Blandingsrase Lama

Ein blandraslamae er ein domestisert llamae (Lama glama) der opphavet omfattar to eller fleire distinkte blodlinjer utan dokumentert stamboeksval, eller der slektskapet kryssar anerkjende llamatypar. I praksis er dei fleste llamaar utanfor dedikerte avlsprogram blandrasindivid. Bakgrunnen kan vere ei blanding av den korthaarde Ccara-typen (klassisk) og den tyngre ullbygde Tampuli (Lanuda)-typen, eller ho kan inkludere kryssingar med alpakaar, noko som gjev dyr som nokre gonger vert kalla huarizos.

Ettersom ingen einskild standard definerer dei, viser blandraslamaar stor variasjon i pelslengd, kroppsstorleik og fiberkvalitet. Dei fleste vaksne dyr er store og fell innanfor det vanlege stoerleiksspennet for llamaar, men individ med monaleg alpakaopphav kan vere mindre og ha tjukkare ull. Dei arbeidsegenskapane som gjer llamaar nyttige, roleg lynne, sikker gang i krevjande terreng og uthaldenheit, finst jaemnt fordelt i den blanda populasjonen, sidan desse eigenskapane er felles for alle domestiserte llamaar uavhengig av type.

Blandraslamaar utgjer ein vesentleg del av llamapopulasjonen i Nord-Amerika, Europa og Australasia, der avlsdyr ofte vart importerte fraa Soedr-Amerika utan streng typeutval. Dei vert haldne paa gardar og smaaebruk til fiberproduksjon, som pakkdyr, som beitevaktar for saueflokkane og geiteflokkane, og som fylgjedyr.

Kven passar dette dyret for

Blandraslamaar passar for eigarar som onskar ein allsidig, hardfoer kamelid utan krav om registrert stamboek. Dei er praktiske paa smaaebruk og landlege eigedomar der pakktransport, fiberhausting eller flokkvokt er aktuelt, og for eigarar som helst vil skaffe dyr fraa eksisterande buskapar framfor aa kjoeppe fraa spesialiserte avlarar. Dei treng trygt beite, lag av minst ein annan kamelid og fast stell; dei eignar seg ikkje i innestengde bymiljo.

Llamaar vart domestiserte fraa den ville guanacoen (Lama guanicoe) i dei hoegare Andane i det som i dag er Peru og Bolivia, for fleire tusen aar sidan. Arkeologiske funn tyder paa at domestiseringa fann stad for minst 5 000 til 6 000 aar sidan, noko som gjer llamaen til eit av dei eldste domestiserte dyra paa det amerikanske kontinentet. Fraa tidleg i den domestiserte historia eksisterte llamaar i distinkte typar. Andiske gjetarar skilde mellom den korthaarde Ccara som arbeids- og pakktype, og den tyngre ullbygde Tampuli eller Lanuda som fibertype. Desse typane vart i nokre samfunn haldne og forvalta separat, men i mange gjetarsamfunn levde og para dei to typane seg fritt med kvarandre, og det oppstod kryssingsindivid over heile spekteret av mellomliggjande pelslengder og kroppsformer.

Under Inkariket og gjennom kolonitida talte llamahjordane millionar av dyr og tente som det primaere pakkdyret langs Andevegnettet. Populasjonsforvaltninga var pragmatisk snarare enn rasefokusert, og naturleg blanding mellom typane var vanleg der store hjordar beita paa fellesbeite.

Ein eigen kategori av blandingsindivid oppstod gjennom kryssing av llamaar med den naerskylde alpakaen (Vicugna pacos). Desse kryssingane vert kalla huarizos naaer ein llamaokse er far til avkom med alpakaemor, og mistos naaer det omvende er tilfelle. Dei vart historisk produserte for aa kombinere storleiken til llamaen med fiberfintleiken til alpakaen. Hybridane sine fruktbarheit er redusert, men ikkje fråverande, og huarizopopulasjonar har eksistert i Soedr-Amerika i hundreaar.

Eksporten av llamaar til Nord-Amerika tok til for alvor paa 1970-talet og auka kraftig paa 1980- og 1990-talet. Tidlege importoerar henta dyr fraa ulike suedamerikanske kjelder, ofte utan dokumentasjon paa typeeinheit. Den resulterende nordamerikanske grunnpopulasjonen var genetisk blanda fraa starten av. Seinare avl i Nord-Amerika, Europa, Australia og New Zealand heldt fram med aa blande Ccara- og Tampuli-eigenskapar, og det oppstod ein stor populasjon av dyr som ikkje svarar til nokon av typane åleine.

I dag finst llamaavlsregister i fleire land, men registrerte dyr utgjer berre ein broeokdel av den globale llamapopulasjonen. Fleirtalet av llamaar utanfor Soedr-Amerika, og ein vesentleg del innanfor, er blandrasindivid.

