Varken

Het varken is een gedomesticeerd zoogdier uit de familie Suidae. Varkens zijn alleseters met een sterk ontwikkelde reukzin, een goed geheugen en een groot leervermogen, waardoor ze tot de slimste landbouwhuisdieren behoren. Ze worden wereldwijd vooral gehouden voor vlees, maar ook steeds vaker als huisdier, waarbij kleinere types gangbaar worden in huizen en op kleine erven.

Varkens zijn zeer sociale dieren. In natuurlijke of vrije omstandigheden leven ze in groepen, communiceren ze via een breed scala aan grom en gilgeluiden en vormen ze stabiele relaties. Ze wroeten met hun platte, beweeglijke snuit om voedsel te zoeken en hun omgeving te verkennen, een gedrag dat blijft bestaan of het dier nu op een boerderij of in een achtertuin leeft. Omdat ze over het grootste deel van hun lichaam geen functionerende zweetklieren hebben, rollen ze door de modder of het water om af te koelen en hun huid te beschermen.

Als gezelschapsdier hebben varkens ruimte, dagelijkse aandacht en een vaste routine nodig. Ze worden ouder dan veel andere landbouwhuisdieren en hechten zich aan mensen, maar hun formaat, kracht en wroetdrang maken ze tot een serieuze verantwoordelijkheid en niet tot een gemakkelijk huisdier.

Voor wie is dit dier geschikt

Een varken past bij mensen die een veilige buitenruimte, een vaste voer en schoonmaakroutine, en toegang tot dierenartsenzorg voor landbouwhuisdieren kunnen bieden. Het is minder geschikt voor kleine appartementen of eigenaren die een rustig, weinig veeleisend huisdier verwachten. Door hun intelligentie hebben varkens mentale uitdaging en duidelijke grenzen nodig, en met het uiteindelijke volwassen formaat moet al rekening worden gehouden voordat een varken in huis komt.

Varkensrassen verschillen op meerdere punten: lichaamsformaat, groeisnelheid, verhouding vet tot mager vlees, vachtkleur en tekening, weersbestendigheid buiten, en geschiktheid als huisdier. Er worden ongeveer 17 rassen algemeen erkend. Grote commerciele rassen zijn ontwikkeld voor snelle groei en een hoge opbrengst aan mager vlees, terwijl heritage rassen worden gehouden om hun weersbestendigheid, foerageervermogen en smaak. Miniatuurrassen zijn geselecteerd op een kleiner volwassen formaat en een rustiger karakter, waardoor ze praktischer zijn als gezelschapsdier.

Rassen worden meestal ingedeeld naar doel en herkomst: commerciele vleesrassen, heritage of traditionele rassen die worden gehouden om weersbestendigheid en smaak, en miniatuur of huisdierrassen zoals de Potbellied en de Kunekune. Kleur en vacht (wit, zwart, rood, gevlekt of krulhaar) hangen vaak samen met het ras en helpen bij herkenning.

Het gedomesticeerde varken stamt af van het wilde zwijn, Sus scrofa, dat ooit door Europa en Azie zwierf. Archeologisch en genetisch bewijs wijst op onafhankelijke domesticatie in minstens twee gebieden: het Nabije Oosten, in het huidige Anatolie, ongeveer 9.000 jaar geleden, en Oost-Azie, in het gebied van het huidige China, rond dezelfde tijd. Deze vroege varkens werden bij nederzettingen gehouden, waar ze zich voedden met etensresten en foerageerden in het omliggende land.

Varkens verspreidden zich westwaarts naar Europa met vroege landbouwgemeenschappen en waren tegen de klassieke oudheid een vast onderdeel van het plattelandsleven op het continent. Doordat ze afval en foerage konden omzetten in vlees, waren ze praktisch voor huishoudens en dorpen. In de loop der eeuwen ontstonden regionale types als reactie op lokale omstandigheden, voer en menselijke voorkeur, wat veel van de traditionele rassen opleverde die nog steeds worden erkend.

