Зоти омехта Лама

Ламаи омехтанажод як ламаи аҳлӣ (Lama glama) аст, ки насаби он аз ду ё зиёда хатти хунии гуногун бе интихоби насабномавӣ сарчашма мегирад, ё насаби он анвои шинохтаи ламаро бо ҳам омезиш медиҳад. Аз рӯи амал, аксари ламаҳое ки берун аз барномаҳои тахассусии наслпарварӣ нигоҳ дошта мешаванд, омехтанажод мебошанд. Насаби ин ҳайвонот метавонад омезиши навъи Ккара (классикӣ) бо пӯшиши кӯтоҳ ва навъи Тампулӣ (Ланудо) бо пашми вазнин бошад, ё омезиши бо алпака дошта бошад, ки насли онҳо баъзан ҳуаризо номида мешавад.

Чун ягон меъёри ягонае онҳоро муайян намекунад, ламаҳои омехтанажод аз лиҳози дарозии пӯшиш, андозаи бадан ва сифати нахш тафовути зиёде доранд. Аксари онҳо дар калонсолӣ ҳайвони бузурганд ки дар доираи андозаи муқаррарии лама меафтанд, гарчанде онҳое ки насаби назаррасе аз алпака доранд метавонанд хурдтар ва бо пашми бештар бошанд. Хусусиятҳое ки ламаро муфид мегардонанд, аз ҷумла хӯи ором, устуворӣ бар замини нобаробар ва тоқатнокӣ, дар тамоми аҳолии омехтанажод мавҷуданд.

Ламаҳои омехтанажод қисми зиёди аҳолии лама дар Амрикои Шимолӣ, Аврупо ва Австралазия-Уқёнусияро ташкил медиҳанд, ки ҳайвонати асосгузор аксар вақт бе интихоби дақиқи навъ аз Амрикои Ҷанубӣ оварда шуданд. Онҳо дар хоҷагиҳо ва заминҳои хурд барои истеҳсоли пашм, борбардорӣ, посбонии рама, ва ҳамнишинӣ нигоҳ дошта мешаванд.

Барои кӣ мувофиқ аст

Ламаҳои омехтанажод барои соҳибоне мувофиқанд ки ширхури чандкора ва тоқатнок мехоҳанд, бе он ки насабномаи сабтшуда лозим бошад. Барои хоҷагиҳои хурд ва заминҳои деҳотӣ, ки ба борбардорӣ, пашмгирӣ ё посбонии рама ниёз доранд, амалӣ мебошанд. Онҳо ба чарогоҳи амн, ҳамнишинии ҳадди ақал як ширхури дигар ва парасторӣи муқаррарӣ ниёз доранд; барои муҳитҳои шаҳрии маҳдуд мувофиқ нестанд.

Ламаҳо аз гуанакои ваҳшӣ (Lama guanicoe) дар кӯҳҳои баланди Андес дар сарзаминҳои имрӯзаи Перу ва Боливия чанд ҳазор сол пеш аҳлӣ карда шуданд. Далелҳои бостоншиносӣ нишон медиҳанд, ки аҳлӣ кардан камаш 5,000 то 6,000 сол пеш рух дода, ки ламаро ба яке аз аввалин ҳайвонати аҳлишудаи қитъаи Амрика табдил медиҳад. Аз ҳамон аввали таърихи аҳлишуданашон, ламаҳо бо анвои гуногун мавҷуд буданд. Чӯпонони Андес навъи Ккараро бо пӯшиши кӯтоҳ ҳамчун навъи кории борбардор мешинохтанд, ва навъи Тампулӣ ё Ланудоро бо пашми вазнин ҳамчун навъи нахдиҳ. Дар баъзе ҷамоаҳо ин ду навъ алоҳида нигоҳ дошта ва парварда мешуданд, аммо дар бисёре аз ҳолатҳои чаронӣ, ҳарду навъ бе назорати дақиқ бо ҳам зиндагӣ мекарданд ва омезиш мешуданд.

