Хар

Хар як ҳайвони якуштили хонагишуда буда, аз хари ваҳшии африқоӣ пайдо шудааст. Он ҳазорсолаҳост, ки барои бор кашидан, аробаронӣ ва чарх задани осиёбҳо истифода мешавад ва то ҳол дар саросари Африқо, Осиё ва баъзе қисматҳои Амрико ҳайвони корӣ маҳсуб меёбад. Дар бисёр кишварҳои сарватманд нақши он ба ҳамроҳӣ, нигоҳдории ҳаваскорона ва посбонии гӯсфанду буз аз ҳамлаи дарандагон табдил ёфтааст.

Харҳо назар ба аксари аспҳо хурдтар ва пурқувваттаранд, гӯшҳои дароз, ёли кӯтоҳи рост ва думи дар нӯг мӯйдор доранд, на думи дарозмӯй мисли асп. Онҳо бо табиати ором, ҳисси қавии худнигоҳдорӣ ва майл ба арзёбии вазъият пеш аз амал маъруфанд. Ин эҳтиёткорӣ аксар вақт ҳамчун якравӣ шарҳ дода мешавад.

Ҳамчун ҳамроҳ, харҳо ҳайвоноти иҷтимоӣ буда, бо дигар харҳо, аспҳо ва одамоне, ки бо онҳо сарукор доранд, робитаи наздик барқарор мекунанд. Онҳо назар ба бисёр ҳайвоноти хонагӣ дарозумртаранд ва аксар вақт то синни сиюандӣ умр мебинанд, бинобар ин нигоҳдории хар як таъҳиди чандин даҳсола аст. Ба онҳо чарогоҳ, паноҳгоҳ, нигоҳубини мунтазами сум ва ҳадди ақал як ҳамроҳ лозим аст.

Хар ба кӣ мувофиқ аст

Хар ба одамоне мувофиқ аст, ки чарогоҳи бехатари даврзада, паноҳгоҳи хушк ва дастрасӣ ба сумтарош ва духтури байтории аспу хар доранд. Ин интихоби хубест барои соҳибони заминҳои хурд, деҳқонони ҳаваскор ва онҳое, ки як ҳамроҳи ором ё посбони чорво мехоҳанд. Барои касе, ки фазои кушода, вақти нигоҳубини ҳаррӯза ё буҷаи даҳсолаҳо надорад, мувофиқ нест. Харҳоро бояд ҷуфт-ҷуфт ё бо дигар якуштилон нигоҳ дошт, зеро хари танҳо метавонад ба стресс дучор шавад.

Зотҳои хар назар ба шакл бештар аз рӯи андоза фарқ мекунанд. Хурдтаринҳо аз 0,9 метр дар баландии шона поёнтаранд, дар ҳоле ки бузургтаринҳо аз 1,4 метр хеле болотар мераванд. Ранги пашм, дарозии гӯш ва андоми бадан дар байни навъҳои минтақавӣ фарқ мекунад, аммо шакли асосии хар бетағйир мемонад. Тақрибан шаш зот дар сатҳи байналмилалӣ расман эътироф шудаанд, дар баробари бисёр аҳолии маҳаллӣ, ки бо кишвари пайдоиш ва кори анъанавиашон муайян мешаванд.

Интихоб таърихан ба хусусиятҳои амалӣ нигаронида шудааст. Зотҳои калонтар барои бардоштани борҳои вазнин ё омезиш бо аспҳо ҷиҳати тавлиди хачир парвариш ёфтаанд. Зотҳои хурдтар ҳамчун ҳамроҳ ва миркаби кӯдакон маъмул шудаанд. Чанд зоти нодир имрӯз асосан барои ҳифзи намуд нигоҳ дошта мешаванд.

Зотҳо чӣ гуна гурӯҳбандӣ мешаванд

Харҳо аксар вақт аз рӯи қади калонсолӣ ба гурӯҳҳои миниётура, муқаррарӣ, муқаррарии калон ва мамонт ё азим тақсим мешаванд. Ғайр аз андоза, зотҳо бо кишвари пайдоиш ва мақсади таърихӣ, аз қабили бордорӣ, тавлиди хачир ё ҳамроҳӣ фарқ карда мешаванд. Бисёр харҳои корӣ дар ҷаҳон ба ҳеҷ зоти расмӣ тааллуқ надоранд ва танҳо навъҳои маҳаллие мебошанд, ки ба минтақаи худ мутобиқ шудаанд.

