Standardesel

Standardeselet er den vanlegaste storleiksklassen blant tamme esel (Equus asinus). Mellom det vesle miniatyrmediterraneseselet og den store mammut-jackstocken finn ein dyr som stort sett maler mellom 91 og 122 centimeter i mankhogd. Nemninga "standard" seier noko om storleik, ikkje om ein bestemt rase tilknytt eit einskild forbund, og dyra i denne gruppa varierer i fargeteikningar og kroppsbygnad, men har dei same grunnleggjande proporsjonane.

Esel i denne storleiksklassen har i hundrevis av ar vorte nytta som last- og trekkdyr, vogntrekkjarar og vaktarar for husdyr som sauer og geiter. Dei er kjende for eit roleg og overtenkt vesen. Eit esel stansar gjerne opp og overvakar situasjonen heller enn a flykta, noko som ofte vert kalla sta oppferd, men som meir presist bor forstaast som varsemd og sjolvberging.

Standardeselet er harfort og lite kostnadskrevjande a halde. Det taklar eit vidt spekter av klimaforhold, trivst godt pa enkel beiting og knyter sterke sosiale band til menneske og til andre dyr. Desse eigenskapane gjer det til eit praktisk fylgjedyr like mykje som ein arbeidspartnar.

Kven passar det for

Standardeselet passar for eigarar som onskar eit haldbart og lite krevjande equid til lett arbeid eller selskap, og som kan tilby dagleg handtering og minst eitt kompatibelt dyr for sosialt samver. Esel er flokksosiale og har det ille nar dei er aleine. Dei er eit fornuftig val for smabrar, hobbygardar og landbrukseigedomar med solid gjerde og tort ly.

Det tamme eselet stammar fra den afrikanske villasenet (Equus africanus), heimehoyande i dei turre delane av nordaust-Afrika. Domestisering vert vanlegvis datert til kring 5 000 til 6 000 ar attende, med dei tidlegaste spora knytte til Nildalen og Afrikas Horn. Herifraa spreidde eselet seg langs handelsruter som eit lastdyr tilpassa turre landskap.

Nemninga standardesel peiker ikkje mot ein einskild stamflokk eller eit bestemt heimland. Det er ein storleiksklasse som tok form etter kvart som esel vart forflytta gjennom Afrika, Middelhavsomradet, Midtosten og seinare vidare til Europa og Amerika. Difor er det spesifikke opphavet til standardeselet som namngitt type oppgjeve som ukjent.

Esel kom til Amerika med europeiske nybyggjarar, der dei vart nytta i gruvedrift, jordbruk og transport. I mange regionar vart standardeselet det kvardagslege arbeidsdyret for oppgaver for sma til at ein rekna det lonnsomt med hest eller muldyr.

Mekanisering pa 1900-talet minka eselets plass innan jordbruk og transport over store delar av den industrialiserte verda. I dag vert standardesel halde i stor mon som fylgjedyr, husdyrvaktarar og til lett kjoring og pakking, samstundes som dei framleis er uunnvoerlege arbeidsdyr i delar av Afrika, Asia og Latin-Amerika.

Standardeselet har ein solid og velbalansert kropp med eit relativt stort hovud, lange oyro og ein kort, rett man som ikkje fell til sida slik hestemannen gjer. Halen endar i ein dusk heller enn langt, rennande har langs heile lengda. Beina er korte i hovy til kroppen, og hovane er sma og opprettstande, godt eigna for turt og steinete terreng.

Mange esel har ei rygglinje nedover ryggen og ei krossforma stripe over skuldrane, eit monstermonsteret som gjerne vert kalla korset. Lysare parti kring mulen, oyro og buken er vanleg.

Harlag og fargar

Gryblond er den mest kjende eselfargen, men standardeselet finst i mange nyansar, mellom anna brun, svart, rodgul, roan og flekkmonster. Harlaget er grovare enn hestens og veks tjukt i kaldt ver, og det losnar difor ikkje regn like godt. Tort ly er viktigare for esel enn for hester. Lyst snute- og oyering, stripete bein og korsteiknet pa skuldra er typiske teikningar, men ikkje alle dyr ber samtlege av dei.

Standardeselet er roleg, venleg og jamnt i lynnet. Det tenkjer gjerne gjennom ein situasjon for det handlar, noko som gjer det stabilt kring born, trafikk og ukjende omgjevnader. Nar eit esel nektar a flytte seg, er det som regel fordi ho eller han veier ein oppfatta risiko, ikkje fordi dyret er viljesterkt. Tolmodig handtering gjev langt betre resultat enn tvang.

Overfor familien og faste handlerar er esel kjarlege og soker kontakt. Dei er varsame overfor framande i byrjinga, men opnar seg etter gjentekne rolege moter. Saman med andre dyr er dei selskapelege og knyter seg gjerne tett til eit fylgjedyr, anten det er eit anna esel, ein hest eller eigna husdyr. Nokre vert nytta som vaktarar for sauer og geiter fordi dei vil konfrontere hundar og andre sma rovdyr som truar flokken.