Дар давраи империяи Инка ва тӯли давраи мустамлика, рамаҳои лама ба миллионҳо сар мерасиданд ва ҳамчун ҳайвони асосии борбардор дар шабакаи роҳии Андес хизмат мекарданд. Идораи аҳолӣ бештар ҷанбаи амалӣ дошт то нажодпарварӣ, ва омезиши табиии байни анвоъ ҳар ҷое ки рамаҳои калон дар чарогоҳҳои умумӣ мечариданд маъмул буд.

Гурӯҳи алоҳидае аз ҳайвонати омехтанажод тавассути омезиши ламаҳо бо хешовандашон алпака (Vicugna pacos) пайдо шуд. Ин омезишаҳо ҳуаризо номида мешаванд вақте падар лама ва модар алпака бошад, ва мисто вақте баръакс бошад. Ҳадафи таърихии ин омезиш, якҷо кардани андозаи лама бо нозукии нахи алпака буд. Зодоварии дурагаҳо кам шуда, аммо сифр нест, ва аҳолии ҳуаризо садсолаҳо дар Амрикои Ҷанубӣ вуҷуд доштааст.

Содироти ламаҳо ба Амрикои Шимолӣ аз солҳои 1970 ба таври ҷиддӣ оғоз шуд ва дар солҳои 1980 ва 1990 тавсеа ёфт. Воридкунандагони аввалия ҳайвонотро аз манобеи гуногуни Амрикои Ҷанубӣ меовардад, аксар вақт бе сабти холисии навъ. Аҳолии асосгузори Амрикои Шимолӣ аз ҳамон ибтидо аз лиҳози генетикӣ омехта буд. Парваришҳои баъдӣ дар Амрикои Шимолӣ, Аврупо, Австралия ва Зеландияи Нав ба омезиши хусусиятҳои Ккара ва Тампулӣ идома дод ва аҳолии бузурги ҳайвонотеро ба вуҷуд овард, ки танҳо бо ягон кадоме аз ин ду навъ мутобиқ нестанд.

Имрӯз, феҳристи нажоди лама дар чанд кишвар вуҷуд дорад, аммо ҳайвонати сабтшуда танҳо як қисми хурди аҳолии ҷаҳонии ламаро ташкил медиҳанд. Аксарияти ламаҳо берун аз Амрикои Ҷанубӣ, ва қисми назаррасе дар дохили он, омехтанажод мебошанд.

Ягон зоҳири муайяне ламаи омехтанажодро тавсиф намекунад. Намоёнтарин тафовут дар дарозӣ ва зичии пӯшиш аст, ки метавонад дар ҳар ҷои байни Ккараи бо рӯи тоза ва пӯшиши кӯтоҳ ва Тампулии бо пашми вазнин бошад. Бисёри ҳайвонати омехтанажод пӯшиши баданро бо дарозии миёна доранд ки рӯ ва пойҳояшон то андозае пашмолуд аст, ва баъзеҳо дар сар тоҷ ё қуллаи нахи дарозтар доранд. Тавозуни бадан дар аксари ҳолатҳо аз тарҳи стандарди лама пайравӣ мекунад: гарданни дарозу рост, сари гӯшагӣ бо гӯшҳои мавзшаклу кунҷшуда, ва пойҳои дароз бо сумҳои дубандаки болинакдор.

Андоза тағйирпазир аст, аммо маъмулан дар доираи муқаррарии лама меафтад. Ҳайвонате ки насаби назаррасе аз алпака доранд тамоюл ба хурдтар буданд доранд, бо бадани гирдтар, пойҳои кӯтоҳтар ва рӯи кундтар. Ранг дар байни ҳамаи ҳайвонати омехтанажод хеле гуногун аст, зеро ҳеҷ фишори интихобие барои ранги пӯшиш дар рамаҳои сабтнашуда татбиқ намешавад.

Гуногунии пӯшиш

Миқдори пашми рӯ ва по равшантарин нишонаи визуалӣ барои ташхиси пасзаминаи навъ аст. Ҳайвоне ки рӯ ва пойҳои тоза дорад бештар аз навъи Ккара таъсир гирифтааст; оне ки пашми вазнин болои рӯ, пешонӣ ва болои по дорад бештар аз навъи Тампулӣ. Аксари ҳайвонати омехтанажод дар ҳолати миёна ҳастанд ва пӯшиши нопурра нишон медиҳанд. Нозукии нах низ тафовут дорад: онҳое ки насаби алпакаи камтаре доранд пашми дағалтаре истеҳсол мекунанд ки барои гилем ва арғамчин мувофиқ аст, дар ҳоле ки онҳое бо таъсири бештари алпака метавонанд нахе ба нозукии кофӣ барои риштан ба матоъ истеҳсол кунанд.

