Katalansk esel

Det katalanske eselet, kjent i Spania som Ase Català eller Catalana, er ein av dei stoerste eselarasane. Rasen kjem fraa Catalonia i nordaust-Spania, der han vart avla fram for tungt gardsarbeid og for aa produsere sterke muldyr. Vaksne dyr staar vanlegvis mellom 1,40 og 1,60 meter i manken, noko som plasserer rasen mellom dei hoegaste av verdas tamme esel.

Rasen er bygd for arbeid. Han har eit djupt bryst, sterke bein og ein nesten svart pelsfarge med dei bleikgraae til kvite teikningane rundt mule, auge og buk som er typiske for eslet. Til trass for stoerleiken er det katalanske eselet kjent for aa vere roleg, from og godmodig. Det toler rutine og menneskeleg kontakt godt, noko som gjorde det til eit praktisk dyr paa smaa blandingsgardar og ein stabil partner for muldyravl.

Talet fall kraftig gjennom det tjuande hundrearet etter at maskinar overtok for dyrenes trekkraft. Rasen vert i dag halde hovudsakleg av bevaringsoppdrettarar, arvsgardar og eigarar som ynskjer eit stort folgedyr eller eit dyr til lett arbeid.

Kven passar det for

Det katalanske eselet passar for eigarar som har rom til eit stort hestdyr og ynskjer eit stabilt, jaevntmpert dyr heller enn eit lite kjaeledyresel. Det rolege lynnet gjer det haandterleg, men stoerleiken inneber at det treng solid gjerding, jamleg hovstell og ein eigar som er trygg kring store dyr. Det er eit godt val for smaa gardsbruk, bevaringsprosjekt og folk som kan gje det daglege merksemd og selskap.

Det katalanske eselet har faat namn etter Catalonia i nordaust-Spania, der det vart utvikla gjennom generasjonar som eit stort og sterkt arbeidsdyr. Bønder i regionen valde ut dyr for stoerleik og kraft slik at esela kunne dra kjerrer, arbeide paa jordene og tene som fedrar til muldyr. Ein katalansk eselshingst para med ei hoppe gjev eit stort og hardfoert muldyr, og denne handelen var ein viktig del av rasens verdi gjennom hundreaar.

Gjennom det attande og nittande hundrearet spreidde ryktet om rasens stoerleik og styrke seg utanfor Spania. Store spanske esel, medrekna katalansk avlsmateriale, vart eksporterte for aa betre esel- og muldyrbestandar i andre land. Hogda og knokelverk gjorde dei nyttige til aa forebetre mindre lokale esel.

Det tjuande hundrearet bragte eit bratt tilbakefall. Ettersom traktorar og motorkoyreteoy overtok for dyrenes trekkraft paa europeiske gardar, kollapsa etterspurnaden etter arbeidsesel og muldyr. Avlsflokkane krympa, og det katalanske eselet vart sjeldsynt. Mot slutten av det tjuande hundrearet vart det rekna som ein truga rase i trong av aktiv bevaring.

I dag overlever rasen takka vere arbeidet til dedikerte oppdrettarar og foreningar i Catalonia, og hjaa eigarar som held det for arv, lett arbeid og selskap. Bevaringsarbeidet fokuserer paa aa halde oppe dei attverande blodlinene og halde avlstala stabile.

Det katalanske eselet er stort og kraftig bygd, med eit breitt hovud, lange oyro og eit djupt bryst. Kroppen er lang og muskuloes, bore av sterke bein med godt knokelverk, noko som speglar historia som trekk- og muldyravlsdyr. Heilskapsinntrykket er eit kraftfullt arbeidsdyr heller enn eit finbygd eller lettvekktig dyr.

Pelsen er kort og oftast nesten svart eller moerkebrunt over kroppen. Rasen viser det klassiske eselmonsteret med kontrastered lyse omraader: ein bleikgraa til kvit mule, ringar kring augene og lys buk og indre bein. Det er vanlegvis ikkje noko tydeleg ryggstripe og skulderstriping av det slaget ein ser hjaa nokre lysare esel, fordi den morke botnenfargen har tendens til aa maskere det.

Pels og fargar

Den karakteristiske fargen er ein mork, nesten svart kropp som kontrasterer med dei bleikgraae til kvite teikna kring mule, auge, undersida og indre bein. Pelsen vert tjukkare om vinteren og skifter ut om vaaren. Fargen kan variere noko mellom individ, men den sterke kontrasten mellom den morke kroppen og dei lyse teikna er eit konsekvent trekk ved rasen.

Det katalanske eselet er kjent for eit stabilt og mildt lynne. Det er roleg, from og godmodig, og det toler haandtering, stell og dagleg rutine godt. Dette jemnbordig lynnet er ein av grunnane til at rasen vart verde paa gardar, der han maatte arbeide naert med folk og vere haandterleg til trass for stoerleiken.

Saman med familien og kjende haandtakarar er rasen tolmodig og knytt etter at ho foerst har laert seg aa stole paa dei. Som dei fleste esel er det varsamt heller enn sky overfor framande og nye situasjonar; det stoppar og vurderer heller enn aa stikke av. Denne ettertenksamme naturen kan lesast som staheit, men det tyder vanlegvis at dyret ynskjer aa skjone forespurselen foer det handlar.

