Suri

Suri er ein av to godkjende alpakkatypar; den andre er huacaya. Han kjem frå dei høge Andesfjella i Sør-Amerika og er eit kamelid. Det som skil suri-en tydelegast, er fleecen: blyantsmale, snodd lokkar som heng rett ned langs kroppen i staden for å stå ut frå han. Fiberen har ein klar glans og ei glatt, kjøleg kjensle, som er heilt annleis enn den tettare, krølla pelsen til huacaya-en.

Suri er eit stort dyr. Ein fullvaksen individ står gjerne kring 90 cm over skuldra og veg mellom 55 og 85 kg, der hannane jamt over er tyngre enn hunnane. Dyret vert halde mest for fiberens skuld, ikkje for kjøt, og eit einskild individ kan gje fleire kilo fleece per år. Suri utgjer ein liten del av den samla alpakabestanden og er den sjeldnare av dei to typane.

I veremåte er suri-en roleg, mild og noko atterhaldssam. Dyra trivst i lag med artsfrendar og er nysgjerrige på omgjevnadene, men held seg helst på avstand frå menneske til dei er vane med jamleg handtering. Dei er flokkdyr og har det ikkje godt åleine.

Kven passar suri-en for

Suri-en passar for småbrukarar og fiberprodusenter som kan tilby beite, ein følgjeflokkk og ly mot varme og nedbør. Fleecen er fin og lèt seg lett flekke til, so suri-en treng reinare tilhøve enn mykje anna husdyr. Han passar ikkje for den som vil ha berre eitt dyr eller eit vakthundyr, sidan alpakaar er byttedyr som er avhengige av flokken for tryggleik.

Alpakaar vart tamgjorde i dei høge Andesfjella i Peru. Arkeologiske funn og genetiske analysar viser at tamgjøringa gjekk føre seg frå den ville vicuna for fleire tusen år sidan. Dyra var ein sentral del av andinske husdyrøkonomiar lenge før europeisk kontakt og vart haldne i høgder over 3 500 meter, der lite anna bufe kunne leva.

Under inkaane var alpakkafiber eit verdifullt materiale, og dei finaste fleecane vart reserverte for tekstilar av høg rang. Suri-typen, med sine lange og glinsande lokkar, vert ofte nemnd i denne samanhengen som ein fiber som vart halden i særleg ære, sjølv om dyra vart drivne i blanda flokkar saman med huacaya-ar.

Den spanske erobringa på 1500-talet forstyrra det andinske husdyrhaldet kraftig. Store delar av kamelid-bestanden gjekk tapt, og avlspopulasjonane minka, noko som reduserte mangfaldet i den attlevande stamma. Alpakkahaldet heldt fram, men då først og fremst blant urfolksbeitebrukarar i avsides høglandsområde i Peru, Bolivia og Chile.

Frå slutten av 1900-talet vart alpakaar eksporterte frå Sør-Amerika til Nord-Amerika, Europa, Australia og New Zealand, der avlarar etablerte flokkar for fiberproduksjon. Suri vart verande den sjeldnare av dei to typane gjennom heile denne utbreiinga og vert framleis halden i mykje lågare tal enn huacaya på verdsbasis.

Suri-en har ein lang hals, ei rett haldning og eit finbygd skjelett, typisk for alpakaar. Det mest kjennelege trekket er fleecen, som veks i skilde lokkar med ein svak snoingsgrad langs lengda og draperer seg tett ned mot kroppen. Lokkane gjev dyret ein flat, hengjande silhuett, heilt ulik den runde og luftige framtoninga til huacaya-en. Fiberen har eit merkbart skjer og kjennest glatt og kjøleg.

Pels og fargar

Suri-fiber finst i eit breitt spekter av naturlege fargar, frå kvit og lys fawn via nyansar av brun og grå til reint svart, i tillegg til flekkete dyr. Kvite og lyse fleecear er ofte å føretrekkje for produsentar fordi dei tek farge godt. Fleecen dekkjer mesteparten av kroppen, medan andlitet og dei nedre bena har kortare hår. Fiberdiameteren er finast hjå unge dyr og vert gjerne grovare med alderen, noko som er ein av grunnane til at fleecen har høgast verdi dei fyrste leveåra.

Suri-ar er stille og jamntemperamentale dyr. Dei er milde og rolege ved vanleg handtering og er sjeldan aggressive mot menneske. Den naturlege innstillinga er atterhaldssam: ein suri som ikkje er handtert mykje, held avstand og kan trekkja seg unna ved berøring, medan jamnleg handterte dyr vert merkbart rolegare.

Med andre alpakaar er suri-en omgjengeleg og finn sin plass i flokkshierarkiet utan særleg strid. Dyra kommuniserer med mjuke, nyngjande lydar og kroppsspråk, og dei treng minst ein eller to artsfrendar for å kjenna seg trygge. Åleine vert ein alpaka stressa.

