Stokkand

Stokkanda (Anas platyrhynchos) er ei mellomsstor overflatedykkande and og ein av dei mest utbreidde vassfuglane i verda. Ho lever over heile den nordlege halvkula, mellom anna i Nord-Amerika, Europa og Asia, og er innførd til mange andre regionar. Andriken (hannanda) kjennast att på det iriskgrøne hovudet, den kvite nakkeringen og det kastanjebrune brystet, medan hoa er flekka brun, noko som gjev kamuflasje på reiret.

Stokkanda er villforfederen til nesten alle tamanderas unnateke moskusanda. Gjennom hundreår med selektiv avl frå stokkandbestand vart det avla fram fuglar som pekinganda, rouenanda og khaki campbellen. Fordi stokkanda har denne avstamminga, parer ho seg lett med tamander og andre villender, noko som er ein av grunnane til at ho er så talrik.

Stokkander er overflatedykkarar, ikkje stupender. Dei et ved å tippa seg framover i grunt vatn for å nå planter og småkryp nær overflata og botnen, og dei beitar òg på land. Tilpassingsevna til dammar, innsjøar, elvar, myrar og byparkar har gjort ho til eit kjent syn nær menneskelege buplassar.

Kven ho passar for

Stokkanda passar for halderar med tilgang til vatn og uteareal, til dømes ein dam eller eit jamnleg fylt basseng. Ho er ein hardfør og aktiv fugl som trivst godt i blanda vassfuglflokkar. Fordi stokkander flyg godt, treng eigarar som ønskjer å halda fuglane på staden, sikre gjerder eller vingeklipping. I mange regionar er stokkand freda vilt, og det krevst løyve for å halda eller fanga dei, so potensielle halderar bør sjekka lokalt regelverk før dei skaffar seg fuglar.

Stokkanda er ein naturleg førekommande viltslevande art og ikkje ei avla rase, so ho har ikkje eitt einskilt opphavspunkt slik ei kultivert rase har. Utbreiingsområdet dekkjer Nord-Amerika, Europa, Nord-Afrika og store delar av Asia, og arten har i lang tid trekt med årstidene gjennom desse regionane.

Domestisering av ender frå stokkandstammar vert rekna å ha skjedd uavhengig av kvarandre på meir enn eitt stad over ein lang periode. Opplysningar om haldne ender finst i oldtidssamfunn, og selektiv hald for kjøt og egg produserte gradvis fuglar som skilde seg frå sine villfrendar i storleik, farge og temperament.

Frå dette stokkandgrunnlaget kom dei tamanderas vi kjenner i dag. Tyngre kjøttasar som rouenanda og pekinganda og produktive eggleggjarar som khaki campbellen sporer alle tilbake til stokkandslekt. Moskusanda er det viktigaste unntaket, då ho nedstammar frå ein eigen søramerikansk art.

Fordi arten parer seg fritt, blandar no vill stokkand, røymde tamander og hybridar seg over store delar av verda. Denne genetiske opningsevna har hjelpt stokkanda å spreia seg, men reiser òg verneomsyn der ho hybridiserer med sjeldnare lokale andeartar.

Stokkanda har ein kraftig, middels bygnad med eit breitt, flatt nebb og svømmefotblad tilpassa både symjing og gange. Den mest slåande eigenskapen er skilnaden mellom kjønna. Avlsandriken har eit blankt grønt hovud, ein tynn kvit nakke-ring, eit kastanjebrunt bryst og ein lys grå kropp, med ein liten oppovervend krøll av svarte fjørar ved halen. Hoa er flekka brun over heile kroppen, noko som gøymer ho medan ho rugar på egga.

Begge kjønn ber ein flekk med iriskblå fjørar på vingen, kalla spegelen, kanta med kvitt. Utanfor avlssesongen fell andriker til ei mattare brun fjørdrakt som liknar hoa si, kalla formørklingsdrakt, og vender deretter tilbake til kraftig farge før vinteren.

Drakt og fargar

Stokkandfjørdrakta er bygd for vatn. Eit ytre lag av overlappande fjørar avviser vatn, medan dunet under held på varmen. Anda smørjer olje frå ei kjertel nær halen utover fjørane under stelling for å halda dei vasstte. Nebb- og beinfargen er nyttige kjenneteikn: andriken har eit tydeleg gult nebb mot hoa sitt flekka oransje. Det blå spegelen er synleg hos begge kjønn heile året og hjelper til å skilja stokkand frå liknande artar.

Stokkander er sosiale, aktive fuglar som tilbringjer dagane med å symja, søkja etter mat og stella fjørane. Dei er nysgjerrige og raske til å undersøkja nye matjelder, noko som er ein del av grunnen til at dei trivst nær menneske. Samstundes er dei vaktsame og varsame, med ein sterk flytrefleks når dei vert skremt. Ei stokkand som lettar, tek av raskt og bratt.

Overfor menneske varierer stokkanda frå sky i viltslevande omgjevnader til ganske dristig der ho er van med å bli mata, sjølv om håndroen varierer med individ og oppvekst. Med andre ender og vassfuglar er stokkander generelt selskaplege og dannar lause flokkar, men andriker kan vera pågåande i paringssesongen. Hoor er oppmerksame mødrer og leier andungar til vatn kort tid etter klekkinga. Stokkander er kvakande, og hoa gjev det klassiske høge kvekket medan andriken lagar ein stillare, hes lyd.

