Wooly

Ulllamaen er ein tungt ulldekt variant av tamlamaen (Lama glama), ein stor kamelid med opphav i Andesfjella i Sør-Amerika. Det som skil han frå lamaer med kortare pels, er det tjukke, fiberrike deket som gjerne strekkjer seg ned langs beina, over halsen og langt ut i andletet. Vaksne dyr er typisk kring 1,7 til 1,8 meter høge til toppen av hovudet og veg mellom 130 og 200 kilo.

Som andre lamaer er ulltypen eit flokkedyr som knyter seg til artsfellar og trivst med faste rutinar. Han er roleg kring menneske når han vert handtert jamleg, og mange individ er nysgjerrige nok til å nærme seg framande. Rasen vert nytta til fiberproduksjon, som lastedyr i nokre område, og i aukande grad som fylgjedyr og vaktar for mindre husdyr.

Den tunge pelsen som gjev ulllamaen namnet sitt, krev meir stell enn det ein kortpelsa lama treng. Eigarar klipper ulla, vanlegvis ein gong i året, for å halde dyret komfortabelt og hauste fiberen. Med det stellet passar ulllamaen for eigarar som har plass, tid til groming og interesse for fiber.

Kven passar dette dyret for

Ulllamaen passar for eigarar med beite, ly og vilje til å handtere eit stort dyr med tung pels. Han er ikkje eit kjæledyr for innandørs bruk. Sidan lamaer er sosiale, trivst dei best i par eller små flokkar framfor åleine. Dei vanlegaste eigarane er folk som ønskjer fiber, eit roleg beitedyr, eller ein vaktar for sauer og geiter.

Lamaen høyrer til dei eldste tamde dyra på det amerikanske kontinentet. Domestiseringa gjekk føre seg i dei høge Andesfjella i Peru og dei nærliggjande høglandet, og arkeologiske funn tyder på ein prosess som byrja for fleire tusen år sidan. Villguanakoen er forfedredyret til tamlamaen.

I andinske samfunn stod lamaen sentralt i kvardagslivet. Han bar bører over fjellpassar, leverte fiber til tekstilar, gav kjøt og skinn, og møkka vart nytta som brensel og gjødsel. Gjætarar heldt store besetningar og valde ut dyr over generasjonar etter dei eigenskapane dei trong, mellom anna pelsettleik i kaldare og høgareliggjande strøk.

Tungt ulldekte lamaer, den typen som no gjerne kallast ullllama, utvikla seg i område der tett fiber var nyttig både som vern mot kulde og som eit haustbart produkt. Etter europeisk kontakt på 1500-talet minka lamabestanden i nokre område etter kvart som innført husdyr spreidde seg, men dyra var framleis viktige gjennom heile Andesregionen.

Frå slutten av 1900-talet vart lamaer eksporterte til Nord-Amerika, Europa og Australia, der dei vert haldne for fiber, pakking, utstilling og som vaktarar og fylgjedyr. Individ med ullpels er populære i desse samanhengar for fiber og utsjånad.

Ulllamaen har den lange halsen, opprettstående bananforma øyra og dei slanke beina som er typisk for lamaer, kombinert med ein uvanleg tung pels. Fleecen dekkjer kroppen og strekkjer seg godt ned langs beina og opp langs halsen, og mange individ ber fiber over panna og kinnane. Det gjev dyret ein rund, fyldig silhuett samanlikna med kortpelsa lamaer.

Hovudet er relativt fint, med store auge og eit roleg uttrykk. Lamaer har delt overleppe og polstra totåde føter tilpassa ulendt terreng.

Pels og fargar

Det definerande kjenneteiknet er pelsen. Fleecen til ulllamaen er tjukk og kan vekse lang mellom klippingane, og difor er årsklipping vanleg praksis. Fargen varierer mykje og kjem i einsfarga kvit, krem, fawn, brun, grå og svart, og i flekkete og patchede kombinasjonar. Fiberen er mjuk, med lite dekkjhår hos veltavlde dyr, noko som gjer han brukbar til spinn og tekstilar.

Ulllamaen er kjend for ein smidig og venleg natur. Han er eit flokkedyr som knyter seg til andre lamaer og likar selskap, og det vert difor rådd mot å halde einskilde dyr åleine. Kring kjente handterar er han roleg og samarbeidsvillig, og nysgjerrigheita gjer at mange individ kjem bort og undersøkjer nye menneske eller gjenstandar.

