Мустанг

Аспи Мустанг дар ғарби Иёлоти Муттаҳидаи Амрико озодона ва дар гурӯҳ зиндагӣ мекунад. Номи он аз калимаи испании mesteño гирифта шудааст, ки маънояш ҳайвони гумшуда ё ваҳшӣ мебошад. Мустангҳо аз аспҳое насл мебаранд, ки муҳоҷирони испанӣ ба қораи Амрико оварда буданд ва дар давоми асрҳо дар дашти васеъ паҳн шуда, ба шароити хушк ва сахти он мутобиқ гаштанд.

Мустанг зот бо маънои феҳристи наслии пӯшида нест. Ин як ҷамъияти аспон аст, ки заминаш онро ба вуҷуд овардааст ва хунаш омехтаи аспони испанӣ, аспони чарогоҳ ва аспони аскарӣ мебошад. Асрҳои зиндагӣ дар дашти боз ҳайвонеро ба бор овардааст, ки фишурда, тобовар ва аз ҷиҳати нигоҳдорӣ арзон аст. Бисёр рамаҳои имрӯза аз ҷониби идораҳои федералӣ идора мешаванд ва мустангҳое, ки ба фарзандӣ гирифта мешаванд, ҳамчун аспи роҳгард, аспи чарогоҳ ва аспи давиши дурру дароз кор мекунанд.

Мустанги оддӣ баландияш байни 14 то 15 даст (hand) аст ва суми сахту фишурда дорад, ки аксар вақт ба тақабандии кам ниёз дорад. Хислати он бештар ба мустақилӣ ва эҳтиёткорӣ моил аст, зеро наслҳои он барои зинда мондан бояд атрофро мехонданд.

Мустанг ба кӣ мувофиқ аст

Мустанг ба соҳибе мувофиқ аст, ки вақт, сабр ва андак таҷрибаи аспдорӣ дошта бошад. Ҳайвоне, ки тозаву аз дашт ба фарзандӣ гирифта шудааст, пеш аз қабули дастрасӣ ба нигоҳубини бодиққат ниёз дорад. Пас аз ором шудан, Мустанг шарики солим ва каммасраф барои роҳгардӣ, корҳои чарогоҳ ва масофаҳои дур мегардад. Барои соҳибони тозакор аксар вақт мустанге, ки аллакай зери зин омӯзонида шудааст, беҳтар аст.

Решаи Мустангҳо ба аспоне мерасад, ки испаниҳо аз ибтидои асри XVI ба қораи Амрико оварданд. Баъзе аз ин аспҳо гурехтанд ё дар савдо, гумшавӣ ва асорат даст ба даст шуданд ва рамаҳои озод дар дашти ҷанубӣ ва ҷанубу ғарб ба вуҷуд омаданд.

Мардумони бумии дашт дар асрҳои XVII ва XVIII аспро ба ҳаёти худ дохил карданд ва фарҳанги аспдорӣ ба сӯи шимол ва ғарб паҳн шуд. Рамаҳо бо ҳамроҳшавии аспони гурехта ва раҳошуда, баъдтар аспони аскарӣ, калон шуданд. То асри XIX шумораи зиёди аспони озодгард дар саросари ғарби Иёлоти Муттаҳида зиндагӣ мекарданд.

Аз охири асри XIX то асри XX шумораи ин ҷамъият шадидан коҳиш ёфт. Аспҳоро барои кушторхона, фурӯш ва холӣ кардани чарогоҳ барои чорво ҷамъ мекарданд. Нигаронии ҷамъиятӣ нисбат ба ин амалияҳо дар мобайни асри XX афзоиш ёфт.

Соли 1971 Иёлоти Муттаҳида қонуни Аспон ва Хари Ваҳшии Озодгардро қабул кард, ки мустангҳои озодгардро дар заминҳои давлатии таъиншуда таҳти ҳифз ва идораи федералӣ гузошт. Имрӯз Раёсати Идораи Замин (Bureau of Land Management) бисёр аз ин рамаҳоро тавассути ҷамъоварӣ ва барномаи фарзандхонӣ идора мекунад, то андозаи рама дар дашт мӯътадил бимонад.

Мустанг аспи фишурда ва хубмушак аст, ки на барои андоза, балки барои тоқат сохта шудааст. Сина ва пойҳои қафояш мустаҳкаманд, пушт кӯтоҳ ва пойҳо тоза ва қавӣ мебошанд. Сумҳо одатан сахт ва фишурда мебошанд, ин мутобиқшавӣ ба заминҳои сангин ва хушк аст, ва бисёр Мустангҳо бидуни тақа кор мекунанд.

Азбаски ин ҷамъият тибқи як стандарти ягонаи пӯшида парвариш намеёбад, сохти ҷисм аз рама то рама фарқ мекунад. Аспони ноҳияҳои гуногун метавонанд дар шакли сар, баландӣ ва ранг тафовут дошта бошанд, ки ин омехтагии хуни испанӣ ва хонагиро инъикос мекунад.

