Standardbred

Standardbred er ein amerikansk hesterase avla fram for kjøyring med sulky, altså travesport der hesten dreg ein lett tohjula vogn i staden for å bere ein ryttar. Rasen konkurrerer i to gangartar: trav, som er ein diagonal tobeatsgangart, og pass, som er ein lateral tobeatsgangart. Kvar hest vert rekna anten som travar eller passar, alt etter kva gangart han eller ho spring i.

Standardbred er ein stor hest, som oftast mellom 14 og 17 hender i mankehøgd, med ein solid og muskuløs kropp bygd for uthald snarare enn korte spurtar. Namnet på rasen kjem frå den fartsstandarden hestane opphavleg måtte oppfylle for å bli registrerte, ei fastsett tid over ein engelsk mile.

Utanom travbana er standardbred mykje nytta som ride- og køyrehest etter enda løpskarriere. Det rolige lynnet og den lærevillige naturen gjer rasen godt eigna til fornøyingsridning, turridning og vanleg familiebruk. Mange hestar vert rehyste gjennom adopsjonsordningar når løpskarrieren tek slutt.

Kven passar rasen for

Standardbred høver for eigarar som ønskjer ein stø og fornuftig hest til køyring eller fornøyingsridning. Det rolige lynnet gjer rasen tolsam overfor mindre røynde handterarar, medan den atletiske kroppsbygnaden appellerer til dei som er interesserte i konkurransekøyring. Pensjonerte travarar er ofte å få rimeleg gjennom adopsjon, men dei kan trenge omskolering før dei er klare som ridehestar under sal.

Standardbred har røter i det austlege USA frå slutten av 1700-talet og gjennom heile 1800-talet, ei tid då interessa for veg- og travehestar auka sterkt. Grunnleggjaren av rasen var hingsten Hambletonian 10, fødd i 1849, og etterkomarane hans kom til å dominere amerikansk travesport. Nesten alle moderne standardbred kan sporast attende til nettopp denne eine hesten gjennom hannlina.

Blod frå fullblod, morgan, kanadisk passar og norfolktravar gjekk inn i den tidlege rasen. Oppdrettarane valde ut for fart i trav og pass under køyring, ikkje i galopp, og fekk fram hestar som kunne halde ein rask og jamn tobeatsgangart over ei fastsett strekning.

Rasenamnet kjem frå fartsstandarden som vart innført for registrering. Hestane måtte trave eller passe ein mile innanfor ei gitt tid, opphavleg knytt til eit merke nær 2:30 for mila, for å kvalifisere seg. National Association of Trotting Horse Breeders skipa registeret i 1879 og gjorde rasen offisiell.

Gjennom 1900-talet vart standardbred den leiande travehesterasen i Nord-Amerika, Australia, New Zealand og delar av Europa. Målretta avl senka løpstidene år for år, og rasen er framleis den mest brukte i travesporten i dag. I Noreg er det Det Norske Travselskap som styrer travesporten, medan Norges Rytterforbund tek seg av ridning i andre grenar.

Standardbred har ein solid, muskuløs kroppsbygnad laga for kraft og uthald under køyring. Kroppen er som regel lengre enn han er høg, med sterke, skrå bogar og godt utvikla bakparti som driv fram trav- og passgangarten. Hovudet er nøkternt og ærleg i uttrykket, sett på ein mellomlang hals. Beina er tørre og haldbare, og heilskapsinntrykket set funksjon framfor eleganse.

Pels og fargar

Brun er den vanlegaste fargen, følgd av mørkbrun, svart og raud. Skimla og raudskimla finst, men er sjeldnare. Kvite avteikn i andletet og på beina er vanlege og godkjende i rasestandarden. Pelsen er kort og glatt og krev lite spesialstell utover vanleg børsting.

Standardbred vert gjerne rekna som ei av dei rolegaste og mest jambyrdig lynte hesterasane som finst. År med målretta avl for travesport under køyring, der hestane arbeider tett saman i høg fart, har fostra fram dyr som held seg fatta i travle og larmande omgjevnader. Denne roa held fram i vanleg handtering og gjer rasen tolsam overfor feilgrep frå den som handterer hesten.

Standardbred er sosiale og knyter seg lett til folk. Dei er komfortable rundt framande når dei vert handterte jamleg, og finn seg som regel godt til rette med andre hestar i flokk. Den arbeidsvillige naturen til rasen gjer at han eller ho gjerne går laus på ei oppgåve i staden for å setje seg imot.

Kombinasjonen av tolmod og atletisk evne gjer rasen eigna til mange ulike andrekarrierar, mellom anna turridning, fornøyingskøyring og konkurranseidrett. Det rolige lynnet gjer standardbred til eit vanleg val i terapiridningsprogram og for nybyrjarar som er på veg opp frå sin første hest.

Børsting

• Børst pelsen fleire gonger i veka for å fjerne skit og laus hårvekst, og sjekk samstundes huda for kutt eller hovningar.
• Reinsk hovane dagleg, og lat ein hovslagar skjere eller sko hesten kvar sjette til åttande veke.
• Reinsk augo, mulen og halerota etter behov under stellet.
• Bad hesten av og til når det er varmt; den korte pelsen tørkar raskt.
• Auk børstinga under felling om våren og hausten.