Хар аз хари ваҳшии африқоӣ, ки зодгоҳаш минтақаҳои хушки шимолу шарқи Африқо аст, пайдо шудааст. Далелҳои генетикӣ ва бостоншиносӣ хонагикунии онро дар минтақаи Миср ва Шохи Африқои имрӯза тақрибан 5000 то 7000 сол пеш нишон медиҳанд. Харҳои аввал ба халқҳои чорводор роҳи боэътимоди интиқоли об, мол ва ашёи рӯзгорро дар заминҳои хушк доданд.

Аз Африқо хар ба Байнаннаҳрайн, Левант ва Шарқи Наздик паҳн шуд ва он ҷо сутуни асосии тиҷорати заминӣ гардид. Корвонҳо пеш аз он ки шутур васеъ истифода шавад, барои интиқоли ғалла, матоъ ва металл байни маҳаллаҳо ба хар такя мекарданд. Сабтҳои мисрӣ ва санъати қабрҳо харҳоро дар кишоварзӣ ва нақлиёт ҳазорсолаҳо пеш нишон медиҳанд.

Хар тавассути баҳри Миёназамин ба Аврупо расид ва баъдтар аз роҳи баҳр ба дигар қисматҳои ҷаҳон бурда шуд. Сафарҳои испанӣ ва португалӣ аз охири асри понздаҳум сар карда онро ба Амрико оварданд, ки дар он ҷо барои маъдандиҳӣ, чорводорӣ ва нақлиёти сарҳадӣ муҳим гардид. Дар бисёр минтақаҳо онро бо асп низ омехта карда, хачир тавлид мекарданд, ки бо қувват ва тобоварӣ қадр карда мешуд.

Дар давраи муосир, механиконидан нақши харро дар кишварҳои саноатӣ коҳиш дод ва дар он ҷо ҷои он ба ҳамроҳӣ ва посбонии чорво иваз шуд. Аммо дар бисёр қисматҳои Африқо ва Осиё, харҳо ҳанӯз ҳайвонҳои корӣ ва муҳим боқӣ мемонанд ва ҳар рӯз об, ҳосил ва одамонро мекашанд.

Хар бадани мустаҳкам ва фишурда, сари калон, гӯшҳои дароз ва пойҳои нисбат ба асп кӯтоҳ дорад. Ёлаш кӯтоҳ буда, ба ҷои афтодан ба як тараф, рост меистад ва одатан пешмӯй надорад. Дум бо мӯйи кӯтоҳ пӯшида шуда, дар нӯг мӯйи дарозтар дорад, ки бештар ба думи гов монанд аст, на ба думи асп. Гӯшҳо дароз ва ҳаракатпазиранд ва ба шунавоӣ ва рахнаи гармӣ мадад мерасонанд.

Аксари харҳо рахи сиёҳтоберанг дар тӯли пушт ва рахи убуркунандаро дар болои китф доранд, ки нишонае бо номи «салиб» аст. Суфраҳо хурд, рост ва мустаҳкаманд, ки барои замини хушку сангдор мувофиқанд. Пашм одатан дағал буда, дар баъзе зотҳо ва иқлимҳо метавонад дароз ва пурмӯй шавад.

Намуди зоҳирӣ дар байни зотҳо чӣ гуна фарқ мекунад

Фарқияти равшантарин байни зотҳо андоза аст, ки аз хари миниётураи баҳри Миёназамин бо қади то 0,9 метр то ҷекстоки амрикоии мамонт бо қади болотар аз 1,4 метр тағйир меёбад. Дарозӣ ва бофти пашм низ фарқ мекунад: зоти Пуату бо пашми ғайримуқаррарӣ дарозу пурмӯй маъруф аст. Ранг одатан ба зот ва минтақа вобаста аст: баъзе зотҳои испанӣ, ба монанди хари андалусиягӣ, одатан равшанранганд, дар ҳоле ки дигарон торик мебошанд.

Харҳо ҳайвоноти галагӣ буда, ҳамроҳии дигар харҳо ё якуштилонро тарҷеҳ медиҳанд ва агар танҳо нигоҳ дошта шаванд, метавонанд ба стресс ё афсурдагӣ дучор шаванд. Ҷуфтҳои робитабаста аксар вақт наздик ҳам мемонанд ва ҳангоми ҷудошавӣ метавонанд изтироб нишон диҳанд. Ин пайвастагии қавӣ ҳамроҳи устуворро барои некӯаҳволии хар ҳатмӣ месозад.

Бар хилофи асп, ки одатан аз хатар мегурезад, хар бештар меист, менигарад ва тасмим мегирад. Ин ғаризаи қатъ-ва-арзёбӣ як хислати наҷотёбӣ аз зодгоҳи хушку кушоди онҳост ва асоси обрӯи «якравӣ»-и онҳо мебошад. Харе ки аз ҳаракат саркашӣ мекунад, одатан вазъиятро баҳогузорӣ мекунад, на ин ки саркашӣ мекунад. Сабр ва эътимод назар ба зӯроварӣ бисёр беҳтар кор мекунад.