Ingen einskild utsjånad definerer ein blandraslamae. Den mest synlege variasjonen er pelslengd og tettleik, som kan falle kvar som helst mellom den korte, reinansikta Ccara og den tyngre ullbygde Tampuli. Mange blandingsindivid har ein middelslang kroppspels med delvis ullbelagt andlet og bein, og nokre har ein haartopp eller krone av lengre fiber paa hovudet. Kroppsproporsjonane foljer det vanlege llamaomrisset i dei fleste tilfella: ein lang, opprettstaaande hals, eit kileforma hovud med innoverboygde bananoerar og lange bein med topaa polstra fotar.

Storleiken varierer, men er typisk innanfor det vanlege llamaspennet. Dyr med monaleg alpakaopphav er gjerne mindre, med rundare kropp, kortare bein og eit stubbigare andlet. Fargen er svaaert variabel hos alle blandingsindivid, sidan det ikkje vert lagt seleksjonstrykk paa pelsfarge i ikkje-registrerte buskapar.

Variasjonar i pelsen

Graden av ull paa andlet og bein er den tydelegaste visuelle indikatoren paa typebakgrunn. Eit individ med reintt andlet og reine bein ber meir Ccara-innflytelse; eit med tjukk ull over andlet, panne og ovre bein ber meir Tampuli-innflytelse. Mellomliggjande dyr, som er fleirtalet i blandingsbuskapar, viser delvis dekning. Fiberfintleiken varierer ogso: dyr med mindre alpakaopphav produserer grovare ull eigna til teppe og tau, medan dei med meir alpakainnnflytelse kan produsere fiber fin nok til aa spinne til plagg.

Kjernelynet hos den domestiserte llamaen er gjennomgaaande konsistent paa tvers av typar og blandingsindivid. Llamaar er rolege, nysgjerrige og merksame. Dei observerer omgjevnadane sine noeye, hugsar haandteringserfaring og responderer godt paa konsekvente og lavaenergi rutinar. Ein blandraslamae som har hatt jaemleg menneskekontakt fraa ung alder er typisk lett aa halstre, leie i liine og behandle.

Rund folk er dei fleste blandingsllamaar tolmodige og milde snarare enn aapenbart kjaaerlege. Dei hald ein kort personleg avstand til kjende haandterarar og er merksame men ikkje aggressive overfor framande. Spytting er eit normalt intraartskommunkasjonssignal som primaert vert nytta i samband med mat eller rang. Det vert retta mot menneske sjeldan, vanlegvis naaer eit dyr kjenner seg innestengt eller vert behandla bruttalt.

Med andre dyr er llamaar flokkedyr og vert stresste i isolasjon. Blandingsllamaar som vert haldne med sauer eller geiter tek ofte paa seg ei vaktrolle, posisjonerer seg i utkanten av flokken og varslar om, eller konfronterer aktivt, rovdyr som hundar og revar. Denne åtferda er ikkje laard; ho speglar ein naturleg aakrvaakenhetsinstinkt og vilje til aa jaage framande dyr.

Atferdsskilnader mellom blandingsindivid skuldast sannsynlegvis tidleg haandtering snarare enn linje. Dyr som hadde minimal menneskekontakt dei fyrste maanaedane er vanskelegare aa arbeide med som vaksne. Konsekvent forvalta blandraslamaar er generelt like medgjerlege som registrerte typar.

Den daglege stellet foljer standardkrava for alle domestiserte llamaar, med justeringar basert paa individuell pelslengd og dyret sin bruk. Tunge ullbygde blandingsindivid treng aarleg klipping; korthaarde dyr treng kanskje berre trimming eller inga klipping i det heile. Den blanda genetiske bakgrunnen endrar ikkje stellbehovet i nemneverdig grad.

Miljo og husing

Blandraslamaar er hardfoere og toler kulde og hoegde godt. Dei treng eit tort, luftigt ly som er romsleg nok til at heile gruppa kan staa og ligge komfortabelt, skugge om sommaren, og vern mot regndrev. Gjerda bor vere 1,2 til 1,5 meter hoege og fri for piggtrad paa llamahoegd, som kan skade fiber og hud. Beitet bor sjekkast for giftige plantar, mellom anna jakobsurt, barlind, rododendron og einstape. Ein einskild llamae skal aldri haldast aleine. To kamelider er eit absolutt minimum for dyra si trivsel.

Mosjon og aktivitet

Tilstrekkeleg beite gjev det meste av bevegelsesbehovet llamaar har. Arbeids pakkdyr har nytte av regelmessige kondisjonsgonger og belasta treening. Vaktdyr som patruljerer med ein flokk held seg aktive gjennom naturleg vokting. Llamaar som vert haldne paa beite utan ei definert rolle bor likevel ha plass til aa springe, leike og bade i stov.

Llamaar har ein tremagestruktur og handsamar fiber effektivt, noko som tyder at dei hentar god naering fraa grovfor som ville vore utilstrekkeleg for storfe eller hestar av tilsvarande kroppsvekt. Grunnkosten er beitegras og grasshoy. Blandraslamaar har ikkje andre naeringsbekov enn registrerte typar; behova varierer med livsstadium, arbeidsbelastning og kroppskondisjon, ikkje med opphav.