Overfor framande er suri-en nysgjerrig men varsam. Ho vil observera ein ny person frå trygg avstand før ho nærmar seg. Spytting, den åtferda alpakaar er mest kjende for, vert for det meste retta mot flokkmedlemer i samband med mat eller rang, og vert nytta mot menneske berre når dyret kjenner seg trengd opp i eit hjørne. Suri-ar samlever gjerne greitt med rolege husdyr som sauer og geiter, men bør ikkje reknast med som vakthundyr.

Suri-alpakaar toler kjølige klima godt, men forvaltninga må rettast mot å verna fleecen og dyrets velvære. Den låste fiberen samlar lett vegetasjon og skitt, so beite og liggjeplass bør haldast rimeleg reine for å ta vare på fleeceverdien.

Grooming

• Klipp ein gong i året, vanlegvis om våren, for å fjerna heile fleecen og hindra varmestress om sommaren
• Trim klørne fleire gonger i året, sidan dei veks kontinuerleg og kan deformerast om dei vert forsøymde
• Sjekk tennene jamleg og la kamptennene på hannar verta avblendt ved behov
• Unngå kraftig børsting av lokkane, som kan øydeleggja fiberstrukturen som er kjenneteiknet til suri-fleecen

Mosjon

• Gje tilgang til ope beite for dagleg beiting og rørsle
• Sørgj for plass til at flokken kan springa, noko dei gjer i korte utbrot
• Det trengst inga strukturert trening utover tilgang til ei innhegning

Miljø

Suri-ar treng eit turt, skyggefullt og godt ventilert ly mot sol, regn og vind. Dei toler kulde godt når dei er turre, men slit i varme og fukt, so skugge, luftstraum og tilgang til vatn er viktig i varmt ver. Inngjerdinga bør halda rovdyr ute snarare enn berre å halda flokken inne. Beitetettleik bør regulerast slik at det er nok gras til å avgrensa parasittoppbygging.

Alpakaar er effektive beitedyr med ein trekammars mage tilpassa fiberhaldige fôrmiddel. Hovudparten av kosthaldets til ein suri bør vera beite og grasshøy. Godt grovfôr dekkjer vanlegvis dei fleste ernæringsbehovet, og overfôring med korn eller næringsrik beiteeng fører til overvekt og fordøyingsproblem. Tilgang til reint drikkjevatn til ei kvar tid er naudsynt.

Ettersom søramerikaske jordsmonn skil seg frå der alpakaar no vert haldne, kan mineralbalansen vera eit problem. Mange oppdrettarar gjev eit kamelid-spesifikt mineralblanding for å dekkja manglar, særleg selen og vitamin D i område med avgrensa sollys.

Godbitar og tilskot

Små mengder vanlege grønsaker eller frukt kan gjevast for hand som leiligheitsvise godbitar, men mengda bør haldast minimal for å unngå fordøyingsproblem og påtrengjande åtferd. Eit laust mineraltilskot formulert for kamelider er meir nyttig enn matgodbitar, og ein veterinær eller ernæringsfysiolog kan gje råd om lokale manglar og om tilskot til drektige hunnar.

Med god forvalting lever ein suri-alpaka i 15 til 20 år. Dyra er robuste i kjølige, turre tilhøve, men møter eit føreseieleg sett av helserisiko knytt til klima, parasittar og ernæring. Mange problem er lettare å førebyggja enn å behandla, og jamleg observasjon av holdkondisjon, matlyst og avføring er grunnlaget for alpakkahelsearbeid.

Førebyggjande tiltak

• Jamleg vurdering av holdkondisjon
• Eit parasittkontrollprogram planlagt med veterinær, inkludert førebygging av hjerneorm der det er aktuelt
• Årsleg eller sesongmessig vaksinasjon etter lokal veterinæranbefaling
• Mineraltilskot tilpassa regionen
• Klotrimming og tannkontroll
• Klipping for å hindra varmestress om sommaren

Hunnar når avlskondisjon ved om lag 12 til 18 månader, når dei har vakse seg store nok, medan hannar modnar noko seinare. Alpakaar er induserte eggleggjarar, det vil seia at ho slepp eit egg som respons på paring snarare enn på ein fast syklus. Avlstidspunktet kan difor styrast av dyreholderen og leggast til ei kvar tid på året i høvelege klima.

Drektigheitstida er lang, om lag 11 til 12 månader, og resulterer nesten alltid i ein einskild cria. Tvillingar er sjeldne og overlever ofte ikkje. Fødslane skjer vanlegvis på dagtid, noko ein trur hjelper den nyfødde med å tørka og reisa seg før nattekulden i Andesfjella set inn.

Ein nyfødd cria veg typisk 6 til 9 kg og er normalt oppe og diar i løpet av nokre timar. Criaane vert avvende ved kring fem til seks månader. Suri-criaer bør tidleg kontrollerast for fleecetype, sidan lokkdanning er eit teikn på suri-eigenskapane. Avlsprogram vel for finheit, glans og lokkstruktur, og innanfor ein flokk er ei sterk hunnelinje like viktig som valet av stamhann.