Barnevelder

De Barnevelder is een middelgroot hoen uit Nederland, gefokt voor zowel vlees als eieren. Het ras dankt zijn bekendheid aan twee kenmerken: een opvallende dubbel gebiesde bruine bevedering en eieren die van middel- tot donkerbruin variëren. In de achtertuin doet de Barnevelder het goed dankzij zijn rustige, evenwichtige karakter, waardoor hij makkelijk om te gaan is met mensen en andere kippen.

De meest voorkomende kleurslag heeft warm roodbruine veren, elk afgezet met een groenzwarte bies, zodat de vogel over het hele lichaam een geschubd, lattenpatroon vertoont. Hennen wegen ongeveer 2,7 tot 3,2 kg en hanen zo'n 3,2 tot 3,6 kg, waarmee het ras qua formaat in het midden van de legrassen zit. Een Barnevelder-hen legt doorgaans rond de 150 tot 200 eieren per jaar, met de hoogste productie in de eerste twee tot drie legseizoenen.

Barnevelders zijn goed bestand tegen kou en vocht, wat aansluit bij het Nederlandse klimaat waarin het ras is ontstaan. Ze scharrelen actief als ze de ruimte krijgen, maar schikken zich net zo makkelijk in een overdekt ren, wat handig is voor houders die niet elke dag vrije uitloop kunnen bieden.

Voor wie is de Barnevelder geschikt

De Barnevelder is een goede match voor beginnende houders en gezinnen. Het ras is rustig genoeg om te hanteren, winterhard, en productief zonder de nerveuze inslag van sommige commerciële legrassen. Houders die donkerbruine eieren willen en een sierlijk koppel, maar toch een bruikbaar aantal eieren verwachten, zijn met dit ras goed bediend. Voor wie vooral op maximale eierproductie uit is, presteert een gespecialiseerd productiehybride beter.

Het ras dankt zijn naam aan Barneveld, een stad in de Gelderse Vallei in het midden van Nederland. De streek was al lang een centrum van pluimveehouderij en eierhandel, en lokale boeren zochten een winterharde hen die ook in de koude maanden goed legde en donkerbruine eieren produceerde waar de markt om vroeg.

De ontwikkeling begon in de tweede helft van de negentiende eeuw. Nederlandse landhoenders werden gekruist met zwaardere Aziatische rassen die in die periode naar Europa kwamen, waaronder dieren van het Cochin-, Brahma- en Langshan-type, later aangevuld met Indiase hoenders. Fokkers selecteerden op winterleg, donkere eikleur en een stevig tweedoellichaam.

Begin twintigste eeuw was het type gestabiliseerd en raakte de naam Barnevelder in gebruik voor de dieren uit de Barneveldse streek. In het begin van de jaren twintig werd in Nederland een rasvereniging opgericht, en kort daarna werd de standaard voor het inmiddels bekende dubbel gebiesde patroon vastgelegd.

In de jaren twintig en dertig verspreidde het ras zich naar het Verenigd Koninkrijk en daarbuiten, waar de donkere eieren veel belangstelling trokken op tentoonstellingen en in de eierhandel. Later kwamen er ook krielversies bij. Tegenwoordig wordt de Barnevelder wereldwijd gehouden als hobbykip en showdier, al is de commerciële legsector grotendeels overgestapt op gespecialiseerde hybriden.

De Barnevelder heeft een breed, diep lichaam met een rechte maar ontspannen houding. De rug is gemiddeld lang, de borst vol en de staart in een gematigde hoek gedragen. De algemene indruk is die van een robuuste boerderijhen, eerder dan een slanke legkip. Het ras heeft een enkele kam, rode lellen en oorlellen, en gladde, onbevederde gele poten.

Verenkleed en kleurslagen

De bekendste kleurslag is dubbel gebiesd bruin. Elke lichaamsveer is roodbruin met twee concentrische groenzwarte biezen, wat de vogel een gelaagd, geschubd effect geeft. De zwarte delen vertonen bij goed licht vaak een groenige glans. Hanen dragen meer effen zwart op borst en staart, waardoor de volledige biestekening het best zichtbaar is bij de hen.

