Kinesisk

Den kinesiske gåsen er ei tamgåsrase nedstamma frå den ville svangåsen (Anser cygnoides). Ho er mellomsto og held seg meir oppreist enn dei fleste gardsgjes, med ein lang, slank hals som gjev ho ei svaneaktig silhuett. Vaksne ber ein rund knapp, eller basal utvekst, ved rota av overskiltet, som er større og tydelegare hos gjessar enn hos gåser.

To fargevariantar er vanlege: ei kvit form med oransje knapp og nebb, og ei brun (ofte kalla grå) form med mørk knapp og ei brun stripe langs baksida av halsen. Vaksne gjessar veg vanlegvis rundt 4,5 til 5,5 kg og gåser rundt 3,5 til 4,5 kg, noko som plasserer rasen i den lettare enden av tamgåsvekter.

Rasen er verdsett av fleire praktiske grunnar. Ho legg fleire egg enn dei fleste andre gåserasar, beitar godt på gras og reagerer høglydt på alt ukjent. Mange haldarar brukar kinesiske gjes som levande alarmar fordi dei ropar ved tilnærming av framande eller andre dyr.

Kven det passar for

Den kinesiske gåsen passar for haldarar som har rom til beiteand og som ikkje er redd for støy. Årvåknaden er nyttig på eit småbruk, men kan vere eit problem i tettbygde strok der naboar er nærme. Rasen treng dagleg tilgang til gras og reint vatn og trivst best i par eller små grupper framfor aleine.

Den kinesiske gåsen stammar frå svangåsen (Anser cygnoides), ein vill art som hekkar over Mongolia, Nord-Kina og det søraustre Russland og overvintrar i Sør-Kina. Domestisering gjekk føre seg i Kina over lang tid, og rasen deler denne ville forfedra med den afrikanske gåsen, som er ein separat, tyngre tamgåsetterkomar av den same arten.

Panneknoppen er det tydelegaste teiknet på svangåsopphav. Dei fleste europeiske gardsgjes stammar frå grågåsen (Anser anser) og har ingen knapp, så kjenneteiknet skil kinesiske og afrikanske gjes frå grågåsavleidde rasar på eit augekast.

Kinesiske gjes vart frakta vestover langs handelsruter og var til stades i Europa på 1700-talet. Dei nådde Nord-Amerika i kolonitida og den tidlege nasjonalperioden og vart etablerte på gardar der i løpet av 1800-talet. American Poultry Association anerkjende den kinesiske gåsen i sin standard i 1874 og lista opp både den kvite og den brune varianten.

Rasen har vore halden dels for egg og kjøt og dels for lukeeigenskapen. Flokkar vart ein gong brukte i frukthagar og åkrar for å beite ugras utan å skade hovudvekstane, ein praksis som gav opphav til det eldre namnet «lukegås».

Den kinesiske gåsen har ein slank, nesten yndig bygnad samanlikna med tyngre gardsrasar. Kroppen vert halden i vinkel oppover, halsen er lang og slank, og hovudet ber ein rund knapp over nebbet. Knoppen er til stades i begge kjønn, men veks seg større og rundare hos gjessar, noko som hjelper med kjønnsbestemminga av vaksne fuglar. Rasen har ingen kjøl (den lause hud­fliken under kroppen som ein ser hos nokre gjes).

Fjørdrakt og fargar

Den kvite varianten har heilkvit fjørdrakt med oransje nebb, oransje knapp og oransje bein og føter. Den brune varianten har ein gråbrun rygg og venger, eit lysare bryst og ei tydeleg mørkbrun stripe langs baksida av halsen; nebbet og knoppen er svarte, og beina er mørkoransje til støvete. Gjesungar av den kvite varianten klekker gule, medan brune ungar klekker olivengrøne. Fjørdrakta held seg tett og glatt heile året, og rasen utviklar ikkje dei tunge buk­foldene som ein ser hos nokre større gjes.

Den kinesiske gåsen er ein av dei meir pratsomme tamgåsane. Ho ropar hyppig og høglydt, særleg når noko nytt kjem inn i området, og denne årvåknaden er det kjenneteiknet rasen er best kjend for. Den same årvåknaden kan gjere gjessar territorielle i hekkeperioden, då dei kan kvese, senke hovudet og jage folk eller dyr som kjem for nær eit reir eller ein make.

Med sin eigen flokk er fuglane sosiale og held seg saman under beiting. Overfor framande er dei varsame og støyande framfor venlege. Gjes oppfostra med handtering frå gjesungealderet vert rolegare med kjende menneske, men rasen held seg sjølvstendig og søkjer ikkje merksemd slik nokre tamme vassfuglar gjer.

Med andre kjæledyr varierer resultata. Kinesiske gjes toler vanlegvis annan vassfugl og fjørfe viss det er nok plass, sjølv om gjessar kan mobbe mindre fuglar ved fôring. Hundar og kattar bør introduserast varsamt, sidan ein defensiv gjesse kan skade eit lite dyr og ein stor hund kan skade ei gås.

Dagleg stell handlar om gras, vatn og husly framfor fjørdraktsvedlikehald. Friske gjes pussar og vatntettar fjørdrakta si sjølv, så handtering er i stor grad avgrensa til helsesjekkar og sesongoppgåver.