Stokkander er hardføre og krev relativt enkelt stell, men vatn er sentralt for velferdas deira. Dei brukar vatn til å eta, reingjera fjørane og halda vasstettheita ved lag. Ein dam eller eit basseng som jamnleg vert tømt og fylt på nytt gjev dei det dei treng.

Stell

• Stokkander stellar seg sjølve gjennom hyppig fjørstell og treng ikkje børsting eller trimming.
• Gje reint badevann so dei kan halda fjørane vasstte og reine.
• Sjekk føter og bein av og til for kutt, hevelse eller bumblefoot.
• Hald sengegrunnen og vassområdet reint for å minska hud- og augeproblemar.

Mosjon

• Dagleg tilgang til ope vatn for symjing og overflatetiping.
• Plass på land til å gå, beita og søkja etter mat.
• Fôringssøk som spreidde grønsaker eller trygge damplantar held fuglane aktive.
• Stokkander flyg godt, so planlegg for anten sikker overhengjande netting eller handsama vingfjørar viss fuglane må bli på staden.

Miljø

Sørg for eit rovdyrssikkert ly om natta, sidan ender er sårbare overfor rev, hundar og rovfuglar. Lyet bør vera tørt, ventilert og ha reint halm eller spon som underlag. Stokkander toler kulde godt takka vere dunet, men dei treng skugge og ferskt vatn i varmt ver for å unngå varmestress.

Vill stokkand et ei blanda kosthald av frø, vassplantar, gras, insektar, sniglar og andre småkryp i vatn. Dei tippar seg framover for å nå mat under overflata og beitar på land. I hald bør eit balansert kommersielt vassfugl- eller fjørfefôr utgjera grunnlaget for kosthaldet, med grønsaker, grøne vekstar og naturleg beite i tillegg. Eggleggande hoor og veksande andungar treng høgare proteininnhald og nok kalsium, so fôret bør tilpassast livsfasen.

Godbitar og tilskot

Trygge godbitar inkluderer bladgrønsaker, erter, hakka agurk og små mengder mjølmelormar. Gje uoppløyseleg grus so fuglane kan kverna maten, og sørg for ei kalsiumkjelde som knust østersskjel for eggleggande hoor. Hald godbitane til ein liten del av kosthaldet so fuglane held fram med å eta det balanserte fôret.

Stokkander er robuste fuglar, og med reint vatn, godt fôr og rovdyrbeskyttelse lever dei typisk rundt 5 til 10 år i hald. Villfuglar lever ofte kortare liv på grunn av predasjon og sjukdom. Dei fleste helseproblemar hos haldne stokkander sporar tilbake til skittent vatn, ubalansert kosthald eller skadar, so førebygging fokuserer på desse områda.

Førebyggjande stell

• Hald bade- og drikkevassnet reint for å minska botulisme og infeksjonsrisiko.
• Fôr med eit balansert livsfasefôr og unngå overfôring av rik mat til andungar.
• Gje tørt, mjukt underlag og rein sengegrunn for å førebyggja bumblefoot.
• Sjekk fuglane jamnleg for parasittar, vekttap og skadar.
• Karantenér nye fuglar før dei vert lagde til ei eksisterande gruppe.

I naturen brukar stokkander eit breitt spekter av våtmarker, frå innsjøar og elvar til myrar, oversvøymde marker og byparkar med dammar. Dei føretrekkjer grunt vatn der dei kan tippa seg etter mat, med nærliggjande dekke til hekkjing. I hald bør huset kopiera desse grunnleggjande elementa: ope vatn til symjing og fôring, land til beite og ein trygg stad for ly og kvile. Stokkander er sterke flygarar, so ei kvar innhegning meint for å halda dei på staden treng overhengjande netting, eller fuglane treng handsama vingfjørar.

Oppsettsjekkliste

• Reint vassjelder for symjing og drikking.
• Skrå eller trinnvis bassengkant so ender kan koma seg inn og ut enkelt.
• Rovdyrssikkert natthus med sikker dør.
• Skjermde reideflekker med dekke for hoor.
• Skugge for varmt ver og le for kulde.
• Gjerde og, om nødvendig, netting for å handtera flyging.

Stokkandsegg tek ca. 28 dagar å klekka. Ei rugingshøne sit på kullet, held det varmt og snur egga sjølv, og leier andungane til vatn kort tid etter klekkinga. For kunstig ruging vert egga haldne ved ein jamn temperatur med kontrollert fukt og snudde fleire gonger om dagen fram til dei siste dagane, då snuinga stoppar og fukta vert heva for klekkinga.

Klekkjetrinn

1. Samla reine, uskadde egg og oppbevar dei kjøleg med spissen ned i inntil ca. ei veke før setting.
2. Varm egga til romtemperatur, legg dei deretter i eit stabilt rugeri ved måltemperaturen.
3. Snu egga fleire gonger om dagen og kontroller temperatur og fukt.
4. Lys egga rundt dag 7 til 10 for å stadfesta utvikling og fjern klare eller daude egg.
5. Stopp snuinga rundt dag 25 og auk fukta for klekkinga (nedstengning).
6. La dei klekkja andungane bli i rugeriet til dei er turre og dunete, flytt dei deretter til ei varm oppstartsboks.