Мурғ

Gallus gallus domesticus

Паррандаҳои тобовар ва хушхислати ҳавлӣ, ки барои тухм, гӯшт ва шодии оддии галла нигоҳ дошта мешаванд.

Scientific classification

The Мурғ's place in the tree of life, from domain down to species.

Домен
Eukaryota
Эукариотҳо
Олам
Animalia
Ҳайвонот
Шоха
Chordata
Хордадорон
Синф
Aves
Паррандагон
Қатор
Galliformes
Мурғони хушкигард
Оила
Phasianidae
Қирғовулҳо ва хешовандонашон
Ҷинс
Gallus
Мурғи ваҳшӣ
Намуд
Gallus gallus
Мурғи ваҳшии сурх
Зернамуд
Gallus gallus domesticus
Мурғ

Мурғ colors, patterns and markings

Every color, pattern and marking the taxonomy records for Мурғ, by part of the body. Each breed page shows which clubs accept which ones.

Пар

Color of the feathers.

See all Мурғ colors, patterns and markings

Дар бораи мурғи хонагӣ

Мурғи хонагӣ (Gallus gallus domesticus) яке аз муҳимтарин паррандаҳои оилавӣ дар Тоҷикистон аст, ки барои тухм, гӯшт ва нигоҳдории хонагӣ парвариш дода мешавад. Аз қишлоқҳои Бадахшон то ноҳияҳои Душанбе, мурғпарварӣ бахши муҳими зиндагии оилаҳои тоҷик аст.

Мурғи хонагӣ бо номи илмии Gallus gallus domesticus аз оилаи қаҳрабомурғиён (Phasianidae) аст. Ин паррандаи иҷтимоӣ дар гала зиндагӣ мекунад ва ба фазои кушод, оби тоза ва ҳамроҳии гала ниёз дорад.

Дар Тоҷикистон, мурғпарварӣ анъанаи деринаест. Дар қишлоқҳо мурғ барои тухм ва гӯшт нигоҳ дошта мешавад. Дар Душанбе ва шаҳрҳои дигар ҳам хонаводаҳои зиёде дар ҳавлии хонаашон чанд мурғ доранд. Мурғ барои оғозкорон ҳам мувофиқ аст.

Хусусиятҳои умумии мурғи хонагӣ
Хусусият	Тафсилот
Номи илмӣ	Gallus gallus domesticus
Оила	Phasianidae
Вазни бантам	0.5 то 1 килограмм
Вазни стандарт	1.5 то 5 килограмм
Умр	5 то 10 сол
Парҳези ғизоӣ	ҳамахӯр
Рафтор	Ҳайвони галабандӣ

Зотҳои мурғ

Тақрибан 38 зоти мурғ дар ҷаҳон маъруф аст. Дар Тоҷикистон, мурғҳои маҳаллӣ ҳоло ҳам дар қишлоқҳо мавқеи асосӣ доранд, аммо зотҳои тиҷоратӣ ҳам дар бозорҳои шаҳрӣ дастрас мебошанд.

Дар Тоҷикистон, мурғҳоро ба ду гурӯҳи асосӣ тақсим мекунанд:

Мурғи маҳаллӣ: Наслҳо дар иқлими Тоҷикистон парвариш ёфтааст, ба беморӣ муқовимат мекунад ва бо шароити маҳаллӣ созгор аст. Ин мурғ аксар вақт дар қишлоқҳо хеле маъмул аст.

Мурғи тиҷоратӣ: Барои истеҳсоли тухм ё гӯшт зотбандӣ шудааст. Дар бозорҳои Душанбе ва шаҳрҳои дигар дастрас аст.

Гурӯҳбандии зотҳои мурғ
Гурӯҳ	Мақсади асосӣ	Намунаҳо
Дузаминаӣ	Тухм ва гӯшт	Плимут Рок, Род Айленд Ред, Вайандот
Тухмгузор	Тухми зиёд	Легхорн, Австралорп
Гӯштӣ	Вазнгирии босуръат	Корниш, Браҳма, Ҷерсӣ Ҷайент
Бантам	Кӯчак, бисёрмақсада	Нусхаҳои хурди зотҳои асосӣ

Таърихи мурғи хонагӣ

Мурғи хонагӣ аз мурғи ваҳшии сурхи Осиёи Ҷанубию Шарқӣ реш гирифта ва тавассути роҳҳои тиҷоратии бостонӣ ба Эрон, Осиёи Миёна ва Тоҷикистон расидааст.

Мурғи хонагӣ аз мурғи ваҳшии сурх (Red Junglefowl) ки дар ҷангалҳои Осиёи Ҷанубию Шарқӣ зиндагӣ мекунад, аҳлӣ карда шудааст. Ин аҳлӣ кардан зиёда аз 8 ҳазор сол пеш рӯй дод.

