Eend

De tamme eend is een middelgrote watervogel die al duizenden jaren door mensen wordt gehouden. Op de muskuseend na, die van een andere wilde voorouder afstamt, gaan de gangbare tamme rassen terug op de wilde wilde eend. Door gerichte fokkerij zijn er vogels ontstaan die zwaarder zijn, veel meer eieren leggen en in een breed scala aan kleuren en lichaamsvormen voorkomen vergeleken met hun wilde verwanten.

Eenden zijn sociaal, sterk en aanpasbaar. Ze verdragen kou en hitte beter dan veel ander pluimvee, zoeken actief naar insecten, slakken en onkruid en worden op kleine bedrijven gewaardeerd voor zowel eieren als natuurlijke plaagbestrijding. Ze hebben water nodig om te drinken en om ogen, neusgaten en veren schoon te houden, al is een volledige zwemvijver eerder handig dan strikt noodzakelijk.

Als huisdier worden eenden in kleine groepen gehouden en nooit alleen, want een eenzame eend raakt gestrest zonder soortgenoten. Ze knoeien veel met water en produceren veel natte mest, dus ze passen bij een huishouden met buitenruimte in plaats van bij een leven binnenshuis.

Voor wie past een eend

Eenden passen bij mensen die buitenruimte hebben, minstens twee of drie vogels samen kunnen houden en het niet erg vinden om achter een knoeiende watervogel op te ruimen. Ze belonen houders die een gestage eierproductie willen, een rustige groep om naar te kijken en hulp bij het bestrijden van tuinplagen. Ze passen slecht bij een appartement, een net huis zonder buitenruimte of iemand die maar een enkele vogel kan houden.

Tamme eendenrassen verschillen vooral in lichaamsgrootte, eierproductie, kleur en houding. Zware rassen zijn ontwikkeld voor vlees en een rustig karakter, lichtere rassen voor hoge aantallen eieren en kleine krieltypen voor sier of tentoonstelling. Ongeveer 16 rassen worden algemeen erkend, en ze verschillen genoeg dat een koppel van het ene ras er heel anders uitziet en zich anders gedraagt dan het andere.

Kleur en tekening scheiden de rassen eveneens, van egaal wit tot de zwarte Cayuga met groene glans en de gebroken wit-gekleurde tekening van de Magpie en de Welsh Harlequin.

Hoe de rassen worden ingedeeld

Houders kiezen een ras meestal op doel. Zware rassen als Pekingeend, Aylesbury en Rouen worden gekozen voor vlees of als rustige tuinvogel. Op eieren gerichte rassen als Khaki Campbell, Welsh Harlequin en Indische loopeend worden gekozen voor het dagelijks leggen. Kleine typen als Call en East Indie worden gehouden voor tentoonstelling en als siervogel in de tuin, niet voor productie.

De meeste tamme eenden stammen af van de wilde eend, een soort die over het hele noordelijk halfrond voorkomt. Mensen begonnen wilde eenden in gevangenschap te houden voor hun eieren en vlees, en over vele generaties werden deze koppels groter en productiever dan hun wilde oorsprong. China heeft de langste en best gedocumenteerde traditie van eendenhouderij, waar eenden al ruim duizend jaar in grote aantallen worden gehouden.

De muskuseend heeft een aparte geschiedenis. Hij werd onafhankelijk gedomesticeerd in Midden- en Zuid-Amerika door inheemse volken voordat de Europeanen kwamen, en daarom verschilt hij van de van de wilde eend afgeleide rassen in grootte, stem en gedrag.

Vanuit Azie en Amerika verspreidde de eendenhouderij zich breed. Europese fokkers ontwikkelden in de achttiende en negentiende eeuw eigen streekrassen en brachten zware tafelvogels voort zoals de Aylesbury in Engeland en de Rouen in Frankrijk, genoemd naar de streken waar ze werden verfijnd.

In de late negentiende en vroege twintigste eeuw standaardiseerden fokkers veel van de eenden die nu worden gehouden, legden kleur, grootte en legkenmerken vast en creeerden sterk leggende lijnen zoals de Khaki Campbell. De Pekingeend, uit China gehaald, werd in een groot deel van de wereld de dominante commerciele vleeseend.