Vanaf de 16e eeuw namen Europese ontdekkingsreizigers varkens mee naar Amerika, waar ze zich snel in de nieuwe omgeving vestigden. In de 18e en 19e eeuw kruisten fokkers in Groot-Brittannie en elders lokale varkens met geimporteerde Aziatische dieren, wat de groei en lichaamsbouw verbeterde en de basis legde voor verschillende moderne rassen.

De 20e eeuw bracht intensieve selectie op snelle groei en mager vlees, waardoor de productie zich concentreerde op een kleiner aantal commerciele rassen. Tegelijkertijd groeide de belangstelling voor heritage rassen en voor het houden van kleinere varkens als huisdier, wat heeft geholpen oudere types te behouden die anders mogelijk waren verdwenen.

Het varken heeft een zwaar, tonvormig lichaam op korte poten, met een grote kop en de karakteristieke platte snuit die wordt gebruikt om te wroeten. De huid is dik en de vacht is meestal spaarzaam en stug, al hebben sommige rassen een dichtere of krullende vacht. De ogen zijn klein ten opzichte van de kop, en de oren staan rechtop of hangen naar voren, afhankelijk van het ras. Het volwassen formaat verschilt enorm, van compacte huisdiertypes tot zeer grote vleesrassen.

Het uiterlijk verschilt sterk per ras. Grote commerciele rassen zijn hoog en zwaar gespierd, terwijl huisdierrassen zoals de Potbellied klein zijn met een doorhangende buik en korte poten. De vacht loopt uiteen van de gladde witte huid van het Yorkshire varken tot de gemberkleurige stugge haren van de Tamworth en het krulharige vlies van de Mangalitsa. Kleurpatronen zoals de gordel van de Hampshire of de vlekken van de Gloucestershire Old Spot zijn ras bepalend.

Varkens behoren tot de intelligentere huisdieren. Ze zijn nieuwsgierig en onderzoeken hun omgeving met hun snuit, reukzin en geheugen voor plekken waar ze voedsel hebben gevonden. Wroeten (duwen en graven met de snuit) is een sterk natuurlijk instinct dat helpt bij het zoeken naar voedsel en verkennen, en dit blijft aanwezig in elke leefomgeving.

Sociaal gezien leven varkens in groepen en vormen ze een rangorde, met stabiele relaties tussen bekende dieren. Zeugen en hun jongen houden nauwe banden aan, en groepsleden herkennen elkaar. Varkens communiceren via een breed scala aan grom, gil en andere geluiden die tevredenheid, alarm, honger of stress signaleren. Ze rollen door de modder of het water om hun lichaamstemperatuur te regelen en hun huid te verzorgen, wat normaal gedrag is en geen teken van vuiligheid. Varkens houden hun slaapplek en toiletplek doorgaans gescheiden, mits er voldoende ruimte is.

Dagelijkse verzorging

• Zorg altijd voor vers water en geef dagelijks een gemeten, gebalanceerd rantsoen
• Controleer het dier op verwondingen, kreupelheid en veranderingen in eetlust of gedrag
• Maak de slaap en toiletplek schoon en verwijder vervuild strooisel
• Bied gelegenheid om te wroeten en te foerageren, om aan de natuurlijke instincten tegemoet te komen

Omgeving

• Veilige, ontsnappingsvrije afrastering, want varkens zijn sterk en kunnen barrieres optillen of wegduwen
• Een droge, tochtvrije schuilplaats met schoon strooisel zoals stro
• Een modderpoel of schaduwplek om af te koelen, want varkens raken snel oververhit
• Een plek waar wroeten is toegestaan, want dat gebeurt sowieso

Vachtverzorging en omgang

Een varken heeft weinig vachtverzorging nodig, maar de huid moet worden gecontroleerd op droogheid, zonnebrand, parasieten en verwondingen. Hoeven en slagtanden kunnen periodieke aandacht van een houder of dierenarts vereisen. Ga vanaf jonge leeftijd rustig en consequent met het dier om, want volwassen dieren zijn zwaar en sterk en reageren slecht op ruwe of wisselende behandeling.

