Yorkshire

Yorkshire er ein stor kvit gris utvikla i fylket Yorkshire i Nord-England. I store delar av verda er den same rasen kjend som Large White, og dei to namna viser til éin og same populasjon med felles opphav. Han er ein av dei mest utbreidde griserasane på kloden og utgjer morsida i mange kommersielle kryssavlsprogram.

Vaksne dyr er heildekkande kvite med opprette øyre og eit langt, svakt innsokke ansikt. Purker og rånar er tunge; vaksenvekta ligg vanlegvis mellom 200 og 350 kilo, avhengig av linje og drift. Rasen kombinerer lang kropp og god sidelengd med det rammeverket som trengst for å bere store kull og produsere mjølk til dei.

Yorkshire vert verdsett framfor alt for to eigenskapar: morseigenskapar og magert slakt. Purker er kjende for store kull, jamn mjølkeproduksjon og roleg lynne som gjer handtering under faring enklare. Det er desse eigenskapane som gjer at rasen finst i stamtavla til så mange slaktegris.

Kven rasen høver for

Yorkshire høver for dyrehaldarar som har plass, gjerde og ly til ein stor gris, og som ønskjer god reproduksjonsytelse. Han fungerer på kommersielle gardar som ei rendyrka morslinje og på småbruk der ei roleg, produktiv purke er ønska. Han er mindre eigna for dei som ikkje har rom til eit tungt dyr eller ikkje har plan for husvære, fôr og veterinærstell.

Rasen vert spora tilbake til industridistrikt i Nord-England i første halvdel av 1800-talet. Grisebønder i Yorkshire og nærliggande område arbeidde med store kvite lokale grisar og forbetra dei for storleik, lengd og fôrutnytting for å forsyne den veksande bymassen under den raske industrialiseringa.

Den moderne typen vart fastlagd på 1860-talet, og Joseph Tuley frå Keighley vert ofte kreditert for å ha foredla den stamma som vart grunnlaget for rasen. Engelsk stammebokføring delte kvite grisar inn i Large White, Middle White og Small White; det er Large White som vart den yorkshire som dominerer internasjonal handel.

Large White vart ført inn i den engelske stammeboka seint på 1800-talet og eksportert i stor skala. Dyr kom til USA, der namnet Yorkshire vart halde på, og til Canada, Australia, store delar av Europa og Asia. I kvar region vart rasen nytta både rendyrka og i kryss.

Gjennom 1900-talet vart Yorkshire og Large White grunnleggjande morsstammer for kryssavlspurker. Rasen er no ein av dei mest talrike og mest innverknadsrike griserasane, og genetikken hans ligg bak ein stor del av verdas slaktegris.

Yorkshire er einsarta kvit i hud og hår, med opprette øyre og eit langt, djupt, svakt innsokke ansikt. Kroppen er lang med rett rygg, godt utbukte ribbein og god sidelengd, den forma som gir høg magerkjøtandel. Beina er sterke og sette godt frå kvarandre for å bere rasens vekt og tole belastninga frå gjentekne faringar.

Pels og fargar

Pelsen er kort og fin og ligg tett mot kvit hud. Rasestandarden krev kvit farge gjennom heile dyret. Små blå eller svarte pigmentflekkar, kalla fregnar, kan opptre og vert vanlegvis tolererte, men farga hår er ein feil. Den bleke huden gir lite vern mot sterk sol, så utegåande dyr treng skugge og tilgang til sølepyttar eller gjørme for å unngå solbrentheit.

Yorkshire har eit rykte for stabilt, godmodig lynne. Purker er rolege og tolmodige under handtering, noko som betyr mest ved faring, når tilsette må arbeide tett på ei purke og kullet hennar. Rolege purker er òg mindre tilbøyelege til å kleme ihjel smågrisar, ein praktisk fordel i alle faringssystem.

Rasen er intelligent og lærer rutinar raskt. Grisar som vert fôra og flytta på fast tidsskjema, legg seg til føreseieleg åtferd og er enklare å styre. Overfor menneske er dei vanlegvis rolege når dei er handterte frå ung alder. Overfor andre grisar lever dei godt i grupper når ein stabil rangorden er etablert, men blanding av framande vaksne kan gje kortvarige kampar til rangordenen er avklara. Overfor framande er dei gjerne nysgjerrige heller enn aggressive, men ein kvar stor gris bør handsamast med respekt, særleg ei purke med kull.