Харҳо бо наъраи баланду фарқкунанда, ки метавонад аз масофаи дур шунида шавад, муошират мекунанд ва барои даъвати ҳамроҳон ва изҳори ҳузур истифода мешавад. Онҳо инчунин аз ҳолати гӯш, ҳолати бадан ва садоҳои оҳиста аз наздик истифода мекунанд. Огоҳии онҳо нисбат ба ҳайвонҳои ношинос баъзе харҳоро посбонони муассир барои гӯсфанду буз мегардонад.

Нигоҳубини ҳаррӯза

• Ҳар харро барои осеб, ланг задан ва тағйирот дар иштиҳо ё рафтор санҷед
• Дастрасии доимӣ ба оби тозаву тоза таъмин кунед
• Хӯроки мувофиқ, ба монанди алаф ва коҳи алаф пешниҳод кунед ва аз хӯрондани зиёдатӣ худдорӣ кунед
• Сумҳоро тоза кунед ва аломатҳои мушкилоти пойро дида баред
• Мутмаин шавед, ки ҳар хар ҳамроҳ дорад ва озодона ҳаракат карда метавонад

Муҳити зист

• Чарогоҳи бехатари даврзада бо чариши бехатар таъмин кунед
• Паноҳгоҳи хушку бешамол диҳед, ки харҳо ба хости худ ба он дароянд
• Ҳадди ақал ду якуштилро якҷоя нигоҳ доред, то аз танҳоӣ пешгирӣ шавад
• Пасмондаҳоро мунтазам тоза кунед, то боркунии кирм кам шавад
• Харҳоро аз борони давомдор ҳифз кунед, зеро пашми онҳо назар ба асп камтар обногузар аст

Тимордорӣ ва муомила

Харҳо аз шонакашии мунтазам барои дур кардани мӯи ҷудошуда ва санҷиши пӯст фоида мебаранд, инчунин аз буридани мунтазами сум тавассути сумтарош ҳар шаш то даҳ ҳафта. Бо харҳо ором ва пайваста муомила кунед, то онҳо ба одамон боварӣ пайдо кунанд. Тартиботи оромонаи такроршаванда ташрифи духтур, нигоҳубини по ва нақлиётро хеле осонтар мекунад.

Харҳо дар минтақаҳои хушк дар растании кам ва пурфибр таҳаввул кардаанд, бинобар ин системаи ҳозимаи онҳо барои гирифтани ғизо аз хӯроки камарзиш сохта шудааст. Онҳо дар коҳи алаф ва чариши назоратшаванда, бо иловаи буттаҳои бехатар, ба монанди навдаҳо ва растаниҳои чӯбӣ, хуб инкишоф меёбанд. Чарогоҳи сабзи бой, ғалладонагиҳо ва хӯроки шириндор ба осонӣ метавонанд боиси хӯрдани зиёдатии хар шаванд ва ба фарбеҳӣ, ламинит ва дигар бемориҳо оварда расонанд. Аксари харҳои солим ба хӯроки консентратӣ каме ё тамоман эҳтиёҷ надоранд.

Тӯҳфаҳо бояд хурд ва камтакрор бошанд; вариантҳои бехатар, ба монанди пораҳои сабзӣ ё себ, дар ҳадди мӯътадил дода мешаванд. Аксари харҳо дар хӯроки хуб иловаҳои мунтазам талаб намекунанд, гарчанде духтур дар баъзе минтақаҳо метавонад маъдан ё намак тавсия диҳад. Оби тозаву тоза бояд доимо дастрас бошад, зеро харҳо дар ҳавои сард камтар менӯшанд ва хатари колики бастагӣ ҳангоми кам шудани нӯшидан афзоиш меёбад.

Харҳо ҳайвоноти мустаҳкаманд, ки бо нигоҳубини хуб аксар вақт то охири бисту нӯҳсолагӣ ё сисолагӣ умр мебинанд. Хатарҳои асосии саломатии онҳо аз парҳез, нигоҳубини по ва майли онҳо ба пинҳон кардани дард ва беморӣ бармеояд. Харе ки аз хӯрок даст мекашад ё аз ҳамроҳаш дур меистад, метавонад сахт бемор бошад, ҳатто агар дигар нишонаҳо нозук бошанд. Азбаски онҳо заифиро пинҳон мекунанд, соҳибон бояд рафтори муқаррарии ҳар як ҳайвонро хуб донанд.

