Gemengd Ras Varken

Een kruisingsvarken draagt genen van twee of meer rassen, of stamt af van generaties varkens die zich zonder gerichte fokkerij voortplantten. Deze categorie omvat alles: van een bewust uitgevoerde commerciële kruising tussen twee ingeschreven lijnen tot een varken van onbekende, deels verwilderde afkomst uit iemands achtertuin. Omdat er wereldwijd zoveel varkensrassen bestaan, en omdat kruisen al eeuwenlang een gangbaar hulpmiddel is in het fokmanagement, vormen kruisingsvarkens het grootste deel van de wereldwijde varkenspopulatie.

Uiterlijk, formaat en gedrag verschillen sterk per betrokken ras. Er bestaat geen standaarduiterlijk, gewichtsklasse of karakterprofiel dat voor elk dier opgaat. Een kruisingsvarken op een commercieel bedrijf kan een doelbewust ontworpen tweerassenkruising zijn die zorgvuldig wordt gemanaged voor een magere groei, terwijl een kruisingsvarken op een kleine boerderij net zo goed de nakomeling kan zijn van twee buurtvarkens met een uiteenlopende afkomst.

Kruisingsvarkens komen voor in elke regio waar varkens worden gehouden. Ze worden ingezet voor varkensvleesproductie, kleinschalige zelfvoorzieningslandbouw, landbeheer en, in sommige gevallen, als gezelschapsdier.

Voor wie is dit varken geschikt

Kruisingsvarkens passen bij houders die functie en de eigenschappen van het individuele dier belangrijker vinden dan voorspelbaarheid van het ras. Op boerderijen worden commerciële kruisingen gekozen vanwege bekende productie-eigenschappen zoals groeisnelheid en worpgrootte. Op kleine bedrijven zijn de beschikbare ruimte, de schuilmogelijkheden en de ervaring van de houder met het hanteren van varkens de belangrijkste overwegingen. Als huisdier hangt de geschiktheid van een dier af van formaat, herkomst en vroege socialisatie, niet van de rasidentiteit.

Varkens werden onafhankelijk van elkaar op meerdere plekken gedomesticeerd uit het wilde zwijn (Sus scrofa), onder meer in het Nabije Oosten en China, minstens 8.000 tot 10.000 jaar geleden. Vroege gedomesticeerde varkens verschilden per regio, en naarmate handel en migratie mensen en vee over continenten verplaatsten, kwamen verschillende varkenstypen met elkaar in aanraking en ontstonden nakomelingen van gemengde afkomst.

Voor het grootste deel van de geschiedenis van de varkenshouderij bestonden er geen vaste rasgrenzen. Boeren selecteerden op bruikbare eigenschappen, zoals formaat, vetbedekking, vroege geslachtsrijpheid en melkgift bij zeugen, zonder rekening te houden met stamboom. Pas met de opkomst van formele rasregisters in het negentiende-eeuwse Groot-Brittannië en Noord-Amerika ontstond het onderscheid tussen een rasecht varken en een kruisings- of gemengd varken. Vóór dat onderscheid bestond, waren vrijwel alle gehouden varkens van gemengde afkomst.

De invoer van Chinese en Zuidoost-Aziatische varkens in Europa vanaf de zeventiende eeuw is een vroeg, goed gedocumenteerd voorbeeld van bewust kruisen. Chinese rassen brachten de vroegrijpe, compacte en fijnbenige eigenschappen in die werden ingekruist in de verbeterde Engelse rassen van de achttiende en negentiende eeuw, waaronder de Yorkshire, de Berkshire en de Tamworth. Veel moderne rasechte varkens dragen daardoor al een basis van eerdere kruising in zich.

In de twintigste eeuw stapte de commerciële varkenshouderij bewust over op systematisch kruisen. Heterosis, de neiging van kruisingsnakomelingen om beide ouders te overtreffen in groei en vruchtbaarheid, was empirisch bekend lang voordat de genetische achtergrond ervan werd beschreven. Drieweg- en vierwegeindkruisingsprogramma's werden de standaard in de commerciële varkensvleesproductie en leverden marktvarkens op die per definitie kruisingsvarkens waren, zij het afkomstig van nauwkeurig beheerde genetische lijnen.

Tegelijkertijd bleven dorps- en kleinschalige varkens in grote delen van Azië, Afrika en Latijns-Amerika lokaal aangepaste, gemengde populaties, vaak met enige inbreng van geïntroduceerde commerciële rassen maar zonder formele stamboom. Deze populaties vormen nog altijd een aanzienlijk deel van het wereldwijde varkensbestand.

Er bestaat geen uiterlijk dat kenmerkend is voor het kruisingsvarken. Het formaat kan variëren van de compacte bouw van een minivarken of buikvarken tot het grote frame van een commercieel vleesras. De vachtkleur kan wit, zwart, rood, gevlekt, gebandeerd, of een combinatie hiervan zijn. Oorstand, koplijn en lichaamslengte weerspiegelen allemaal de rassen die in de achtergrond van een bepaald varken zitten.