Varkens zijn alleseters en eten een breed scala aan voedsel, maar hebben een gebalanceerd dieet nodig om gezond te blijven en overgewicht te voorkomen. De meeste varkens krijgen een samengesteld voer of graanmengsel dat past bij hun leeftijd, aangevuld met foerage, gras en geschikte groenten. Vooral huisdiervarkens lopen risico op overvoeding, dus porties moeten worden afgemeten en de lichaamsconditie in de gaten worden gehouden. Kwaliteit en balans van het voer zijn belangrijker dan de hoeveelheid.

Kleine hoeveelheden fruit of groente kunnen worden gebruikt voor training en verrijking, maar moeten een klein deel van het dieet blijven. Wijzig het voer altijd geleidelijk. Er moet altijd schoon, vers water beschikbaar zijn, en de inname stijgt sterk bij warm weer en tijdens de zoogperiode.

Varkens zijn over het algemeen robuuste dieren, maar hun gezondheid hangt sterk af van voeding, huisvesting en dagelijkse verzorging. Overgewicht komt vaak voor bij huisdiervarkens en draagt bij aan gewrichts, poot en zelfs oogproblemen. Varkens zijn ook gevoelig voor huidaandoeningen, zonnebrand, inwendige en uitwendige parasieten en luchtwegaandoeningen, vooral bij vochtige of overvolle huisvesting. Bij goede verzorging worden huisdiervarkens vaak 12 tot 18 jaar oud.

Preventieve zorg

• Geef een gemeten, gebalanceerd dieet en houd de lichaamsconditie slank
• Bied schone, droge huisvesting met goede ventilatie
• Houd een programma voor parasietbestrijding aan in overleg met de dierenarts
• Blijf hoeven en slagtanden verzorgen en voer regelmatige gezondheidscontroles uit
• Volg lokale vereisten voor vaccinaties en verplaatsingsregistraties

Varkens worden geslachtsrijp op ongeveer 5 tot 8 maanden leeftijd, al wordt het fokken vaak uitgesteld tot het dier volledig is uitgegroeid. Zeugen komen regelmatig, ongeveer om de drie weken, in bronst en zijn daarbinnen slechts kort ontvankelijk. Na de dekking duurt de dracht ongeveer 114 dagen, vaak onthouden als drie maanden, drie weken en drie dagen.

Een worp telt doorgaans 8 tot 12 biggen, al varieert dit per ras en zeug. Biggen kunnen na de geboorte snel bewegen en drinken, en zijn in het begin afhankelijk van de melk en warmte van de zeug. Ze worden meestal na enkele weken gespeend, waarna ze overgaan op vast voer. Verantwoord fokken met varkens vraagt om planning voor de verzorging van de zeug, de kosten en ruimte om de jongen groot te brengen, en een bestemming voor de resulterende dieren.

Is een varken iets voor jou?

Een varken is een grote verantwoordelijkheid. Huisdiertypes kunnen 12 tot 18 jaar oud worden, dus er een in huis nemen betekent plannen voor meer dan tien jaar dagelijkse verzorging. Varkens hebben veilige buitenruimte en stevige afrastering nodig, want zelfs kleine rassen zijn krachtig en vasthoudend. Ze vragen elke dag tijd voor voeding, schoonmaak en aandacht, en er moet toegang zijn tot een dierenarts die varkens of landbouwhuisdieren behandelt. Doorlopende kosten omvatten voer, strooisel, afrastering en dierenartszorg, en deze lopen door voor het hele leven van het dier. Op veel plekken gelden ook regels voor het houden van varkens, zoals registratie en verplaatsingsregistraties, die vooraf gecontroleerd moeten worden.

Waar een varken vandaan halen

Varkens kunnen afkomstig zijn van verantwoorde fokkers, boerderijen en opvangcentra of sanctuaries. Kies een bron waar je kunt zien hoe de dieren worden gehouden, die eerlijke informatie geeft over het te verwachten volwassen formaat en karakter, en gezondheids en achtergrondgegevens verstrekt. Opvangcentra en sanctuaries hebben vaak varkens die een nieuw thuis zoeken, vooral huisdiertypes die groter werden dan de eigenaar had verwacht. Vermijd bronnen die bagatelliseren hoe groot een varken kan worden.