Esel taklar ikkje isolasjon godt. Eit einsomt esel kan verta engsteleg eller deprimert, og minst eitt stabilt fylgjedyr er viktig for god velferd.

Borsting og pleie

• Borst harlaget jamleg for a fjerne smuss og lost har, og sjekk huda for kul, sar eller parasittar.
• Trim hovane kvar 6. til 10. veke med hovsmed, ettersom eselhover veks jamlegt og sprekk om dei vert forsomde.
• Undersok oyro, auge og undersida av buken under stellet.
• Auk stellinnsatsen om varen, nar det tjukke vinterharet kjem av i klumpar.

Mosjon

• Gjev dagleg luftetid i paddock eller pa beite for gange og beiting.
• Nytt lett arbeid som pakking, terrenggange eller tauleiing for a halde musklar og ledd i god stand.
• Unnga overforing saman med lite aktivitet, noko som fort forer til overvekt hjaa dette energieffektive dyret.

Miljo

Standardeselet treng eit tort, trekkfritt ly fordi harlaget ikkje losnar regn godt. Solid gjerde er nodvendig, ettersom esel utforskar opningar og kan vere vanskelege a fange igjen nar dei er ute. Syt for reint vatn til kvar tid og eit fylgjedyr som dekker eselets sterke sosiale behov.

Standardeselet er tilpassa naeringsfattig, fiberhaldigt for og treng langt mindre mat enn ein hest av tilsvarande storleik. Kosthaldet bor byggast kring reint grashoy eller ei blanding av hoy og bygghalmstraa, som gjev volum og fiber utan for mykje sukker og kalorier. Konstant tilgang pa reint vatn og ein salt- eller mineralstein fullforer grunnrasjonen. Kraftfor og naeringrike forkjelder er vanlegvis unodvendige og er reserverte for hardt arbeidande, drektuge, diande eller undervektige dyr.

Godterier og tilskot

Gjev godterier sparsamt. Sma bitar gulrot eller eple er greitt, men sukkerhaldige smaksbitar summerer seg fort for eit dyr som er utsett for overvekt. Dei fleste esel pa tilstrekkeleg grovfor treng berre salt og, der jordmonnet er mangelfullt, eit mineraltilskot. Radfor deg med veterinar for du legg til konsentrerte tilskot i kosthaldet.

Standardeselet er robust og lever vanlegvis 25 til 35 ar med godt stell. Mange av helseproblem spring ut av forvaltning heller enn sjukdom, serleg overforing og manglande rutinestell. Fordi esel goymer smerte og sjukdom godt, bor eigarar vera merksame pa subtile endringar i appetitt, kroppshaldning og aat ferd.

Forbyggjande stell

• Legg opp hovsmedbesok kvar 6. til 10. veke.
• Avtal arleg veterinar- og tannundersoknad.
• Fylg eit veterinarstyrt vaksine- og ormebehandlingsprogram.
• Overvak kroppskondisjon og tilpass grovforet for a hindre overvekt.
• Syt for tort ly og selskap for a minske stress.

Standardeselet er intelligent og har god hugse, noko som gjer det trenbart, men som og gjer det lite tilgjevande overfor grov handsaming. Eit esel som har vorte skramd eller tvunge, plantar beina og lukkar av for samarbeid. Rolege, konsekvente okter som byggjer tillit gjev langt betre resultat enn press. Fordi esel tenkjer seg om for dei rorer seg, krevst det tolmod og tydelege, gjentakbare signal i treninga.

Grunnleggjande

1. Bruk tid saman med eselet kvar dag slik at det knyttar deg til roleg, positiv kontakt.
2. Ler det a ta imot halvstang og late seg leie, og belon kvart lite steg framover.
3. Ovt pa a lofta og halde kvart bein i forarbeid til hovsmedbesok.
4. Introduser handtering av oyro, kropp og gjordepartiet gradvis.
5. Bygg mot spesifikke oppgavar som lasting, pakking eller kjoring nar grunnlaget ligg fast.

Standardesel oppnar kjonnsmogning kring 12 til 24 maanader, men ansvarlege avlarar ventar vanlegvis til hoppa (jenny) er 2 til 3 ar gammal og fysisk moden for fyrste drektskap. Hannaren kallast jack. Hopper gar i brunst gjennom heile aret, med ein tendens mot varmare maanader i tempererte klima.

Drektigheita er lang og variabel, vanlegvis 11 til 14 maanader, noko som er merkbart lengre enn for hest. Ei hoppe ber nesten alltid eitt einskild fol. Tvilling ar er sjeldsame og risikable. Nyfodte fol star og diar innan nokre timar og held seg nart mori.

Fol vert vanlegvis avvende ved kring 5 til 6 maanader. Esel veks seint og er ikkje fullt modne for ved 3 til 4 ars alder. Med tanke pa den lange levetida bor avlsavgjerder ta omsyn til dei tiara med stell kvart einskild dyr vil trenge.