Twee varkens uit dezelfde toom kunnen aanzienlijk verschillen in kleur en lichaamsbouw wanneer beide ouderdieren gemengde genen dragen. Bij commerciële bedrijven is het uiterlijk van een tweerassenkruising voorspelbaarder, omdat beide ouders van een vastgesteld ras zijn. Bij varkens van kleine bedrijven of verwilderde afkomst is het uiterlijk minder voorspelbaar en varieert het sterker binnen één toom.

Vacht en kleuren

De meeste gedomesticeerde varkens hebben een vacht van grove, spaarzame borstelharen over een kale huid. De huidskleur bepaalt mede de vachtkleur, waardoor een lichthuidig varken in de zon kan verbranden, terwijl een donkerhuidig varken beter beschermd is. Sommige heritage- en door verwildering beïnvloede dieren hebben een dichtere of iets langere lichaamsbeharing, wat buiten enige isolatie biedt. Bij buikvarkens en minivarkens kan de huid sterk gerimpeld zijn, vooral rond de kop en de hals.

Varkens zijn intelligent en vormen sociale hiërarchieën. Deze eigenschappen komen voor bij alle rassen en ook bij kruisingsvarkens, al verschilt de mate van moed, meegaandheid of behoedzaamheid tegenover mensen per afstamming en vroege omgang.

Varkens die vanaf de geboorte regelmatig contact met mensen hebben, zijn doorgaans rustiger en gemakkelijker te hanteren. Dieren die weinig vroege omgang hebben gehad, ongeacht hun afstamming, kunnen schichtig of afwerend reageren. In commerciële omgevingen verminderen hantering op jonge leeftijd en consistent stressarm management stressgedrag aanzienlijk.

Kruisingsvarkens bij kleine bedrijven en als huisdier vertonen een breed scala aan individuele persoonlijkheden. Sommige zijn nieuwsgierig en leggen snel de link tussen mensen en voer, terwijl andere behoedzaam blijven. Zeugen met biggen kunnen beschermend zijn en moeten altijd voorzichtig worden benaderd. Beren worden naarmate ze volwassen worden het vaakst dominanter, vooral rond het voer of tijdens de dekperiode.

Binnen een groep bepalen varkens hun sociale rangorde door elkaar te onderzoeken en soms door korte krachtmetingen. Zodra de rangorde vaststaat, wordt een stabiele groep doorgaans rustig. Het samenvoegen van onbekende volwassen dieren verstoort de hiërarchie en kan tot vechten leiden totdat een nieuwe orde is vastgesteld.

De dagelijkse verzorging van een kruisingsvarken volgt dezelfde uitgangspunten als bij elk ander varken, afgestemd op het formaat en de omgeving van het dier. Varkens hebben droge, tochtvrije schuilgelegenheid met schoon strooisel nodig, constante toegang tot vers water, en stevige omheining die rekening houdt met hun neiging om langs de grenzen te wroeten. Het zijn sociale dieren die beter gedijen met soortgenoten dan alleen.

Het formaat van een kruisingsvarken bepaalt hoeveel ruimte, voer en infrastructuur er nodig is. Een klein buikvarken van 20 kg heeft andere behoeften dan een commerciële kruisingszeug van 200 kg. Voordat iemand een varken aanschaft, moet de houder weten wat het verwachte volwassen formaat van het dier is.

Schuilgelegenheid en omgeving

Alle varkens hebben beschutting nodig tegen regen, wind en extreme temperaturen. Bij warm weer bieden schaduw en een modderpoel varkens de mogelijkheid om hun lichaamstemperatuur te regelen, omdat ze niet goed kunnen zweten. Lichthuidige dieren verbranden gemakkelijk in de zon en hebben meer zonbescherming nodig dan donkerhuidige dieren. Bij koud weer is droog strooisel in een tochtvrije ruimte voldoende voor de meeste gezonde volwassen dieren, al hebben jonge varkens en dieren met een dunne vacht meer bescherming nodig.

De omheining moet stevig zijn. Varkens wroeten langs hekken en kunnen onvoldoende verankerde afscheidingen optillen of doorbreken. Elektrische afrastering wordt veel gebruikt, omdat varkens er snel op reageren en ze gemakkelijk te verplaatsen is. Prikkeldraad is niet geschikt.

Varkens zijn alleseters en eten in het wild een breed scala aan plantaardig materiaal, wortels, ongewervelden en, waar de kans zich voordoet, ook dierlijk materiaal. Bij gehouden dieren wordt het voer samengesteld om te voldoen aan de energie- en eiwitbehoefte van de specifieke levensfase: startvoer voor biggen, groeivoer, afmestvoer, voer voor de drachtige zeug of voer voor de zogende zeug. Gezelschapsvarkens hebben een lagere energiebehoefte dan groeiende commerciële varkens en lopen op rantsoenen die voor productiedieren zijn ontworpen, snel het risico op overgewicht.