Нигоҳубини пешгирикунанда

• Ташрифҳои мунтазами сумтарошро барои буридани сум ба нақша гиред
• Санҷишҳои мунтазами дандонро ташкил кунед
• Нақшаи ваксинатсия ва мубориза бо паразитҳоро тибқи маслиҳати духтур пайравӣ кунед
• Харҳоро бо парҳези назоратшаванда дар вазни солим нигоҳ доред
• Паноҳгоҳи хушк диҳед, то мушкилоти сум ва пӯст кам шавад

Харҳо омӯзандаи тезу хотираи хуб доранд, аммо ба фишор ё ҷазо хуб ҷавоб намедиҳанд. Харе ки худро таҳти фишор ё таҳдид ҳис мекунад, аксар вақт пойҳояшро мустаҳкам мегузорад ва саркашӣ мекунад, бинобар ин зӯроварӣ аксар вақт натиҷаи баръакс медиҳад. Омӯзиш вақте кор мекунад, ки хар мефаҳмад чӣ аз ӯ хоста мешавад ва ба муомилакунанда боварӣ дорад. Вақте ки хар чизеро меомӯзад, майл дорад онро як умр дар ёд нигоҳ дорад, аз ҷумла таҷрибаҳои бад, бинобар ин муомилаи аввалин бояд мулоим ва мусбат бошад.

Аз куҷо сар кардан

1. Ҳар рӯз бо хар вақт гузаронед, то ба ҳузури шумо одат кунад
2. Ба он қабули афзор ва роҳ рафтани ором дар паҳлуи шуморо омӯзонед
3. Бардоштан ва нигоҳ доштани ҳар сумро барои кори сумтарош машқ кунед
4. Тимордории мулоимро ворид кунед, то тавассути муомила эътимод бунёд шавад
5. Боркунӣ ва нақлиёти кӯтоҳро машқ кунед, то дертар пурстресс набошад

Харҳои модина, ки ҷенни ном доранд, ва наринаҳо, ки ҷек номида мешаванд, метавонанд дар давоми ду соли аввали умр ба балоғати ҷинсӣ бирасанд, гарчанде парваришгарони масъулиятшинос то калон шудани комили ҳайвон интизор мешаванд. Ҳомиладорӣ дароз буда, одатан тақрибан 11 то 14 моҳ давом мекунад ва қариб ҳамеша як кӯрпача медиҳад. Дугоникҳо нодиранд ва аксар вақт зинда намемонанд.

Кӯрпачаи навзод дар давоми чанд соат пас аз таваллуд метавонад бархезад ва шир хӯрад ва дар давоми чанд моҳ дар наздикии модараш мемонад. Аз шир кандан одатан тадриҷан дар давоми чанд моҳ сурат мегирад. Харҳоро инчунин метавон бо аспҳо омехт, то хачир ва ҳиннӣ тавлид шавад, ки одатан безурриятанд. Парвариш бояд бо назардошти умри дароз ва хароҷоти нигоҳубини ҳайвонҳои иловагӣ бодиққат ба нақша гирифта шавад.

Оё хар барои шумо мувофиқ аст?

Хар таъҳиди дарозмуддатест, ки метавонад аз як ҳайвони хонагии маъмулӣ даҳсолаҳо бештар умр бинад ва аксар вақт ба 30 сол ё бештар мерасад. Ба он чариши бехатари даврзада, паноҳгоҳи хушк ва ҳадди ақал як ҳамроҳи якуштил лозим аст, бинобар ин нигоҳдории як хари танҳо кам вақт фикри хуб аст. Соҳибон бояд барои хароҷоти доимӣ, аз ҷумла ташрифи сумтарош ҳар шаш то даҳ ҳафта, нигоҳубини мунтазами байторӣ ва дандон, хӯрок, фарш ва девор буҷа ҷудо кунанд. Вақт ҳамчун пул муҳим аст: харҳо санҷиши ҳаррӯза ва муомилаи мунтазам металабанд. Онҳо барои одамони фазои маҳдуд, буҷаи танг ё нақшаҳои кӯтоҳмуддат мувофиқ нестанд.

Аз куҷо гирифтан

Харҳоро метавон аз парваришгарони масъулиятшинос, паноҳгоҳҳои хар ва созмонҳои наҷоти якуштилон гирифт. Манбаъҳои боэътимод имкон медиҳанд, ки бо ҳайвон вохӯред, таърихи саломатӣ ва муомилаи онро баён кунанд ва аксар вақт пеш аз додани хар шароити мувофиқро талаб мекунанд. Гирифтани як ҷуфти робитабаста аз паноҳгоҳ роҳи хубест барои қонеъ кардани ниёзи хар ба ҳамроҳӣ ва додани хона ба як ҳайвон.