Mosjon

• Gi dagleg luftegang i fold eller på beite, slik at hesten får rørt seg fritt.
• Arbeid hesten jamleg under køyring eller sal for å halde forma ved lag.
• Byggje opp rideforma til ein pensjonert travar gradvis dersom hesten skal skolerast om til ei ny grein.
• Varier aktiviteten med turar i terrenget og køyring, slik at hesten held interessa.

Miljø

Standardbred tilpassar seg mange ulike klima og er hardfør av natur. Han eller ho treng tilgang til fold eller beite, reint vatn til ei kvar tid, og ein stall eller eit enkelt skur som ly mot sterk varme, kulde og nedbør. Rasen trivst godt med å gå ute mesteparten av tida, så lenge det finst nok ly, framfor å stå fast oppstalla.

Grunnlaget i fôringa av ein standardbred er grovfôr. Godt gras eller høy av god kvalitet bør utgjere hovuddelen av det daglege inntaket, om lag 1,5 til 2 prosent av kroppsvekta per dag. Hestar i lett arbeid eller pensjonisttilvære klarer seg ofte med lite anna enn grovfôr, medan hestar i regelmessig trening eller løp treng ekstra energi frå kraftfôr som korn eller ferdigblanda fôr. Fôrendringar bør alltid gjerast gradvis over ei veke eller meir, av omsyn til fordøyinga.

Godbitar og tilskot

Små mengder gulrot eller eple er trygge godbitar innimellom. Syt for fri tilgang til salt- eller mineralstein. Tilskot for ledd, hovar eller elektrolyttar kan hjelpe arbeidshestar og eldre hestar, men bør brukast etter råd frå veterinær og ikkje som fast rutine. Reint, friskt vatn må alltid vere tilgjengeleg.

Standardbred vert rekna som ein robust og haldbar rase, hjelpt av eit breitt genmateriale og ei avlshistorie prega av utval for arbeidshelse. Vanleg levetid er 25 til 30 år ved god stell. Dei fleste helseproblema heng saman med slitasjen frå løpskarrieren og med tilstandar som er vanlege hos alle hestar, snarare enn med nedarva raselidingar. Mange problem kan førebyggjast gjennom merksam, rutinemessig stell.

Førebyggjande stell

• Set opp årlege veterinærkontrollar og hald vaksinasjonane à jour.
• Følg eit ormekurprogram styrt av egg-teljing frå avføringsprøver.
• Lat tennene sjekkast og raspast årleg.
• Hald jamlege avtaler med hovslagar for balanserte, friske hovar.
• Fôr lite og ofte med rikeleg grovfôr for å skåne fordøyinga.

Standardbred er ei av dei mest lærevillige hesterasane, eit resultat av generasjonar avla for å arbeide rolig og samarbeide under køyring. Rasen tek til seg nye rutinar raskt og har lett for å halde seg avslappa under press, noko som gjer både tidleg handtering og seinare omskolering forholdsvis enkelt. Hestar rett frå banen er alt vane med seletøy, trafikk, folkemengder og transport, noko som gir dei eit godt utgangspunkt for ein ny karriere innan køyring eller ridning.

Grunnleggjande steg

1. Bygg tillit gjennom rolig, konsekvent bakkearbeid før arbeid under sal eller i seletøy.
2. Lær hesten å la seg leie, tøyre og stå stille under stell og hovslagararbeid.
3. Ved omskolering til ridning, innfør sal, hovudlag og ryttarvekt steg for steg.
4. Hjelp passarar og travarar med å utvikle ein balansert galopp under sal over tid.
5. Forsterk stemmekommandoar og jamne reaksjonar på tøyle- og beinhjelper.
6. Auk varigheit og vanskegrad gradvis, slik at hesten held på sjølvtilliten.

Standardbred vert kjønnsmodne rundt 18 månaders alder, men merrer vert som regel ikkje sette i avl før dei er minst tre år gamle og fysisk utvaksne. Avlen vert styrt tett innanfor raseregisteret, med detaljerte stamtavleopplysningar, sidan nesten alle moderne hestar kan sporast attende til grunnleggjaren Hambletonian 10. Gangartstype, altså om hesten er travar eller passar, er sterkt arveleg betinga og er ei sentral vurdering ved paring.

Drektigheita varer om lag 11 månader, og merrene ber så godt som alltid berre eitt folar. Folara reiser seg og diar i løpet av timar etter fødselen. Dei vert som regel avvande rundt fire til seks månaders alder, og vert deretter fôra opp på grovfôr og styrt luftegang for å utvikle solide knoklar og muskulatur før treninga tek til. Unghestar vert ofte introduserte for seletøy og grunnleggjande opplæring som årgamle, medan alvorleg løpstrening startar når dei er toåringar.

Det er verdt å merke seg at kunstig sædoverføring er mykje brukt i avl av standardbred, i motsetning til enkelte andre løpsrasar. Nøye styring av merrer, hingstar og unghestar er med på å halde oppe rasen sitt rykte for haldbarheit og lang levetid.