Fedme er eit vanleg forvaltningsproblem hos llamaar som vert haldne paa rikt beite utan tilstrekkeleg mosjon eller avgrensing av grovfor. Ein kroppskondisjonsskore paa 3 paa ein 5-punktsskala er maalet for dei fleste vaksne dyr. Ribbein bor vere palperbare med lett trykk, men ikkje synlege. Overfodra dyr har hoegare risiko for varmestress og stoffskifteproblemar.

Mineralmangler er vanlege i mange regionar. Selen, kopar og sink er ofte under llamaane sine behov i beite og hoy. Eit kamelid-spesifikt lauemineral eller eit mineral formulert for llamaar og alpakaar dekkjer dei fleste regionale manglar. Unngaa saueminerale, som avgrenser koparnivaaet under det kamelider treng.

Vatn og salt

Reint vatn maa vere tilgjengeleg til ei kvar tid. I frostvaaer hindrar oppvarma vasskjelder dehydrering. Vanleg kvitt salt i laauseform tilbode fritt dekkjer natriumbehovet og fremjar tilstrekkeleg vassinntak. Ikkje erstatt ein saltstein formulert for storfe eller hestar som einaste mineralkjelde.

Blandraslamaar har ikkje eit annleis sjukdomsbilete samanlikna med registrerte typar. Helserisikoane speglar artsbiologien, forvaltningsforholda og den geografiske regionen snarare enn opphav. Den breie genetiske bakgrunnen til blandingsindivid gjev ikkje maalbare helsefordelar eller -ulemper samanlikna med lukka typar paa populasjonsnivaa.

Den viktigaste loepande helseforvaltningsoppgaava i dei fleste regionar er parasittkontroll. Mage-tarmrundormar, saaerleg Haemonchus contortus (barberspoleorm), foraarsakar alvorleg vekttap og blodmangel. Maalretta selektiv behandling basert paa fekale eggtall og FAMACHA-skoring er meir barekraftig enn kalenderbasert massedosering, som akselererer resistens.

Forebyggjande helseprogram

• Rutinemaessige fekale eggtall kvar 8 til 12 veke med maalretta behandling.
• Aarleg veterinaerundersokelse med tannvurdering og kroppskondisjonsskoring.
• Regional vaksinasjonsplan etter raad; klostridievaksinar vert nytta i dei fleste kamelid-haldarregionar.
• Neglklipping 2 til 4 gonger per aar.
• Selen- og mineraltilskot tilpassa lokal foranalyse.
• Klipping for varmt vaer for dyr med tung pels.
• Karantene og testing for nye dyr for innforing i buskapen.

Blandraslamaar formeirer seg etter det same monsteret som alle domestiserte llamaar. Hoer naer reproduktiv modning mellom 12 og 18 maanaeder, men dei fleste erfarne avlarar utset fyrste paring til hoa har naadd minst to tredelar av forventa vaksen vekt og er i god kroppskondisjon. For tidleg avl hemmar vekst og aukar komplikasjonar under drektigheten. Hannar vert fruktbare fraa om lag 2 til 3 aars alder.

Llamaar er induserte ovulatorar. Ho har ingen fast syklus; eggloysinga vert utlost av paring. Det tyder at avl kan skje paa dei fleste tider av aaret, sjolv om mange haldarar foretrekker vaarparing for aa faa crias neste vaar, naaer forholda er mildare. Paring skjer med begge dyra i kusja (liggande) stilling, og hannen vokaliserer med ein karakteristisk lyd kalla orgling gjennom heile akten.

Drektighetsperioden varer om lag 11,5 maanaeder (340 til 350 dagar). Einskildfodslar er normen; tvillingane er sjeldne og medforer forhoja risiko for baade mor og avkom. Fodslar skjer oftest i dagslys. Eit friskt cria staar vanlegvis innan 30 til 90 minutt og dier innan nokre faa timar. Crias vert avvende mellom 4 og 6 maanaeder.

Kryssing av llamaar med alpakaar vert praktisert i nokre regionar for aa forsoke aa kombinere alpakaen sin fiberfintheit med llamaen sin storleik. Avkommet vert kalla huarizos (llamafar, alpakaemor) eller mistos (alpakaefar, llamaemor). Huarizos er storrar enn alpakaar og har ein ull som er mellomliggjande i fintheit. Dei er generelt fruktbare, men viser redusert reproduktiv suksess samanlikna med begge foreldreartane, og fiberen deira ligg i kvalitet mellom dei to artane. Avlsprogram som siktar mot huarizos krev noeye utval og er lite vanlege utanfor Soedr-Amerika.

I ikkje-registrerte buskapar er utilsikta paring mellom buskapmedlemane den vanlegaste aarsaka til blandrastypeavkom. Aa skilje hannar fraa hoer utanfor planlagde avlsperiodar er den primaere forvaltningsstrategien for aa kontrollere reproduksjonen.