Kip

De kip (Gallus gallus domesticus) behoort tot de familie van de fazantachtigen en stamt af van het rode jungelhoen uit Zuidoost-Azie. In Nederland heeft de kippenhouderij een rijke traditie, van de wereldberoemde Barnevelder uit Gelderland tot de sierlijke Hollandse Kuifkip. Kippen zijn sociale dieren die in groepen leven met een vaste pikorde, overdag actief scharren op zoek naar insecten en zaden, stofbaden nemen voor hun vachthygiene en bij zonsondergang vanzelf op stok gaan. Ze zijn geschikt voor beginners en compatibel met een bescheiden tuin, mits de gemeentelijke regels dit toestaan.

Wereldwijd zijn er circa 38 erkende kippenrassen, verdeeld over legtypen, vleestypen en dubbelgebruiksrassen. Nederland heeft een bijzonder rijke foktraditie. Barneveld in Gelderland staat internationaal bekend als de kippenhoofdstad van Nederland en is de bakermat van de Barnevelder, beroemd om zijn donkerbruine glanzende eieren. De Welsumer uit de Twentse regio legt eveneens opvallend donkere, gevlekte eieren. Avined, de koepelorganisatie van de Nederlandse pluimveesector, bevordert zowel de commerciele houderij als de hobbymatige kippenhouderij.

De kip stamt af van het rode jungelhoen (Gallus gallus) uit Zuidoost-Azie, dat meer dan drieduizend jaar geleden werd gedomesticeerd. Via handelsroutes van Perzie en Griekenland kwamen kippen naar Europa. De Romeinen namen ze mee op veldtochten en beschouwden het gedrag van kippen als religieus voorteken bij belangrijke beslissingen.

In de middeleeuwen hielden kloosters kippen als voedsel- en eierbron. Tijdens vastendagen waren eieren een welkome eiwitbron. In de negentiende eeuw werden kippenrassen gestandaardiseerd en ontstonden de eerste fokverenigingen. In Nederland groeide Barneveld in de twintigste eeuw uit tot het internationale epicentrum van de kippenhouderij: de export van Barnevelder-broedeieren en later de opkomst van de Welsumer droegen bij aan de wereldwijde reputatie van de Nederlandse pluimveehouderij. Ondanks de industrialisatie is de hobbyhouderij in Nederland altijd levendig gebleven.

Kippen vertonen een enorme variatie in verenkleed, kamtype en loopbenkleur. De kam kan enkelvoudig zijn, een rozenkam, een erwtenkam of, bij de Hollandse Kuifkip, vervangen worden door een decoratief kuifje. Hanen zijn groter dan hennen, met een opvallender kam, langere sikkelveren en levendiger kleuren. Krielrassen zijn miniatuurversies van standaardrassen en wegen 0,5 tot 1 kg; zware vleesrassen zoals de Brahma kunnen 5 kg of meer bereiken.

Kippen leven in groepen met een pikorde die bepaalt welk dier als eerste bij het voer mag. Ze scharren actief in de bodem op zoek naar insecten, zaden en wormen. Stofbaden is essentieel voor de vachthygiene: kippen rollen in droog zand of losse aarde om parasieten te weren. Bij zonsondergang gaan ze spontaan op stok. De haan waarschuwt de koppel bij gevaar met een kenmerkend alarmroep. Hennen die regelmatig rustig worden benaderd worden snel tam en laten zich gemakkelijk oprapen.

Dagelijkse verzorging neemt gemiddeld 15-20 minuten per ochtend in beslag. Open het hok, controleer de dieren visueel, vul water en voer bij en raap de eieren. In de avond sluit u het hok. Wekelijks dienen de zitstokken te worden schoongemaakt; elke vier tot acht weken wordt het strooisel volledig ververst. Zorg altijd voor een ruimte waar de kippen kunnen stofbaden, ook als het regent. In de winter vraagt de bescherming tegen vorst extra aandacht: houd het strooisel droog en voorkom bevriezing van het drinkwater.

Voer kippen met een gebalanceerd legmeel of -korrel afgestemd op hun levensfase. Kuikens krijgen een startkorrel met hoog eiwitgehalte (18-20%) tot acht weken oud, daarna een groeikorrel. Leghennen hebben een legkorrel met extra calcium nodig voor de schaalvorming; bied ook los schelpengruis of kalksteen aan. Kippen eten met plezier groenteresten, insecten en graan als aanvulling, maar supplementen mogen niet meer dan 10% van de dagelijkse voeding uitmaken. Vers drinkwater moet altijd beschikbaar zijn.

Kippen zijn in het algemeen robuuste dieren, maar dagelijkse observatie is essentieel. De rode vogelmijt (Dermanyssus gallinae) is de meest hinderlijke parasiet in de Nederlandse hobbyhouderij: hij leeft overdag in kieren van het hok en zuigt 's nachts bloed van de kippen, wat bloedarmoede en lagere eileg veroorzaakt. Andere veelvoorkomende problemen zijn darmwormen en luchtweginfecties. Een schone, regelmatig gereinigde kippenstal en goede ventilatie vormen de beste preventie.

Een goed kippenhok is droog, geventileerd en verduisterd voor de nacht. Hanteer minimaal 0,5 m2 binnenruimte per kip en minstens 2 m2 buitenren. Zitstokken moeten hoger dan de nestkasten worden geplaatst zodat kippen de voorkeur geven aan de stok boven het nest. Voorzie een nestkast per drie tot vier hennen op een donkere, rustige plek. De buitenren moet rondom worden omheind en afgedekt om roofvogels te weren. Veranker het gaas minimaal 30 cm in de grond om te voorkomen dat de vos of steenmarter eronder graaft.

De meeste kippenrassen beginnen op een leeftijd van vijf tot zes maanden eieren te leggen. Voor vruchtbare eieren is een haan nodig, in een verhouding van circa een haan per acht tot twaalf hennen. De broedduur bedraagt 21 dagen, zowel onder een broedse hen als in een broedmachine. Een broedse hen draait en verwarmt de eieren zelf; een broedmachine vereist dagelijkse controle van temperatuur (37,5 graden) en luchtvochtigheid (55-65%). Pasgeboren kuikens hebben warmte nodig (33-35 graden in de eerste week, geleidelijk dalend), startvoer en vers drinkwater.

Het houden van kippen is een verplichting van vijf tot tien jaar. Controleer vooraf de regels van uw gemeente: in Amsterdam is kippenhouderij in de meeste wijken niet toegestaan; in veel andere steden gelden beperkingen op het aantal dieren of het houden van hanen vanwege geluidsoverlast. Koop dieren bij gecertificeerde fokkers, erkende broederijen of gerenommeerde vogelmarkten. Ex-leghennen die via reddingsorganisaties worden geadopteerd zijn een bijzonder aantrekkelijke optie: ze zijn goedkoop en leggen dikwijls nog jarenlang eieren. Bereken zorgvuldig de start- en maandelijkse kosten voor u begint.