Пӯст ва рангҳо

Мустангҳо қариб дар ҳама рангҳои маълуми асп дучор мешаванд. Ҷигарӣ, дун, сиёҳ ва шоҳбулутӣ маъмуланд, нақшҳое чун чакан ва рон низ борҳо дида мешаванд. Пӯсти дун ва грулло бо нахи торики дар паҳлуи сутунмуҳра ва баъзан рахчаҳо дар пой, решаи испании бисёр рамаҳоро нишон медиҳанд. Пӯст дар моҳҳои гарм кӯтоҳ аст ва барои зимистон дар дашти боз ғафстар мешавад.

Мустангҳо мустақил ва ҳушёранд. Наслҳои зиндагӣ дар дашт онҳоро дар пайхас кардани тағйирот дар атроф тезфаҳм ва нисбат ба ҳар чизи ношинос эҳтиёткор кардааст. Аспе, ки озод таваллуд шудааст, одамонро ҳамон тавре мехонад, ки як вақт заминро мехонд, бинобар ин эътимод бо гузашти вақт ба даст меояд, на ройгон дода мешавад.

Вақте ки Мустанг нигоҳубингареро қабул мекунад, вафодор ва устувор мегардад. Бисёр касоне, ки Мустангро ба фарзандӣ гирифтаанд, аз пайванди қавӣ ва аспи ором ва боиштиёқ зери зин нақл мекунанд. Дар байни аспони дигар Мустанг иҷтимоӣ аст ва ба зиндагии рамавӣ ба осонӣ одат мекунад, зеро зиндагии рамавӣ ҳолати табиии он аст.

Дар назди одамони ношинос Мустанг одатан то андозагирии шахс эҳтиёткор мемонад. Эътимод ва равиши равшан ва пайвастаи нигоҳубингар ба ором шудани асп кӯмак мекунад. Ин аспҳо ба шитоб ва муомилаи дағал хуб ҷавоб намедиҳанд.

Тимордорӣ

• Пӯстро мунтазам шона занед, то хок дур шавад ва пӯст бо мӯй санҷида шавад
• Сумҳоро ҳар рӯз тоза кунед ва мулоҳиза кунед, ки санг ё тарқиш набошад
• Ҳатто агар асп бидуни тақа кор кунад, ҳар 6 то 8 ҳафта тақагарро барои санҷиш даъват кунед
• Ёл ва думро аз гиреҳ ва хору хас тоза нигоҳ доред
• Дар мавсими мӯйрезӣ тимордориро зиёд кунед

Варзиш

• Ҳар рӯз имконияти гардиши озод дар оғил ё чарогоҳ фароҳам оваред
• Якчанд бор дар як ҳафта аспро савор шавед ё ба кор андозед, то тандурустиаш нигоҳ дошта шавад
• Барои гуногунрангии барнома аз роҳгардӣ, майдончаи омӯзиш ва кори заминӣ истифода баред
• Ҷои кофӣ барои ҳаракат диҳед, зеро Мустанг ба тай кардани масофаҳои дароз одат кардааст

Муҳити зист

Мустангҳо бо доираи васеи обу ҳаво мутобиқ мешаванд ва нисбат ба бисёр зотҳои дигар ба навозиши кам ниёз доранд. Бо вуҷуди ин ба оби тоза, ҷои хушк барои истодан ва паноҳ аз шамол, офтоби тунд ва тӯфон ниёз доранд. Майдоне бо як сарпӯши сода ба онҳо мувофиқ аст. Девор ё тӯр бояд бехатар ва мустаҳкам бошад, алалхусус барои аспе, ки ба наздикӣ ром шудааст ва метавонад ҳудудро озмоиш кунад.

Мустангҳо дар алафи ками дашт таҳаввул ёфтаанд ва бо хӯроки камтар нисбат ба бисёр зотҳои хонагӣ ҳолати худро нигоҳ медоранд. Асоси хӯрок бояд алаф ва хашаки хуб бошад, ба миқдоре мутобиқ ба андоза, синну сол ва бори кории асп. Дастрасии доимӣ ба оби тоза ва манбаи намак ё маъдан ин асосро пурра мекунад.

Азбаски Мустангҳо вазнро ба осонӣ нигоҳ медоранд, соҳибон бояд аз хӯрондани зиёдатӣ худдорӣ кунанд. Донаи зиёд ё чарогоҳи бой метавонад ба фарбеҳӣ ва ламинит, як ҳолати дардноки сум, оварда расонад. Бисёр Мустангҳое, ки кори сабук доранд, ба хӯроки консентратӣ кам ё тамоман ниёз надоранд.