Тавассути Роҳи Абрешим ва дигар масирҳои тиҷоратии бостонӣ, мурғ ба Хуросон, Мовароуннаҳр ва Осиёи Миёна расид. Юнониён ва румиён аз мурғ барои ғизо ва мусобиқа истифода мебурданд.

Дар замони исломӣ, мурғ дар тамоми Мовароуннаҳр паҳн гардид. Дар Тоҷикистони имрӯза, мурғ ҳамоно дар қишлоқҳо ва шаҳрҳо бахши ҷудонопазири зиндагии хонаводаҳо аст.

Намуди берунии мурғ

Мурғ бо тоҷи сурх, реши овезон ва пойҳои пулакдор шинохта мешавад. Хурӯсҳо калонтар, рангинтар ва дорои думпарҳои дароз ҳастанд.

Мурғҳо дорои бадани пӯшидаи пар, тоҷи сурх (дар хурӯс калонтар), решҳои овезон дар ду тарафи нӯк ва пойҳои пулакдор мебошанд.

Андозаҳо:

Бантам (хурд): 20 то 30 сантиметр баландӣ
Стандарт: 40 то 70 сантиметр баландӣ

Хурӯсҳо нисбат ба мурғҳо калонтар, рангинтар ва дорои думпарҳои камонии дарозтар мебошанд.

Фарқи зоҳирии хурӯс ва мурғ
Хусусият	Хурӯс	Мурғ
Андозаи умумӣ	Калонтар	Хурдтар
Тоҷ	Калон ва барҷаста	Хурдтару нозуктар
Ранги пар	Равшан ва дурахшон	Одатан камранг‌тар
Думпар	Дароз ва камонӣ	Кӯтоҳ
Овоз	Банги субҳ	Қудқуд ҳангоми тухм

Рафтори мурғ

Мурғҳо мавҷудоти иҷтимоӣ бо тартиби иерархӣ мушаххас ҳастанд. Рӯзро ба ҷустуҷӯи ғизо, хокпартоӣ ва қадамзанӣ мегузаронанд ва шаб рӯи тирак мехобанд.

Мурғҳо дар гала зиндагӣ мекунанд ва тартиби иерархии иҷтимоӣ доранд. Ҳар мурғ мавқеи муайяне дар гала дорад.

Рафторҳои табиӣ:

Ҷустуҷӯи ғизо: Бо чанголи пой замин мехарошанд то дона, ҳашарот ва кирм пайдо кунанд
Хокпартоӣ: Барои тоза кардани пар ва аз байн бурдани шеп рӯи хок ё хокистар мегарданд
Хобидан рӯи тирак: Шабҳо аз замин боло мераванд
Лонанишинӣ: Баъзе мурғҳо барои тухмпарварӣ мешинанд

Нигоҳдории ҳаррӯзаи мурғ

Нигоҳдории ҳаррӯзаи мурғ чанд дақиқа вақт мегирад: оби тоза, хӯрок, ҷамъ кардани тухм ва пӯшидани дари мурғхона шаб. Ба гармои тобистони Душанбе ва сармои зимистони кӯҳистон диққат диҳед.

Нигоҳдории ҳаррӯза:

Субҳ: Кушодани дари мурғхона, додани об ва хӯроки тоза
Рӯз: Санҷидани об, таъмини соя дар тобистон
Баъдазполудин: Ҷамъ кардани тухмҳо
Шом: Пӯшидани дари мурғхона
Ҳафтаворӣ: Тоза кардани мурғхона ва иваз кардани бистар

Сохтори мурғхона:

Сақфи мустаҳкам ва зидди борон
Тентира барои гардиши ҳаво
Тиракҳои хоб аз замин боло
Лонаҳои тухмгузорӣ бо коҳ ё хасу хошок

Ҷадвали нигоҳдории ҳаррӯза
Вақт	Кор
Субҳи барвақт	Кушодани дар, додани об ва хӯроки тоза
Рӯз	Санҷидани об, таъмини соя дар тобистон
Баъдазполудин	Ҷамъ кардани тухм
Шом	Пӯшидани дар барои ҳимояи мурғ аз сагу рӯбоҳ
Ҳафтаворӣ	Тоза кардани мурғхона, иваз кардани бистар

Ғизои мурғ

Дар Тоҷикистон, ҷуворимакка, гандум ва ҷав асоси ғизои мурғ аст. Аз бозор ё ба таври маҳаллӣ ба даст омада, бо партовҳои ошхона пурра мешавад.

