Moskusand

Moskusanden (Cairina moschata) er ein stor and med opphav i Sør- og Mellom-Amerika. Tamme bestandar stammar frå den ville moskusanden som finst frå Mexico til Argentina, og arten har spreidd seg langt utanfor dette området gjennom oppdrett og røymde fuglar. Vaksne individ er lette å kjenna att på flekkane med bar raud hud, kalla karunklarar, som veks rundt nebbet og augo.

I motsetnad til dei fleste tamender er ikkje moskusanden avleia frå stokkanda. Denne åtskilde avstamninga viser seg i kroppsfasong, vanen med å sitja på kvist og den nesten lydlause røysta. Drake kan nå opp mot 4 til 7 kg, medan ender er merkbart mindre, rundt 2,5 til 4 kg. Dette er ein av dei største kjønnsforskjellane i vekt mellom tamfuglar.

Oppdrettarar verdset moskusanden for magert kjøt, jamn egglegging, god rugeatferd og ein sterk appetitt på flugur, mygg og sniglar. Arten beitar godt og foretrekkjer å streifa framfor å stå tett i ei innhegning.

Kven ho passar for

Moskusanden passar for oppdrettarar med uteareal som ønskjer ein stille, låglydsfugl. Ho trivst best hjå eigarar som kan tilby rom til beiting og noko skugge eller vatn for avkjøling. Ho passar dårlegare for små byhagar, sidan drake er tung og fuglane foretrekkjer å streifa og sitja på kvist.

Den ville moskusanden finst i låglanda i Sør- og Mellom-Amerika, frå Mexico sørover til Argentina og Uruguay, medrekna Brasil. Urfolk i denne regionen heldt anda lenge før europeane kom, noko som gjer ho til ein av svært få fuglar som er vorte domestiserte i Amerika, saman med kalkunen.

Spanske og portugisiske oppdagingsreisande møtte tamme moskusender i løpet av det tidlege 1500-talet og tok fuglar med heim til Europa. Frå europeiske hamner spreidde anda seg langs handelsruter til Afrika, Asia og vidare, og det er slik ein strengt amerikansk art enda opp med å verta oppdrett på nesten alle kontinent.

Opphav til namnet er usikkert. Framlagde forklaringar knyt det til Muisca-folket i Colombia, til tidleg handel gjennom Muscovy Company, eller til den moskusaktige lukta fuglen kan gje frå seg. Ingen av desse er stadfesta, og arten har ikkje noko tilknyting til Russland trass i Moskva-referansen i nokre gamle namn.

I dag finst det ville moskusandpopulasjonar i mange varme regionar, mellom anna i delar av det sørlege USA, der røymde og utsette fuglar har etablert frittlevande flokkar nær tjern og vassdrag.

Moskusanden har ein lang, tung kropp som vert boren lågt og vassrett, med eit breitt bryst og ein ganske lang hals. Det mest iaugefallande kjenneteiknet er masken av bar raud karunkelaktig hud rundt nebbet og augo, som er større og meir utvikla hjå drake. Beina er korte og kraftige, og føtene har skarpe klør som vert nytta til å sitja på kvist og opphalda seg oppe frå bakken.

Det er ein tydeleg forskjell mellom kjønna. Drake veg omtrent det dobbelte av ender og har kraftigare karunklår. Begge kjønn kan reisa ein liten fjørtopp på hovudet når dei er årvakne.

Fjørdrakt og fargar

Den klassiske ville typen er glinsande svart med kvite vingeparti, men tamme moskusender finst i mange fargar. Kjende og vanlege variantar inkluderer svart, kvit, blå, sjokolade, lavendel og fleifarga eller stripete mønster. Fjørdrakta er tett og godt innfeit, noko som held fuglen vasntett, og vengene er sterke nok til at lettare ender kan flyga godt.

Moskusanden har eit stødig og lite kravande temperament. Ho er ein av dei stillaste endene som vert haldne på gardar, sidan ho hyser eller lagar mjuke tryllar framfor det høge kvakket til stokkandbaserte rasar. Denne nesten-stillheita gjer ho lettare å halda der støy har tyding.

Overfor familie og kjende oppdrettarar er rasen jamnt roleg og kan verta tam nok til å ta mat frå handa. Overfor framande er ho gjerne atterhaldne og årvakne, og ei moskusand vil ofte iakttaka nye kjentfolk nøye før ho slår seg til ro. Drake kan vera territoriale i paringstida og kan jaga eller visa seg fram, så plass medverkar til å minska konfliktar.

Med andre fuglar blandar moskusender seg som regel godt, sjølv om dei held seg for seg sjølve og beitar vidt framfor å flokka seg tett. Dei er aktive og streifar gjennom dagen på leiting etter insekt og planter.