Alle tamme eenden delen dezelfde lichaamsbouw. Ze hebben een afgeplatte snavel om voedsel en water te zeven, korte poten ver naar achteren op het lichaam, volledig gevliesde poten om te zwemmen en een laag dicht dons onder de waterdichte buitenveren. Een vetklier bij de staart maakt een laagje aan dat de eend tijdens het poetsen verspreidt en dat de veren droog houdt.

Mannetjes (woerden) en vrouwtjes zien er vaak verschillend uit. Bij veel van de wilde eend afgeleide rassen is de woerd feller gekleurd en het vrouwtje eenvoudiger bruin, en verschillende rassen tonen een gekrulde staartveer bij de woerd. Ook de stem verschilt: vrouwtjes kwaken luid terwijl woerden een zachtere, schorre roep hebben.

Hoe het uiterlijk verschilt per ras

De verschillen tussen rassen zijn groot. Pekingeend en Aylesbury zijn zwaar en wit, Cayuga en East Indie zijn zwart met groene glans, en Saksische eend en Buff dragen zachte geelbruine tinten. De Kuifeend heeft een verenkuif op de kop en de Indische loopeend staat bijna rechtop met een lang flesvormig lichaam, terwijl Call-eenden klein genoeg zijn om in twee handen te passen.

Eenden zijn groepsvogels en voelen zich veilig in gezelschap. Ze bewegen, eten en rusten samen, en een eenzame eend wordt angstig en luidruchtig. Binnen een koppel bestaat een losse pikorde, en woerden kunnen tijdens het broedseizoen met elkaar wedijveren.

Een groot deel van de dag besteedt een eend aan foerageren. Ze snateren in ondiep water en peuteren met de snavel in natte grond, op zoek naar insecten, slakken, wormen, zaden en zachte planten. Toegang tot water zet aan tot natuurlijk baden en poetsen, wat de veren in goede staat houdt.

Eenden communiceren met geluid en houding. Vrouwtjes kwaken luid om het koppel te roepen of alarm te slaan, terwijl woerden stiller zijn. Zacht herhaald gebabbel betekent meestal tevredenheid, en het knikken met de kop hoort bij balts en begroeting. Eenden die van jongs af aan rustig worden gehanteerd, worden tam en volgen een vertrouwde verzorger, al laten de meeste zich liever niet oppakken.

Dagelijkse verzorging

• Geef vers drinkwater dat diep genoeg is om de hele snavel in te dompelen en ogen en neusgaten te spoelen
• Bied 's ochtends een uitgebalanceerd voer aan en controleer het gedurende de dag
• Laat het koppel uit het nachthok om te foerageren en te baden
• Vul het badwater bij of ververs het, want het vervuilt snel
• Raap de eieren, want eenden leggen meestal vroeg in de ochtend
• Sluit het koppel bij schemer veilig binnen om het tegen roofdieren te beschermen

Omgeving

• Een veilig, goed geventileerd hok dat afsluit tegen vossen, honden en roofvogels
• Droog strooisel zoals stro of houtkrullen, vaak ververst omdat eenden water naar binnen brengen
• Een buitenren of erf met schaduw en beschutting tegen wind
• Toegang tot water om te baden, van een teil tot een vijver, plus goede afwatering voor de modderige grond die eenden maken

Verzorging en hanteren

Eenden verzorgen zichzelf door te baden en te poetsen, dus ze hoeven niet geborsteld of gewassen te worden zolang er schoon water is. Hanteer een eend door het lichaam te ondersteunen en de vleugels er zacht tegenaan te vouwen, en til hem niet aan de poten of vleugels op. Controleer af en toe poten en voeten op sneetjes of zwellingen, want eenden leven hun hele leven op de grond.

Eenden doen het goed op een compleet korrelvoer dat is samengesteld voor watervogels of pluimvee, aangevuld met wat ze zelf vinden. Kuikens hebben een eiwitrijker startvoer nodig, opgroeiende vogels een groeivoer en legeenden een legvoer met extra calcium voor sterke eierschalen. Niacine is vooral belangrijk voor eendenkuikens, en voer gemaakt voor kippenkuikens kan een niacinesupplement vereisen om pootproblemen te voorkomen.

Eenden hebben altijd water nodig naast het voer. Ze nemen een hap voer en dan een slok om het door te slikken, dus een waterbron moet te allen tijde naast de voerbak staan.