Afhankelijk van de rasvereniging bestaan er ook andere erkende kleurslagen, zoals zwart, wit, blauw (een blauw gebiesde vorm) en patrijs. De poten zijn geel en de huid is geel. Kuikens van de gebiesde kleurslag komen uit met een gedempt bruine dons en ontwikkelen het volwassen patroon terwijl ze de eerste maanden bevederen.

De Barnevelder geldt als een van de stabielere hobbyrassen. De dieren zijn over het algemeen kalm, goedaardig en niet snel in paniek, wat het dagelijks hanteren en de rencontrole eenvoudig maakt. Ze verdragen het oppakken beter dan veel legrassen, en worden daarom vaak aanbevolen voor gezinnen met kinderen.

Bij mensen is het ras toegankelijk zonder aanhankelijk te zijn. Handgetamde dieren kunnen de houder volgen en voer uit de hand nemen, terwijl in het koppel opgegroeide dieren vriendelijk maar terughoudender blijven. Tegenover vreemden zijn ze waakzaam maar niet agressief.

In een gemengd koppel nemen Barnevelders doorgaans een middenpositie in de pikorde in. Ze zijn niet dominant en pesten zelden kleinere vogels, al betekent hun kalme aard dat een assertiever ras hen kan overheersen. Ze vliegen niet sterk en blijven binnen een bescheiden afrastering. Het ras is matig praatgraag: hennen kondigen hun eieren aan en reageren op verstoring, maar zijn geen constante kakelaars.

Barnevelders zijn winterhard en weinig veeleisend vergeleken met veel andere rassen. Het grootste deel van de verzorging bestaat uit consequent voeren, schoon water, droge huisvesting en regelmatige controle op parasieten en verwondingen. Doordat ze gladde poten en strak aansluitende veren hebben, vragen ze minder aandacht dan rassen met bevederde poten of kuif.

Verenverzorging

• Controleer voeten en gladde poten op kalkpoot, te herkennen aan verhoogde, korstige schubben
• Inspecteer veren en huid rond de cloaca op luis en rode vogelmijt, vooral in de warme maanden
• Knip te lange nagels of snavel alleen indien nodig; de meeste vrij scharrelende dieren slijten ze vanzelf af
• Zorg voor een droge stofbadplek zodat de dieren hun eigen huid- en verenverzorging kunnen regelen
• Reken op een stevigere rui eenmaal per jaar in het najaar, wanneer de leg terugloopt en oude veren worden vervangen

Beweging

• Geef dagelijks toegang tot een ren of afgerasterd stuk om te scharrelen en te krabben
• Bied onder toezicht vrije uitloop waar predatoren en afrastering dat toelaten
• Strooi voer of groenvoer uit om natuurlijk scharrelgedrag te stimuleren
• Streef waar mogelijk naar enkele vierkante meters buitenruimte per dier

Omgeving

Dankzij de Nederlandse oorsprong verdraagt het ras kou en vocht goed, maar de huisvesting moet droog en tochtvrij blijven, met goede ventilatie boven de dieren. De enkele kam is gevoelig voor bevriezing bij strenge vorst, dus houd de luchtvochtigheid in het hok laag. Schaduw en vers water zijn belangrijk bij warm weer, want het zware lichaam raakt warmte moeilijker kwijt dan kou.

Compleet commercieel pluimveevoer moet in elke levensfase het grootste deel van het rantsoen vormen, omdat het is samengesteld voor eiwit, energie, vitamines en mineralen. Kuikens beginnen met een eiwitrijke opfokkorrel, gaan daarna over op groeikorrel en schakelen over op legkorrel zodra ze de leg naderen. Vers, schoon water moet altijd beschikbaar zijn, want hennen drinken veel, vooral tijdens de leg.