Det katalanske eselet er sosialt og trivst best med selskap. Det knyttar seg til andre esel, hestar eller roleg buskap, og kan verte stressa eller inneslutta om det vert halde åleine. Eit stabilt fylgjedyr og ein føreseieleg rutine fram det beste av den rolege karakteren.

Grooming

• Bors pelsen jamleg for aa fjerne skitt og laust haar, med ekstra merksemd under vaarskiftet
• Sjekk og reins hovane daglegt eller fleire gonger i veka
• Bestill beslagsmed kvar 6. til 10. veke for aa klippe og balansere hovane
• Inspiser hud, oyro og auge under stellet for flaatten, saarlege flekkar eller irritasjon

Mosjon

• Gjev dagleg lufting i eit stort, ordentleg inngjerda beiteomraade
• Tilby nok plass til aa gaa og roe seg, sidan denne store rasen treng aktivitet for aa halde seg frisk
• Bruk lett arbeid, handleidning eller koying for aa halde eit aktivt dyr sysselset
• Unngaa aa la eselet staa passivt i lange periodar, noko som kan foere til vektoekning

Miljo

Det katalanske eselet treng plass til aa roe seg og eit torrt ly det kan bruke fritt. Eselpels er ikkje like vassett som hestepels, so rasen bor alltid ha tilgang til eit markly eller ein stall som held det unna vedvarande regn og vind. Gjerder maa vere sterke og hoge nok for eit stort dyr. Fordi rasen er so sosial, bor det haldast med minst eitt kompatibelt hestdyrfylgje.

Esel er evolvert til aa leve av sparsomt, fibrorikt beitegras, og det katalanske eselet er ikkje noko unnatak. Grunnlaget for kosten bor vere reint grashoey og bygghalm, som gjev volum og fiber utan for mykje sukker eller energi. Rikt vaarbeite og store mengder korn kan foere til fedme og hovbetenning, so beiting paa frodig gras bor avgrensast og styrast. Jamleg tilgang til ferskt vatn og ein salt- eller mineralstein rundar av den grunnleggende foringsplanen.

Godteriar og tilskot

Gjev godteriar sparsomt. Smaa bitar gulrot eller ei skive eple er vanlegvis trygge i smaa mengder, men sukker- og stivelsesrik mat bor vere sjeldant. Dei fleste friske katalanske esel paa godt grovfor treng lite utover ein mineralstein, men ein veterinær kan raadgje om ekstra vitaminar eller mineral der beitekvaliteten er darleg. Introduser all ny foring sakte for aa unngaa fordoyingsproblem.

Det katalanske eselet er ein sterk og langtlevande rase. Med godt stell lever det vanlegvis 25 til 35 aar, og nokre individ lever lenger. Dei fleste helseproblem kjem av stell heller enn arvleg sjukdom, og dei viktigaste risikoane er knytte til overforing, darleg hovstell og vaat bustad. Esel er dessutan flinke til aa skjule sjukdom, so diskrete endringar i appetitt eller adferd fortener merksemd.

Forebyggjande stell

• Hald vaksinar og orming paa veterinæranbefalt plan
• Bestill hovklipping kvar 6. til 10. veke
• Arranger aarleg tannsjekk
• Folgje med paa kondisjon og juster foret for aa hindre fedme
• Tilby torrt ly og reint, ferskt vatn til kvar tid

Det katalanske eselet er intelligent og laerer godt, men det reagerer ikkje paa tvang. Esel vurderer ei forespurnad foer dei etterkjem ho, og aa presse eit skremt eller forvirra dyr foerer vanlegvis til at det set seg imot. Roleg, konsekvent haandtering med tydelege, gjentekne signal fungerer best. Rasens gode natur tyder at nar det foerst stolar paa ein haandtakar og forstaar oppgaava, er det samarbeidsvillig og paliteleg.

Grunnleggjande

1. Tilbruk tid naer eselet kvar dag so det vener seg til din nærved og stemme
2. Laer det aa godta grimme og verte leida rolegt, eitt steg om gongen
3. Oev paa aa loefte kvart hov slik at beslagsmedbesok vert rolege
4. Bruk korte, jamnlege okter heller enn lange, utmattande okter
5. Bygg gradvis opp mot lasting, leidning forbi distraksjoner og eventuelt lett arbeid

Katalanske esel naer kjoennsmodning ved omlag to til tre aar, sjol om oppdrettarar ofte ventar til ei honn er fullt utvokt foer ho vert para. Drektigheta er lang, vanlegvis kring 12 maanader, og ei honn faar vanlegvis eitt fol. Tvillingar er sjelsynte og risikable. Rasen har lenge vore brukt til aa produsere muldyr, der ein katalansk eselshingst vert para med ei hoppe for aa lage eit stort og hardfoert muldyr.

Eit nyfoedt fol staar og dier innan nokre faa timar etter fodselen. Hona gjev mjolk og naert tilsyn, og folet er hjaa mor si gjennom dei foerste manadene. Avvenning skjer vanlegvis ved omlag 5 til 7 maanaders alder, etter folets utvikling og oppdrettarens plan. Unge esel bor haandterast mildt fraa tidleg av slik at dei veks opp til rolege, haandterlege vaksne dyr, i samsvar med rasens godmodige karakter. Fordi rasen er sjeldsynt, er ansvarlege oppdrettarar ogsaa noeye paa blodlinear for aa halde oppe genetisk mangfald.