Traktaties moeten klein blijven, niet meer dan een tiende van het dieet, en kunnen bestaan uit erwten, gehakt bladgroen, meelwormen en gesneden groenten. Eenden die niet op de grond foerageren, hebben onoplosbaar grit nodig om hun voer te vermalen. Schoon water moet altijd beschikbaar zijn, zowel om te drinken als om snavel en neusgaten vrij te houden.

Eenden behoren tot de sterkere tamme vogels. Ze weerstaan veel ziekten die kippen treffen, deels omdat ze hun neusgaten en ogen met water doorspoelen. De meeste gezondheidsproblemen komen voort uit slechte omstandigheden: nat strooisel, vuil water, overbevolking of een onevenwichtig dieet. Met een schone omgeving en goed voer wordt een eend vaak flink oud, met een typisch bereik van 8 tot 12 jaar.

Preventieve zorg

• Houd strooisel droog en vervang vervuild strooisel meteen
• Geef elke dag schoon drink- en badwater
• Voer een uitgebalanceerd rantsoen passend bij de levensfase
• Controleer regelmatig voeten, poten en veren
• Zet nieuwe vogels in quarantaine voordat je ze bij het koppel voegt
• Bescherm het koppel tegen roofdieren en stress

Eenden leven grotendeels buiten en hebben alleen een veilig hok nodig om te slapen en te schuilen voor weer en roofdieren. Anders dan kippen zitten de meeste eenden niet op stok boven de grond, dus hebben ze vloerruimte met zacht, droog strooisel nodig in plaats van verhoogde stokken. De muskuseend is een uitzondering en gaat op stok als hij de kans krijgt.

De buitenruimte moet plek geven om te foerageren, schaduw voor hete dagen en een waterbron om te baden. Eenden maken de grond rond het water modderig, dus goede afwatering en een manier om het water te verplaatsen of te reinigen zijn erg belangrijk.

Inrichtingschecklist

• Roofdiervrij hok met veilige sluitingen en afgedekte ventilatie
• Vloerstrooisel in plaats van zitstokken
• Schaduwrijke buitenren met ruimte om te foerageren
• Badwater op een afwaterende ondergrond
• Een aparte voer- en waterbak naast elkaar geplaatst
• Veilige omheining tegen roofdieren van de grond en uit de lucht

De meeste eendenrassen worden geslachtsrijp en beginnen te leggen rond de vijf tot zeven maanden. Een woerd paart met de vrouwtjes van het koppel, en een woerd kan meerdere vrouwtjes bedienen. Bevruchte eieren hebben een broedse eend of een broedmachine nodig om uit te komen.

Het broeden duurt ongeveer 28 dagen bij van de wilde eend afgeleide rassen en ongeveer 35 dagen bij de muskuseend. Sommige rassen, zoals de Khaki Campbell, hebben het broedinstinct grotendeels verloren door selectie op hoge leg, terwijl muskuseendvrouwtjes betrouwbare natuurlijke moeders zijn.

Eendenkuikens zijn nestvlieders, wat betekent dat ze bedekt met dons en met open ogen uit het ei komen en binnen enkele uren kunnen lopen, zwemmen en eten. Ze hebben de eerste weken warmte van een warmtelamp of moeder nodig, een niacinerijk startvoer en ondiep water waarin ze niet kunnen verdrinken totdat hun waterdichtheid zich ontwikkelt. Jonge kuikens koelen snel af als ze te nat worden zonder ouder die hun dons invet.

Is een eend iets voor jou?

Eenden hebben een tuin of weide nodig, geen huis binnenshuis, en moeten in groepen van minstens twee of drie worden gehouden. De dagelijkse zorg kost weinig tijd, maar wel elke dag: water bijvullen, het hok openen en sluiten en de modder en natte mest opruimen die eenden maken. De kosten zijn bescheiden zodra het hok gebouwd is, al lopen voer en roofdiervrije voorzieningen over de jaren op. Een eend kan 8 tot 12 jaar of langer leven, dus er een houden is een verbintenis van een decennium, niet van een seizoen.

Waar haal je er een

Eenden kunnen komen van verantwoorde fokkers, betrouwbare broederijen, plaatselijke pluimveehouders en opvang- of herplaatsingsgroepen die ongewenste watervogels opnemen. Koop meerdere vogels tegelijk zodat ze gezelschap hebben, kies een bron die schone, gezonde dieren houdt en vraag naar de leg en het karakter van het ras voordat je beslist. Volwassen eenden adopteren uit een opvang is een goede optie voor houders die geen kuikens willen grootbrengen.