Хӯи асосии ламаи аҳлӣ дар байни анвоъ ва ҳайвонати омехтанажод ба таври васеъ яксон аст. Ламаҳо ором, кунҷков ва огоҳанд. Муҳити атрофашонро бо диққат зери назар мегиранд, таҷрибаҳои парасториро дар хотир нигоҳ медоранд, ва ба расмҳои мунтазам ва бефишор хуб посух медиҳанд. Ламаи омехтанажоде ки аз синни ҷавонӣ бо одамон дар тамос буда, маъмулан ба осонӣ бо ифсор банданд, кашида мешавад ва муоина мешавад.

Дар баробари одамон, аксари ламаҳои омехтанажод бардошткор ва мулоиманд то он ки муҳаббати ошкоро нишон диҳанд. Бо парасторони шинос фосилаи кӯтоҳе доранд ва бо бегонаҳо эҳтиёткор аммо таҷовузкор нестанд. Тупандагӣ як нишонаи муоширатии табиии дарундармонӣ аст ки бештар сари ғизо ё мартаба истифода мешавад. Ба сӯи одамон кам тупида мешавад, маъмулан вақте ки ҳайвон ҳис кунад дар тангно афтодааст ё бо хашунат парастории мешавад.

Дар баробари ҳайвонати дигар, ламаҳо намудҳои рамаӣ ҳастанд ва дар танҳоӣ гирифтори стресс мешаванд. Ҳайвонати омехтанажоде ки бо гӯсфанд ё буз нигоҳ дошта мешаванд аксар вақт нақши посбонро мегиранд, дар канори рама мешинанд ва ба шикорчиёне ба монанди саг ва рӯбоҳ огоҳӣ медиҳанд ё фаъолона онҳоро мерондонанд. Ин рафтор омӯхташуда нест; бозтоби огоҳии табиӣ ва тамоюл ба таъқиби ҳайвонати ношиноси аст.

Тафовутҳои рафторӣ байни ҳайвонати омехтанажод бештар инъикосгари парастории ибтидоист то насаб. Ҳайвоноте ки дар моҳҳои аввали зиндагӣ тамоси камтаре бо одамон доштанд дар калонсолӣ сахттар парасторӣ мешаванд. Ламаҳои омехтанажоди бо идораи мунтазам ба таври умум ба андозаи ҳар навъи сабтшудае рам ҳастанд.

Нигоҳубини рӯзона аз талаботи стандарт барои ҳамаи ламаҳои аҳлӣ пайравӣ мекунад, бо танзимотҳое вобаста ба дарозии пӯшиши фардӣ ва истифодаи ҳайвон. Ҳайвонати омехтанажоди бо пашми вазнин ба пашмгирии солона ниёз доранд; онҳое бо пӯшиши кӯтоҳ шояд танҳо ба кӯтоҳ кардан ниёз дошта бошанд ё умуман ниёз надошта бошанд. Пасзаминаи генетикии омехта ниёзҳои нигоҳубинро ба таври назаррас тағйир намедиҳад.

Муҳит ва истиқомат

Ламаҳои омехтанажод тоқатнок ҳастанд ва дар барабари сармо ва баландӣ хуб тоқат доранд. Ба паноҳгоҳи хушк ва бодворзада ниёз доранд ки ба қадри кофӣ бузург бошад то ҳамаи гурӯҳ бароҳат истода ва дароз кашида тавонанд, дар тобистон соя дошта бошанд ва аз борони бодрас муҳофизат шаванд. Ҳисор бояд 1.2 то 1.5 метр баландӣ дошта ва аз симхори хорнок дар баландии лама холӣ бошад, ки метавонад ба нах ва пӯст зарар расонад. Чарогоҳ бояд аз лиҳози гиёҳони заҳрнок аз ҷумла рагворт, арча, рododндрон ва варди истилоиӣ санҷида шавад. Ҳеҷ гоҳ як ламаро танҳо нигоҳ надоред. Ҳадди ақал ду ширхур барои некӯаҳволии ҳайвонот зарурист.