Stell

• Gjev ope vatn djupt nok til at fuglen kan dyppe heile hovudet; dette held auge og nasebor reine
• Sjekk føter og bein regelmessig for kutt, hevelse eller teikn på bumbfoot
• Inspiser fjørdrakta for lus eller midd under rutinehandtering
• Klipp neglene berre om dei veks for mykje, noko som er uvanleg hos fuglar med utandørs tilgang

Mosjon

• La dagleg tilgang til beiteområde; gjes går og beitar mykje av dagen
• Gjev rom til å springe og flagre, noko som held venger og bein i form
• Gjev badevatn, sidan symjing er naturleg mosjon og hjelper fjørdraktsstellet

Omgjevnader

Kinesiske gjes lever utandørs heile året i dei fleste klimaer, men treng ly som er tørt og trekkfritt for netter og dårleg vêr. Huset skal vere rovdyrsikkert, med rein strø som halm og god ventilasjon. Gjerde på om lag 1 meter held dei fleste gjes innanfor, då rasen flyg lite. Skugge og konstant ferskvatn er avgjerande i varmt vêr fordi gjes ikkje kan kjøle seg ned like lett som pattedyr.

Gras er grunnlaget for ein kinesisk gåsediett. På gode beitemarker kan ein vaksen møte mykje av behovet sitt ved beiting, med tilleggsfôr gjeve for å fylle hol, særleg om vinteren eller når graset er kort. Bruk eit vassfugl- eller fjørfepellet framfor medisinert kyllingfôr, då nokre tilsette medisinar for kyllingar ikkje er eigna for gjes. Kveite bløyta i vatn er eit vanleg tradisjonelt tilskot. Leggjande gåser treng eit høgare kalsiuminnhald i hekkeperioden for å støtte egglegginga.

Godbitar og tilskot

Bladgrønsaker, salat og hakka grønsaker er trygge godbitar i moderate mengder. Gjev uoppløyseleg grus slik at krås­magen kan male maten, og tilby knust østersskjel eller liknande kalsiumkjelde for leggjande fuglar. Reint drikkvatn må alltid vere tilgjengeleg, då gjes treng å drikke medan dei et for å svelgje tørt fôr.

Den kinesiske gåsen er generelt robust og langlivet for tamfugl, med ein typisk levetid på 10 til 15 år. Dei fleste helseproblem kjem av dårleg driftsform framfor arveleg sjukdom: fuktig eller skittent hus, skarpt underlag, dårleg diett eller parasittar. Tunge gjessar og det knappa hovudet er ikkje knytte til pusteproblem som ein ser hos nokre andre rasar, men knoppen kan skadast i slåstkampar eller få frostskader i sterk kulde.

Førebyggjande stell

• Hald huset tørt og strøet reint for å førebygge fotinfeksjonar
• Gjev reint bade- og drikkvatn dagleg
• Følg ein parasittbekjempingsplan tilpassa det lokale området
• Fôr med aldersriktig rasjonar for å unngå vekstforstyrringar som engelskevenge
• Gjev leggjande gåser tilstrekkeleg kalsium for å redusere eggrelaterte problem

Den kinesiske gåsen er ein utandørs fugl som tilbringar mesteparten av dagen med å beite og berre brukar huset til husly, hekking og nattrosting. Det ideelle oppsettet kombinerer ei beitemark eller grasa innhegning med ei vasskjelde og eit sikkert hus. Rasen flyg lite, slik at enkel innhegning held ho inne, men gjerdet må halde rovdyr ute framfor berre å halde gjesene inne.

Oppsjekksliste for oppsett

• Tørt, ventilert, rovdyrsikkert hus med ei låg opning fuglane kan gå inn i
• Reint strø og eit separat drenerbart område for vatn
• Sikker perimetergjerde nedgravd eller festa i botnen mot gravande rovdyr
• Skugge og ekstra vatnpunkt for varmt vêr
• Eit stille, ly hjørne for hekking om våren

Kinesiske gjes legg fleire egg enn dei fleste gåserasar, noko som gjer dei praktiske for klekking. Egg kan setjast under ei rugegås eller i eit rugeri. Gåseegg har eit tjukt skjel og eit høgt fuktheitsbehovet, så vellukka kunstig ruging krev høgare luftråme enn kyllingegg og har nytte av kjøling og lett sprøyting under løpet, noko som etterliknar ein foreldrfugl som ventar attende vått frå vatn.

Klekketrinn

1. Samle reine egg og set dei innan om lag ei veke etter legging for beste resultat
2. Varm egg til romtemperatur, legg dei deretter i rugeri ved måltemperaturen
3. Vend egga fleire gonger om dagen og hald luftråma i rett område
4. Lys opp egga rundt dag 10 og igjen seinare for å sjekke utvikling og fjerne klare eller daude egg
5. Kjøl og lett spray egga dagleg frå den andre veka, etter rugeriets rettleiing
6. Slutt å vende om lag 3 dagar før forventa dato og auk luftråma for klekking
7. La gjesungar bli i rugeriet til dei er tørre, flytt dei deretter til eit varmt, tørt oppvarmerom