Overfor framande er ein godt sosialisert ulllama vanlegvis avslappa, men vaken. Lamaer kommuniserer gjennom kroppshaldning, øyrestilling og ein nynnelyd, og dei kan spytte når dei kjenner seg truga eller konkurrerer om mat, men spytting mot menneske er uvanleg hos dyr som vert handterte med tolmod. Overfor andre kjæledyr og mindre husdyr er rasen generelt fredeleg, og nokre lamaer vert haldne spesielt for å vakte sauer eller geiter mot rovdyr.

Tidleg og varsam handtering er viktig. Ein lama som vert oversosialisert som handoppdrett cria, kan verte pågåande som vaksen, og konsekvente grenser i ungdomstida gjev difor eit stødigare dyr.

Stellet krinsar om den tunge pelsen, beina og dei sosiale og fysiske behova til dyret. Den tette fleecen held på varmen, og klipping og pelskontroll er difor del av den løpande drifta.

Groming

• Klipp fleecen ein gong i året, vanlegvis om våren, for å hindre overoppheting og hauste fiberen.
• Sjekk pelsen for matting, søl og parasittar, med særleg merksemd mot bein og undersida.
• Trim hovane etter behov, sidan lamaer på mjukt underlag ikkje sliter dei ned på naturleg vis.
• Følg med på fortennene i underkjaken og be veterinær eller erfaren handterar ta seg av overeksing.

Mosjon

• Gjev dagleg tilgang til beite for beiting og rørsle.
• Sørg for plass til å gå og springe, noko som held musklar og hovar i god stand.
• Opplærde lastlamaer har godt av jamleg turar under lett lasst.

Miljø

Lamaer treng solid inngjerding, tørt ly mot regn og vind, og skugge i varmt vêr. Varme er ein større risiko enn kulde for eit dyr med tung pels, og skugge, ventilasjon og friskt vatn er difor avgjerande om sommaren. Selskap frå minst ein annan lama er ein del av grunnleggjande dyrevelferd.

Lamaer er effektive beitedyr tilpassa sparsom andisk vegetasjon, og dei omset beskjedne grovfôrmengder til god kondisjon. Grunnlaget i kosthaldet er beite og grasshøy. Dei fleste vaksne lamaer i god kondisjon treng lite eller ikkje noko kraftfor, og overernæring med korn fører til fedme. Reint vatn må vere tilgjengeleg til ei kvar tid, og eit fritt tilgjengeleg mineraltilskot formulert for kamelidar eller sauer med lågt koparinnhald dekkjer sporstoffbehovet.

Godter og tilskot

Små mengder trygg frukt og grønsaker, til dømes gulrotbitar eller epleskiver, kan nyttast med varsemd i trening. Eit passande mineraltilskot for kamelidar og, der lokale jordtilhøve gjev underskot, D-vitamintilskot om vinteren for dyr med mørk pels er dei viktigaste tilskota. Innfør alle diettendringane gradvis for å skåne tarmsystemet.

Ulllamaen er eit hardfør dyr som, med god driftsrutine, vanlegvis lever 15 til 25 år. Dei fleste helseproblem kjem av driftstilhøva snarare enn arvelege sjukdommar. Den tette pelsen gjer overoppheting til den viktigaste sesongrisikoen, og rutinemessig kontroll av parasittar, tenner og hovar førebyggjer dei fleste andre problem.

Førebyggjande stell

• Årviss veterinærundersøking med kontroll av holdpoeng.
• Rutinevaksinering og parasittbehandling etter veterinærfastsett program.
• Jamleg hovtrimming og tannkontroll.
• Årsklipping og varmehandtering i den varmaste årstida.
• Reint vatn og balansert grovfôr gjennom heile året.

Holamaer er vanlegvis paringsdyktige ved 18 til 24 månader, når dei har nådd tilstrekkeleg kroppsstorleik, medan hannar normalt vert nytta til avl frå to til tre års alder. Lamaer er induserte ovulatorar, det vil seie at ho slepp ut eit egg som svar på paring og ikkje på ein fast syklus, og dei kan difor parast på dei fleste tider av året. Paringa skjer med ho sittande i ein cushed-posisjon, og eit vellukka møte vert gjerne følgt av at ho avviser vidare tilnærmingar.

Drektigheitstida er om lag 11,5 månader, kring 350 dagar, og nesten alltid resulterer ho i eitt einskilt avkom kalla ein cria. Tvillingfødsel er sjeldan. Fødslar skjer normalt i dagslys, og ein frisk cria står og dier vanlegvis innan nokre timar. Crias vert avvende ved fire til seks månader. Når foreldra er tungt ulldekte, legg avlarar vekt på fiberkvalitet i tillegg til eksteriør og temperament.