Stell

• Sjekk huden jamleg for sår, parasittar og teikn på solbrentheit, særleg på rygg og øyre.
• Sørgj for sølepytt eller gjørmeområde ute slik at grisen kan kjøle seg ned og verne huden.
• Hald klauvar trimma og følg med på overvekst eller haltheit.
• Børst av fastbaka gjørme ved rutinehandtering og sjå etter flått eller skabb.

Mosjon

• Gje plass til å gå, rote og beite; for små bingar fører til kjensle av keisemd og halebiting.
• Gje tilgang til ei innhegning eller beitemark der det er mogleg.
• Tilby rotemateriale som halm eller jord for å tilfredsstille naturleg åtferd.
• Unngå hard mosjon i varmt vêr, sidan kvitskinna grisar vert overoppheta raskt.

Omgivnader

Yorkshire treng eit tørt, trekkfritt ly med reint strø og god ventilasjon. Dei toler kulde betre enn varme, så sommarrutinen dreier seg om skugge, sølepyttar og ventilasjon. Gjerdet må vere solid og lågt mot bakken, for grisar rotar og trykkjer på svake punkt. Sørgj for konstant tilgang på reint vatn; ein stor gris drikk mange liter om dagen, og behovet aukar kraftig i varmt vêr og under digiving.

Yorkshire vert fôra med ein balansert rasjon basert på korn med tilsett protein, vitaminar og mineral. Proteinbehovet er høgast hos unge veksande grisar og minkar etter kvart som dyret modnast. Fôret vert vanlegvis rekna ut frå mål for energi og protein heller enn etter skjønn, for overfôra purker farar vanskelegare og mager tilvekst er avhengig av korrekt aminosyrebalanse. Tilpass alltid mengda til kroppstilstand, livsstadium og om purka er drektog eller diar.

Godbitane og tilskot

Små mengder frukt og grønsaker kan gjevast som godbittar, men bør utgjere ein liten del av kosthaldet. Ein balansert kommersiell rasjon inneheld vanlegvis dei naudsynte vitaminar og mineral; ekstra tilskot er berre aktuelt etter råd frå veterinær eller ernæringsfysiolog. Brå endringar i dietten bør gjerast over fleire dagar for å unngå fordøyingsbesvær.

Yorkshire er ein hardfør, robust rase. Med godt husvære, rett ernæring og parasittkontroll held dyra seg friske og produktive i mange år. Den aktive livetida i ei besetning er ofte kortare enn den biologiske levetida på 6 til 10 år, fordi purker vanlegvis vert sanerte etter eit tal kull. Den bleke huden gjer solbrentheit og heteslag til dei vanlegaste problema om sommaren, medan bein- og klauvsykdommar er den vanlege grunnen til at tunge avlsdyr vert sanerte tidleg.

Førebyggjande stell

• Følg eit vaksinasjons- og ormekurprogram fastsett saman med veterinær.
• Hald husværet reint, tørt og godt ventilert for å avgrense luftvegssjukdom.
• Sørgj for skugge, sølepyttar og vatn for å førebyggje heteslag om sommaren.
• Inspiser klauvar og bein og hald avlsdyras kroppstilstand under kontroll.
• Karantener nye dyr før dei vert introduserte i besetningen.

Yorkshire er rasen som oftast vert knytta til morsytelse, og det er grunnen til at han sit på purksida i så mange kryssavlsprogram. Gylter vert vanlegvis para for første gong ved 7 til 8 månader, når dei har nådd tilstrekkeleg vekt og kroppstilstand, heller enn på ein fast dato. Purka syklar om lag kvar tredje veke når ho ikkje er drektog, og paring vert tidsplanlagt etter brunst.

Drektigheitstida er nær 114 dagar, ofte hugsa som tre månader, tre veker og tre dagar. Kulla er store, vanlegvis 10 til 14 smågrisar, og velstyrte linjer kan overstige dette. Purkas mjølkeproduksjon og rolege lynne hjelper ho med å oppdra ein stor del av kullet.

Smågrisar vert vanlegvis avvende mellom tre og fem veker i kommersielle system og noko seinare i ekstensive driftsformer. Nyfødde treng eit varmt, trekkfritt smågrishjørne, tidleg tilgang til råmjølk og vern mot kneising. Jerntilskot er standard for innegåande smågrisar, og reine faringskvaer reduserer tidleg tap.