Машқ ва фаъолият

Чарогоҳи кофӣ бештари ҳаракатеро ки ламаҳо ниёз доранд таъмин мекунад. Ҳайвонати борбардори кории аз пиёдагардиҳои мунтазами омодасозӣ ва ҷаласаҳои тамрин бо бор баҳра мебаранд. Ҳайвонати посбоне ки бо рама мечаранд тавассути рафтори гаштурӯ фаъол мемонанд. Ламаҳое ки бе нақш дар чарогоҳ нигоҳ дошта мешаванд бояд фазо барои давидан, бозӣ кардан ва дар хок ғелидан дошта бошанд.

Ламаҳо меъдаи сесекцияӣ доранд ва нахро самаранок коркард мекунанд, яъне аз алафе ки барои гов ё асп бо ҳамон вазни бадан кофӣ нест, ғизои хуберо истихроҷ мекунанд. Пояи ғизо алафи чарогоҳ ва хашаки алаф аст. Ламаҳои омехтанажод ниёзҳои ғизоии гуногун аз ҳайвонати навъи сабтшуда надоранд; ниёзҳо вобаста ба марҳилаи зиндагӣ, бори корӣ ва вазъи бадан тафовут дорад, на насаб.

Фарбеҳӣ як мушкили маъмули идоравӣ дар ламаҳое аст ки дар чарогоҳи ғании бе машқи кофӣ ё маҳдудияти алаф нигоҳ дошта мешаванд. Холи вазъи бадани 3 дар миқёси 5-холагӣ ҳадаф барои аксари калонсолон аст. Қабурғаҳо бояд бо фишори сабук лаҳм шаванд аммо дидашаванда набошанд. Ҳайвоноте ки вазъи бадани аз ҳад бештар доранд дар хатари баландтари стресси ҳарорӣ ва мушкилоти метаболикӣ мебошанд.

Камбуди маъданҳо дар бисёр минтақаҳо маъмул аст. Селен, мис ва руҳ аксар вақт дар чарогоҳ ва хашак зери ниёзи ламаҳо ҳастанд. Маъдани холис махсус барои ширхурон ё фармулашудаи барои лама ва алпака бештари норасоиҳои минтақавиро бартараф мекунад. Аз маъданҳои гӯсфандӣ, ки сатҳи мисро зери ниёзи ширхурон маҳдуд мекунанд, бояд худдорӣ кард.

Об ва намак

Оби тоза бояд дар ҳама вақт дастрас бошад. Дар шароити яхбандӣ, манобеи оби гарм аз хушкии об пешгирӣ мекунад. Намаки оддии сафед ки ба таври озод пешкаш мешавад ниёзи натрийро таъмин мекунад ва истеъмоли кофии обро тарғиб мекунад. Ягон сангнамаки фармулашуда барои гов ё аспро ҳамчун ягона манбаи маъдание ҷойгузин накунед.

Ламаҳои омехтанажод дар муқоиса бо ҳайвонати навъи сабтшуда профили бемории муайяне надоранд. Хатарҳои саломатӣ бозтоби биологияи намуд, шароити идоравӣ ва минтақаи ҷуғрофӣ ҳастанд, на насаб. Пасзаминаи генетикии васеи ҳайвонати омехтанажод дар сатҳи аҳолӣ бартариҳо ё камбудиҳои саломатии андозагирипазире дар муқоиса бо ҳайвонати навъи баста ба вуҷуд намеорад.

Муҳимтарин вазифаи идоравии саломатии давомдор дар аксари минтақаҳо назорати ангал аст. Кирмҳои гирди гавории гастроинтестиналӣ, ба хусус Haemonchus contortus (кирми сартарош), боиси кам шудани вазни ҷиддӣ ва камхунӣ мешаванд. Табобати интихобии ҳадафмандона бар асоси шумурдани тухм дар нажот ва холдиҳии FAMACHA аз дозадиҳии маснавии тақвимӣ, ки муқовиматро тезмекунад, устуворатар аст.