Stell

• Gjev reint vatn djupt nok til at anda kan dyppa hovudet og reinsa augo og nebb
• Kontroller dei bare ansiktskarunklårane for sår, midd eller skorper under rutinehandtering
• Undersøk føtene jamleg for sprekker eller bumblefoot, sidan fuglane tilbringer lang tid på beina
• Klipp svingfjør på eitt venge om du treng å avgrensa flyging hjå lettare ender

Mosjon

• Gjev dagleg frittgåande tilgang eller eit stort beiteområde slik at fuglane kan beita
• Tilby låge sitjeplassar og plattformer, sidan moskusender naturleg sit på kvist
• Gjev tilgang til eit grunt basseng eller tjern der det er mogleg, sjølv om fullt symjevatn ikkje er naudsynt

Miljø

Moskusender er hardføre i varme og toler kulde rimeleg godt, men den bare ansiktshuden kan vera sårbar for frostskader ved streng kulde. Gjev eit tørt, trekkfritt og godt ventilert ly til netter og dårleg ver. Sidan fuglane kan flyga og likar å streifa, er gjerder og sikker innhusing viktig både for å halda dei inne og for å halda rovdyr ute.

Moskusanden er ein aktiv beitar som et insekt, sniglar, meitemark, gras og frø når ho får frittgang. I styrt fôring klarer ho seg godt på eit kommersielt vann- eller fjørfefôr tilpassa alder. Andungar treng høgare proteininnhald og tilstrekkeleg niacin for bein- og skjelettutvikling, medan eggleggande ender treng ekstra kalsium for skalkvalitet. Gjev alltid ferskt drikkvatn ved sidan av fôret, sidan ender må fukta maten for å svelgja han.

Godbitar og tilskot

Ferske grønsaker, erter, hakkete grønsaker og melbillar er gode godbitar i moderate mengder. Tilby uoppløyseleg grus slik at fuglane kan mala beita mat, og gjev knust østersskjel fritt tilgjengeleg for eggleggande ender. Om andungar viser svake bein, kan eit niacintilskot som vanleg bryggjargjer tilsett fôret hjelpa.

Moskusender er robuste fuglar med få nedarvde helseproblemer. Med reint husvære, godt fôr og vern mot rovdyr lever dei vanlegvis 8 til 12 år, lenger enn mange stokkandbaserte rasar. Dei fleste helseproblem kan sporast tilbake til fuktige eller skitne tilhøve, skader eller parasittar, ikkje til rasen i seg sjølv.

Førebyggjande stell

• Hald strøet tørt og roter eller reinsa beite- og vasnom råda
• Undersøk føter, kloak og ansiktskarunklår jamleg for tidlege teikn på problem
• Kontroller parasittar og behandla sår raskt for å unngå infeksjon
• Gjev balansert, alderspassande fôr med reint vatn til kvar tid

Moskusender passar til frittgåande eller beitebaserte system der dei kan streifa og beita om dagen og koma attende til eit sikkert ly om natta. Huset bør haldast tørt, trekkfritt og godt ventilert, med djupt strå for varme. Sidan fuglane naturleg sit på kvist, passar låge sitjeplassar eller heva plattformer dei betre enn bustad berre på bakkenivå. Dei treng ikkje tjern, men tilgang til grunt vatn for bading og avkjøling er velkomen i varmt ver.

Oppsett-sjekkliste

• Tørt, ventilert hønsehus med djupt, reint strå
• LÃ¥ge sitjeplassar eller plattformer for naturleg kvistopphald
• Rovdyrsikkert gjerde og låsbart nattly
• Skugge og grunt vatn for varme dagar
• Eige reirområde for rugande ender

Moskusendegg har ein av dei lengste rugingstidane blant tamender, rundt 35 dagar mot ca. 28 for dei fleste andre rasar. Ender er pålitelege og dedikerte rugerar som ofte klekkjer og oppdrar sine eigne kull utan mykje hjelp. For kunstig ruging er jamn temperatur, kontrollert fuktnad, dagleg snuing og ei jamleg kjøle- og fuktingsrutine viktig for gode klekkjeresultat.

Klekkjesteg

1. Legg reine, fertile egg ved romtemperatur inn i det oppvarma rugeri
2. Hald temperatur og fuktnad stabile og snu egga fleire gonger om dagen
3. Lys rundt dag 7 til 10 og igjen rundt dag 25 for å fjerna klare eller daude egg
4. Frå ca. dag 30 startar du med korte daglege avkjølingar og lett fukting for å etterlikna høna
5. Stopp snuing og auk fuktnad for lockdown rundt dag 32
6. La klekkja andungar bli i det varme rugeri til dei er tørre, flytt dei deretter til ein brooder