Traktaties en aanvullingen

Bied onbeperkt onoplosbaar grit aan zodat de dieren voer in de spiermaag kunnen vermalen, zeker als ze hele granen eten of scharrelen. Leggende hennen hebben extra calcium nodig, meestal in de vorm van gemalen oesterschelp apart aangeboden, om de eierschaal sterk te houden. Groenvoer, onkruid uit de tuin en kleine hoeveelheden graan of meelwormen zijn goede aanvullingen, maar moeten onder ongeveer 10 procent van het rantsoen blijven zodat het volwaardige voer de basis van de voeding blijft.

De Barnevelder is een winterhard, lang gevestigd ras zonder grote erfelijke gezondheidsproblemen, en goed verzorgde dieren worden vaak 7 tot 10 jaar oud. De meeste problemen die zich voordoen, zijn de alledaagse kwalen die alle hobbykippen kunnen treffen: parasieten, luchtweginfecties en voortplantingsproblemen bij oudere hennen. De koutolerantie is goed, maar de enkele kam kan bevriezen bij strenge vorst, en het zware lichaam maakt hittestress een groter risico dan kou.

Preventieve zorg

• Houd de huisvesting droog, geventileerd en schoon om luchtwegaandoeningen te beperken
• Controleer regelmatig op uitwendige parasieten en behandel hok en dieren samen
• Zorg voor constant vers water en onbeperkt calcium voor leggende hennen
• Doe periodiek mestonderzoek en ontworm op basis van de uitslag, niet zomaar
• Zet nieuwe dieren in quarantaine voordat ze bij het koppel komen
• Houd oudere, uitgelegde hennen op een onderhoudsrantsoen om overgewicht te voorkomen

Barnevelders passen zonder moeite in een gewoon achtertuinhok. Voorrang heeft een droog, roofdiervrij hok met constante ventilatie, aangevuld met een buitenren of begeleide uitloop. Als zwaarder ras vliegen ze niet sterk, dus een gemiddelde afrastering houdt ze binnen, en lage zitstokken passen goed bij hun bouw. Hun koubestendigheid betekent dat vocht, slechte luchtcirculatie en zomerhitte een groter risico vormen voor de huisvesting dan winterkou.

Inrichting checklist

• Droog, goed geventileerd hok, verhoogd boven vochtige grond
• Brede, lage zitstokken en schoon strooisel zoals stro of houtkrullen
• Voldoende legnesten in een rustig, schaduwrijk deel van het hok
• Veilige ren met ingegraven of afgeschuinde afrastering tegen gravers
• Constant vers water en een beschutte voerplek
• Een droge plek om te stofbaden
• Schaduw en extra water beschikbaar bij warm weer

Barnevelder-eieren volgen de gebruikelijke broedduur van kippen van ongeveer 21 dagen. Ze kunnen worden uitgebroed onder een broedse hen of in een broedmachine. Moderne stammen zijn niet sterk broeds, dus een broedmachine is voor geplande broedsels vaak de betrouwbaarste route. Zet schone, correct bewaarde eieren van niet ouder dan 7 tot 10 dagen in, met de punt naar beneden bewaard en op koele kamertemperatuur voordat ze in de machine gaan.

Stappen bij het broeden

1. Bewaar en selecteer schone, goedgevormde eieren en breng ze op kamertemperatuur
2. Stel de broedmachine in op de juiste temperatuur en luchtvochtigheid voordat de eieren erin gaan
3. Zet de eieren in de machine en keer ze meerdere keren per dag tot en met dag 18
4. Schouw rond dag 7 tot 10 om onbevruchte of niet-ontwikkelende eieren te verwijderen
5. Stop op dag 18 met keren, verhoog de luchtvochtigheid en begin de uitkomstfase
6. Laat de machine dicht terwijl de kuikens tussen dag 19 en 21 pikken en uitkomen
7. Verplaats droge, donzige kuikens naar een warme broedbak met opfokvoer en water