Alle varkens moeten voortdurend toegang hebben tot vers, schoon water. De wateropname stijgt sterk bij warm weer en tijdens de zoogperiode. Water beperken terwijl er wel zoutrijk voer wordt verstrekt, kan zoutvergiftiging veroorzaken, wat ernstig en zelfs dodelijk kan zijn.

In veel landen verbiedt de wetgeving het voeren van keuken- of cateringafval (swill) dat vlees bevat of ermee in aanraking is geweest, vanwege het risico op overdracht van ziekten zoals mond-en-klauwzeer en Afrikaanse varkenspest. Controleer altijd de lokale regelgeving voordat er voedselresten aan varkens worden gegeven.

Voedingsmiddelen en stoffen om te vermijden

Geef nooit beschimmeld of bedorven voer, rauw of onvoldoende gegaard vlees of vis, voedsel met ui of verwante planten, of grote hoeveelheden rauwe of ontkiemde aardappelen. Vermijd overmatig zout in welke vorm dan ook. Voer plotselinge rantsoenwijzigingen geleidelijk in, verspreid over meerdere dagen, om spijsverteringsproblemen te beperken.

Kruisingsvarkens hebben geen vast ziektebeeld dat aan hun genetica is gekoppeld, zoals bij sommige rasechte lijnen wel het geval is, maar ze zijn kwetsbaar voor hetzelfde scala aan infectieuze, voedings- en omgevingsgerelateerde aandoeningen als alle gedomesticeerde varkens. Een brede genetische achtergrond kan het risico op bepaalde erfelijke afwijkingen die bij smal gefokte populaties voorkomen verminderen, maar biedt geen bescherming tegen gangbare varkensziekten.

Preventief management, zoals vaccinatie, parasietenbestrijding, bioveiligheid en goede voeding, is voor kruisingsvarkens veel belangrijker dan de genetische achtergrond. Varkens die van buiten een bedrijf worden aangevoerd, moeten minstens twee tot vier weken in quarantaine voordat ze met de aanwezige dieren worden samengevoegd.

Preventieve zorg

• Werk samen met een dierenarts om een vaccinatie- en parasietenbestrijdingsschema op te stellen dat is afgestemd op de lokale ziekterisico's.
• Houd de huisvesting schoon en goed geventileerd om de belasting met luchtwegverwekkers te verminderen.
• Zet nieuwe aanwinsten in quarantaine voordat ze met de kudde worden samengevoegd.
• Bied schaduw, modderpoelen en constante toegang tot water bij warm weer.
• Controleer regelmatig poten, benen en lichaamsconditie en pak problemen vroeg aan.

Het is goed gedocumenteerd dat kruisen bij varkens leidt tot verbeteringen in groeisnelheid, voederconversie en voortplantingsresultaten ten opzichte van rasechte dieren. De verbetering bij kruisingszeugen is bijzonder sterk zichtbaar in worpgrootte, overleving van biggen en melkproductie. Commerciële varkenshouderijen in Noord-Amerika, Europa en elders hebben hun productiemodellen opgebouwd rond systematisch kruisen, en de meeste marktvarkens in deze regio's zijn twee- of drierassenkruisingen.

Bij kleinschalige bedrijven vindt kruisen vaak informeel plaats, wanneer zeugen of gelten van de ene lokale lijn worden gedekt door een beer van een ander type dat toevallig in de buurt beschikbaar is. De biggen die hieruit voortkomen, zijn in brede zin kruisingsvarkens, al is de precieze genetische samenstelling niet altijd bekend.

Gelten (jonge vrouwelijke varkens) worden doorgaans geslachtsrijp tussen 5 en 7 maanden, al hangt het juiste moment voor de eerste dekking eerder af van lichaamsgewicht en conditie dan van leeftijd alleen. De meeste aanbevelingen gaan uit van wachten tot een gelt minstens haar tweede of derde bronstcyclus en een voldoende gewicht heeft bereikt, wat het risico op problemen bij het werpen verkleint.

De bronstcyclus bij varkens duurt ongeveer 21 dagen. De sta-bronst duurt ongeveer 2 tot 3 dagen, waarin de gelt of zeug de beer accepteert. De draagtijd bedraagt ongeveer 114 dagen. Na het werpen komen zeugen doorgaans binnen 3 tot 7 dagen na het spenen van hun toom weer in bronst.

De worpgrootte bij kruisingsvarkens weerspiegelt de betrokken rassen. Commerciële kruisingen uit hoogvruchtbare lijnen kunnen 12 tot 16 of meer biggen per worp opleveren; kruisingen van kleinschalige of heritage-beïnvloede lijnen leveren doorgaans 6 tot 10 biggen op. Pasgeboren biggen hebben binnen de eerste paar uur na de geboorte biest nodig voor passieve immuniteit. Bij grote tomen is het van cruciaal belang dat alle biggen snel toegang krijgen tot de uier.