Хӯроки асосии мурғ дар Тоҷикистон:

Ҷуворимакка: Манбаи асосии энержӣ
Гандум ва ҷав: Карбогидрат ва сафеда
Кунҷора ё орди моҳӣ: Манбаи сафеда
Партовҳои ошхона: Сабзавот, нони монда, пӯсти мева
Санги риза: Барои ҳозима дар гизард зарур аст

Барои мурғҳои тухмгузор, калсий хеле муҳим аст. Пӯсти тухми хушккардаи майдашуда манбаи хуби калсий аст.

Хӯрок вобаста ба марҳилаи зиндагӣ
Марҳила	Навъи хӯрок	Нукта
Ҷӯҷа 0-8 ҳафта	Хӯроки оғозии риза	Сафедаи баланд барои афзоиш
Дар ҳоли рушд 8-18 ҳафта	Хӯроки афзоиш	Сафедаи миёна
Мурғи тухмгузор	Хӯроки тухмгузор бо оҳак	Калсий барои пӯсти тухм
Мурғи гӯштӣ	Хӯроки гӯштӣ	Энержии баланд барои вазнгирӣ

Саломатии мурғ

Ваксинатсия аз бемории Нюкасл дар Тоҷикистон ҳатмист. Тоза нигоҳ доштани мурғхона ва назорати ҳаррӯза беҳтарин пешгирӣ аст.

Беморӣ ҳои маъмул ва табобаташон
Беморӣ	Аломатҳо	Пешгирӣ ва табобат
Нюкасл	Бесарупоӣ, талафоти ногаҳонӣ	Ваксинатсияи мунтазам
Шеп ва канаи мурғ	Хоридан, камхунӣ	Пудри зиддиангал, тозакорӣ
Кирми руда	Лоғарӣ, кам шудани тухм	Дороии зиддикирм ба таври давраӣ
Сирояти нафасӣ	Атса, нафаси сахт	Антибиотик, гармии мурғхона
Гир кардани тухм	Беорамӣ, нишастани доимӣ	Фавран ба байтор
Бамблфут	Варам ва захми кафи пой	Бандпечонӣ, тозакорӣ

Аломатҳои ҳушдордиҳанда - амали фаврӣ:

Мурғ чизе намехӯрад ё наменӯшад
Нафаси сахт ё овози ғайриоддӣ
Чанд мурғ дар муддати кӯтоҳ мурданд
Болҳои овезон ва бесарупоии комил

Дар минтақаҳое ки дастрасӣ ба байтор маҳдуд аст, бо наздиктарин мақомоти кишоварзии маҳаллӣ тамос гиред. Ҷудо кардани мурғҳои бемор аз боқии гала хеле муҳим аст.

Мурғхона ва ҷои зиндагии мурғ

Мурғхонаи хушк, боҳаво ва муҳофизатшуда аз даррандагон калиди саломатии галааст. Дар тобистон соя ва дар зимистон ҳимоя аз сармо зарур аст.

Хусусиятҳои мурғхонаи хуб:

Сақфи мустаҳкам ва зидди борон
Деворҳои бидуни шикаф (пешгирӣ аз мӯш, мор ва рӯбоҳ)
Тентираҳои тӯрдор барои гардиши ҳаво
Фарши хушк бо қабати коҳ ё арра
Тиракҳои хоб аз замин боло
Лонаҳои тухмгузорӣ торик ва ором

Дар Тоҷикистон:

Дар тобистон, соябони иловагӣ берун аз мурғхона зарур аст
Дар кӯҳҳои Бадахшон, деворҳои ғафс ва коҳи зиёд дар фарш гармӣ нигоҳ медорад
Шаб дари мурғхона ҳатман пӯшида шавад то рӯбоҳ ва сагон дохил нашаванд

Зотгузаронӣ ва тухмпарварӣ

Мурғ дар синни 5 то 6 моҳагӣ тухм мегузорад. Барои ба даст овардани ҷӯҷа хурӯс зарур аст. Давраи тухмпарварӣ 21 рӯз аст.

Тухмпарварии табиӣ: Вақте ки мурғ лонанишин мешавад, мешавад 10 то 15 тухми борвар зери он гузошт. Мурғҳои маҳаллии Тоҷикистон аксар вақт модарони хубанд ва ҷӯҷаҳоро хуб мепарваранд.

Тухмпарварии сунъӣ: Дар шаҳрҳо инкубаторҳо дастрасанд. Ҳарорати 37.5 дараҷаи Сантиград ва намии 60 фоиз лозим аст.

Нукта: Тухмҳои бидуни хурӯс борвар нестанд. Барои доштани ҷӯҷа ҳатман хурӯс лозим аст.