Барномаи нигоҳубини пешгирона

• Шумурдани мунтазами тухм дар нажот ҳар 8 то 12 ҳафта бо табобати ҳадафмандона.
• Муоинаи солонаи домиҳшиносӣ, аз ҷумла арзёбии дандон ва холдиҳии вазъи бадан.
• Барномаи эмкунии минтақавӣ вобаста ба тавсия; ваксинаҳои клостридиалӣ дар аксари минтақаҳои нигоҳдории ширхур истифода мешаванд.
• Кӯтоҳ кардани нохун 2 то 4 бор дар сол.
• Иловагии селен ва маъдан мувофиқ ба таҳлили алафи маҳаллӣ.
• Пашмгирӣ пеш аз ҳавои гарм барои ҳайвонате бо пӯшиши вазнин.
• Қарантин ва санҷиш барои ҳайвонати нав пеш аз ворид кардан ба рама.

Ламаҳои омехтанажод аз ҳамон намунаи ҳамаи ламаҳои аҳлӣ пайравӣ мекунанд. Модаҳо байни 12 то 18-моҳагӣ ба омодагии репродуктивӣ мерасанд, гарчанде аксари наслпарварони ботаҷриба аввалин омезишро то замоне ки мода ба ҳадди ақал ду-сеяки вазни бадани калонсолии интизоришаванда расидааст ва вазъи бадании мувофиб дорад ба таъхир меандозанд. Омезиши барвақт рушдро мавқуф мекунад ва мушкилоти ҳомиладориро зиёд мекунад. Нарҳо аз тахминан 2 то 3-солагӣ бордор мешаванд.

Ламаҳо тухмдаришавии индуктивӣ доранд. Мода дар давраи муқарраре тухмдор намешавад; тухмдаришавӣ тавассути омезиш ранҷонида мешавад. Ин маънои онро дорад ки омезиш метавонад дар аксари вақтҳои сол сурат гирад, гарчанде бисёре аз нигоҳдорандагон омезиши баҳора ро ихтиёр мекунанд то кириоҳо дар баҳори оянда таваллуд шаванд, вақте ки шароит мулоимтар аст. Омезиш бо ҳарду ҳайвон дар ҳолати кушид (дароз кашида) сурат мегирад ва нар дар тӯли амал овоза мушаххасе ба номи орглинг баровар мекунад.

Давраи ҳомиладорӣ тахминан 11.5 моҳ (340 то 350 рӯз) аст. Таваллудҳои яккаса хеле маъмул аст; дугоникҳо нодир аст ва хатари баландтаре барои модар ва фарзандон дорад. Таваллудҳо аксар вақт дар соатҳои рӯзона рух медиҳанд. Кириои солим маъмулан дар 30 то 90 дақиқа меистад ва дар чанд соат шир мехӯрад. Кириоҳо байни 4 то 6-моҳагӣ аз шир гирифта мешаванд.

Омезиши ламаҳо бо алпака дар баъзе минтақаҳо барои якҷо кардани нозукии нахи алпака бо андозаи лама амалӣ мешавад. Насл ҳуаризо (падар лама, модар алпака) ё мисто (падар алпака, модар лама) номида мешавад. Ҳуаризоҳо калонтар аз алпака ҳастанд ва пашме миёна аз лиҳози нозукӣ доранд. Онҳо ба таври умум бордоранд аммо муваффақияти репродуктивии кам шудае дар муқоиса бо ҳар яке аз гунаҳои волидайн нишон медиҳанд. Барномаҳои парвариш бо ҳадафи ҳуаризо интихоби дақиқ мехоҳанд ва берун аз Амрикои Ҷанубӣ камтар маъмуланд.

Дар рамаҳои сабтнашуда, омезиши ногузири байни аъзои рама маъмултарин сабаби насли омехтанажод аст. Ҷудо кардани нарҳо аз модаҳо берун аз давраҳои омезиши барномарезишуда, стратегияи асосии идоравӣ барои назорати репродуктсия мебошад.