสะอาดตลอดเวลา เพราะการผลิตน้ำนมขึ้นอยู่กับปริมาณน้ำที่กินเข้าไปเป็นอย่างมาก การเปลี่ยนสูตรอาหารควรทำอย่างค่อยเป็นค่อยไปตลอดหลายวัน เพื่อไม่ให้กระเพาะหมักทำงานผิดปกติ

ขนมและอาหารเสริม

สามารถให้ผักและพืชที่ปลอดภัยสำหรับแพะเป็นขนมได้ในปริมาณน้อย แต่ต้องน้อยกว่าอาหารหยาบและอาหารข้นซึ่งเป็นอาหารหลักมาก การเสริมทองแดงและซีลีเนียมอาจจำเป็นในพื้นที่ที่ดินขาดแร่ธาตุเหล่านี้ ควรทำตามคำแนะนำของสัตวแพทย์หรือหน่วยงานในพื้นที่ ไม่ใช่การคาดเดาเอง เพราะทั้งทองแดงและซีลีเนียมอาจเป็นพิษได้หากได้รับมากเกินไป

ทอกเก็นเบิร์กเป็นพันธุ์ที่แข็งแรงทนทานและปรับตัวเข้ากับอากาศเย็นได้ดี หากได้รับการเลี้ยงดูที่ดี แพะมักมีอายุขัย 12 ถึง 18 ปี แม้ว่าช่วงเวลาที่ให้นมได้จริงจะสั้นกว่าอายุขัยรวมทั้งหมด ปัญหาสุขภาพส่วนใหญ่ของพันธุ์นี้เป็นความเสี่ยงทั่วไปของแพะนมมากกว่าจะเป็นข้อบกพร่องเฉพาะสายพันธุ์ ดังนั้นการจัดการฝูงอย่างสม่ำเสมอจึงเป็นการป้องกันที่สำคัญที่สุด

การดูแลเชิงป้องกัน

• จัดตารางฉีดวัคซีนและถ่ายพยาธิให้เหมาะกับพื้นที่
• ตรวจนับไข่พยาธิในมูลเพื่อเลือกวิธีกำจัดพยาธิให้ตรงจุดและชะลอการดื้อยา
• ตัดแต่งกีบอย่างสม่ำเสมอและรักษาวัสดุปูรองให้แห้งเพื่อป้องกันโรคเท้าเปื่อย
• จัดแร่ธาตุที่สมดุลสำหรับแพะ และตรวจระดับทองแดงกับซีลีเนียมเป็นระยะ
• เฝ้าดูเต้านมและน้ำนมทุกวันในช่วงให้นม

แพะทอกเก็นเบิร์กเข้าสู่วัยเจริญพันธุ์ได้ภายในปีแรก แต่ผู้เลี้ยงมักรอให้แพะตัวเมียมีขนาดตัวและสภาพร่างกายพร้อมก่อน มากกว่าจะผสมพันธุ์ตั้งแต่ครั้งแรกที่เป็นสัด ในเขตอบอุ่น แพะพันธุ์นี้จะเป็นสัดตามฤดูกาล โดยเข้าสู่ช่วงเป็นสัดในเดือนที่อากาศเย็นของฤดูใบไม้ร่วงและฤดูหนาว รอบการเป็นสัดจะวนซ้ำทุกประมาณ 21 วันตลอดฤดูผสมพันธุ์

หลังผสมพันธุ์ แพะจะตั้งท้องนานประมาณ 145-155 วัน หรือใกล้เคียงห้าเดือน จำนวนลูกต่อครอกมักอยู่ที่ 1-3 ตัว และมักพบลูกแฝดในแพะที่ได้รับการดูแลดี การคลอดส่วนใหญ่ดำเนินไปได้เองโดยไม่ต้องช่วย แต่ควรเฝ้าดูแม่แพะอย่างใกล้ชิด และผู้เลี้ยงควรเตรียมพร้อมช่วยเหลือหากคลอดยาก

ลูกแพะแรกเกิดต้องได้รับน้ำนมเหลืองภายในไม่กี่ชั่วโมงแรกของชีวิตเพื่อสร้างภูมิคุ้มกัน จะปล่อยให้ลูกกินนมจากแม่โดยตรง หรือเลี้ยงด้วยนมจากขวดเพื่อเก็บน้ำนมจากแม่ไปใช้ก็ได้ ซึ่งเป็นวิธีที่ฟาร์มแพะนมนิยมใช้ ลูกแพะมักหย่านมเมื่ออายุประมาณ 8 ถึง 12 สัปดาห์ เมื่อสามารถกินอาหารหยาบและอาหารข้นได้อย่างสม่ำเสมอแล้ว