Марҳилаҳои тухмпарварӣ
Марҳила	Муддат	Нукта
Оғози тухмгузорӣ	5 то 6 моҳагӣ	Вобаста ба зот фарқ мекунад
Давраи тухмпарварӣ	21 рӯз	Доимии ҳарорат муҳим аст
Нигоҳдории ҷӯҷа	8 ҳафтаи аввал	Гармӣ, хӯроки риза, оби кам‌чуқур
Ҷудо кардан аз модар	Тахминан 8 ҳафта	Метавонанд мустақил шаванд

Интихоб ва харидани мурғ

Пеш аз харидани мурғ, фазо, хароҷот, қоидаҳои маҳаллӣ ва имконияти нигоҳдории ҳаррӯзаро баррасӣ кунед.

Пеш аз харидан ин саволҳоро аз худ бипурсед:

Оё дар ҳавлиям фазои кофӣ дорам?
Оё метавонам ҳар рӯз нигоҳдорӣ кунам?
Дар сафар, кӣ нигоҳдорӣ мекунад?
Оё ҳамсояҳоям мушкиле надоранд?

Ҷои харидани мурғ:

Бозорҳои маҳаллии Душанбе, Хуҷанд, Қӯрғонтеппа ва Хорӯғ
Мурғдориҳои маҳаллии эътимоднок
Аз ҳамсояҳо ё хешовандоне ки мурғ мепарваранд

Хароҷоти тахминии нигоҳдории мурғ ба сомонӣ
Намуди хароҷот	Маблағи тахминӣ
Нархи як мурғи маҳаллӣ	20 то 60 сомонӣ
Сохтани мурғхонаи оддӣ	100 то 500 сомонӣ
Хӯроки моҳона (барои ҳар мурғ)	10 то 25 сомонӣ
Ваксини Нюкасл барои гала	5 то 20 сомонӣ

Саволҳои маъмул

Ҷавоб ба маъмултарин саволҳо дар бораи нигоҳдории мурғ дар Тоҷикистон

Оё мурғ ҳайвони хуби хонагӣ аст?

Бале. Мурғҳои аҳлишуда мавҷудоти иҷтимоӣ ва ҷолибанд. Бисёре аз онҳо бо нигоҳдории мунтазам ором ва лаган мешаванд, аз даст ғизо мегиранд. Ба ин ҳам тухми тоза ва гӯшти фоиданок истеҳсол мекунанд.

Мурғ чанд сол умр мекунад?

Мурғҳо одатан 5 то 10 сол умр мекунанд. Мурғҳои маҳаллии Тоҷикистон бо нигоҳдории хуб метавонанд солиёни зиёд солим бимонанд.

Хароҷоти нигоҳдорӣ чандар аст?

Хароҷоти нигоҳдории мурғ дар Тоҷикистон нисбатан кам аст. Бо ғалладонаҳои маҳаллӣ аз бозор мурғро бо хароҷоти кам метавон ғизо дод. Асосиятарин хароҷотҳо сохтани мурғхона, хӯроки ҳаррӯза ва ваксинатсияи солона аст.

Оё нигоҳдории мурғ душвор аст?

Не. Нигоҳдории мурғ барои оғозкорон нисбатан осон аст. Кори асосии ҳаррӯза танҳо чанд дақиқа вақт мегирад. Мурғҳои маҳаллӣ созгории бештаре бо шароити маҳаллӣ доранд.

Оё мурғ барои оила ва кӯдакон мувофиқ аст?

Бале. Мурғҳои аҳлишуда барои кӯдакони бузургтар ва оилаҳои оғозкор мувофиқанд. Кӯдакон метавонанд дар ҷамъ кардани тухм ва додани ғизо ёрӣ кунанд. Муҳим аст ки пас аз даст задан ба мурғ дастҳо пурра шуста шаванд.

Барои тухм гузоштан оё хурӯс лозим аст?

Не. Мурғҳо бидуни хурӯс ҳам тухм мегузоранд, аммо ин тухмҳо борвар нестанд. Барои доштани ҷӯҷа ба хурӯс ниёз аст. Дар минтақаҳое ки садои хурӯс мушкилӣ мекунад, нигоҳдорӣ бидуни хурӯс роҳаттар аст.

Оё нигоҳдории мурғ дар шаҳр иҷозат дорад?

Дар аксари минтақаҳои шаҳрии Тоҷикистон, нигоҳ доштани шумораи ками мурғ барои истифодаи хонагӣ мушкиле надорад. Беҳтар аст бо ҳамсояҳо маслиҳат кунед ва беҳдошти муҳитро риоя кунед то норозигие ба вуҷуд наояд.