Ширинӣ ва иловаҳо

Бисёр Мустангҳое, ки алафи босифат мехӯранд, ба иловаи зиёд ниёз надоранд. Як пораи намак ва иловаи маъдании мутавозин камбудиҳои маъмулро дар ҷойҳое, ки алаф ё хашаки маҳаллӣ аз моддаҳои ғизоӣ кам аст, пур мекунад. Ширинӣ ба монанди сабзӣ ё себ дар миқдори кам бехатар аст. Пеш аз илова кардани иловаҳо бо духтури байторӣ маслиҳат кунед, зеро иловаи барзиёд метавонад аз фоидааш зиёнбахштар бошад.

Мустанг ба тобоварӣ маъруф аст. Интихоби табиӣ дар дашт ҳайвонҳои солим ва муқовим ба беморӣро тарҷеҳ додааст ва натиҷа аспест, ки аксар вақт бо нигоҳубини оддӣ солим мемонад. Бисёриҳо 25 то 30 сол умр мебинанд ва сумҳои фишурда ва бунёди мустаҳками онҳо ба онҳо кӯмак мекунад аз мушкилоте, ки зотҳои нозуктарро ба даҳшат меандозад, дур бимонанд.

Бо вуҷуди ин саломатии хуб ҳанӯз ба нигоҳубини рӯзмарра вобаста аст. Хатарҳои асосии Мустанг одатан ба хӯрок вобастаанд, монанди зиёдшавии вазн ва ламинит аз хӯроки бой, на бемории ирсӣ.

Нигоҳубини пешгирикунанда

• Муоинаи солонаи байторӣ ва ваксинатсия
• Санҷиши дандон дар як сол на камтар аз як бор
• Ташрифи мунтазам ба тақагар
• Барномаи зидди курм бар асоси таҳлили пору
• Хӯроки доимӣ ва алафбунёд барои назорати вазн

Мустангҳо зуд меомӯзанд ва он чиро, ки ёд гирифтаанд, дар хотир нигоҳ медоранд, аммо худашон фикр мекунанд ва бо зӯр ба кор маҷбур намешаванд. Омӯзиш бар пояи эътимод устувор аст. Аспе, ки рост аз дашт омадааст, тамоси кам ё ҳеҷ тамос бо одам надоштааст ва пеш аз ҳар омӯзиш зери зин бояд ром карда шавад. Вақте ки ин эътимод бунёд ёфт, бисёр Мустангҳо ба маркаби ором, боиштиёқ ва боэътимод табдил меёбанд.

Мунтазамӣ аз зӯр муҳимтар аст. Нигоҳубингаре, ки равшан, одилона ва бидуни шитоб амал мекунад, беҳтарин натиҷаро аз Мустанг мегирад. Шитоби барзиёд ё ҷазодиҳии тарс одатан омӯзишро ба ақиб мебарад.

Асосҳо

1. Вақт дар назди асп гузаронед, то ба ҳузури шумо одат кунад
2. Қабули ламс, ҷилавбанд ва пешбарӣ карданро бунёд кунед
3. Кори заминӣ, монанди тобеъ шудан, пешбарӣ ва бо бандӣ истодан, илова кунед
4. Зин ва фишори зинро қадам ба қадам муаррифӣ кунед
5. Вақте ки асп дар замин ором ва посухдиҳанда шуд, омӯзиши зери зинро оғоз кунед
6. Бо афзоиши эътимод, ба роҳгардӣ, майдончаи омӯзиш ва кори вазифавӣ густариш диҳед

Дар дашт Мустангҳо табиатан дар гурӯҳҳои рамавӣ насл меоранд, ҷое ки як айғир бо гурӯҳи модаёнон зиндагӣ мекунад. Модаёнон одатан то синни ду ё се сола ба балоғати насл мерасанд, гарчанде бисёриҳо то калоншавии пурра ҷуфт дода намешаванд. Ҷуфтгирӣ одатан аз фаслҳо пайравӣ мекунад ва бештари курраҳо дар баҳор, вақте алаф фаровон аст, ба дунё меоянд.

Ҳамлагӣ тақрибан 11 моҳ давом мекунад ва як кура ба дунё меояд. Дугоникшавӣ дар аспон нодир ва хатарнок аст. Курраҳои дар дашт таваллудшуда чанд соат пас аз таваллуд бархоста роҳ мераванд, мутобиқшавие, ки ба онҳо кӯмак мекунад бо рама ҳамқадам монанд ва аз даррандаҳо халос шаванд.

Модаёнон курраҳои худро дар дохили гурӯҳ бузург мекунанд ва кура якчанд моҳ шир мемакад, пеш аз он ки тахминан дар синни шаш моҳагӣ аз шир ҷудо шавад. Курраҳои нар ва мода то балоғат дар рама мемонанд ва баъд аз он айғирони ҷавон аксар вақт рамаро тарк карда, гурӯҳҳои муҷаррадӣ ташкил медиҳанд ё модаёни худро ба даст меоранд. Мустангҳое, ки барои фарзандхонӣ парвариш меёбанд, одатан дар шароити идорашаванда ром ва аз шир ҷудо мешаванд.