Липиццанер

Липиццанер аспи навъи барокко буда, барои дарбори Габсбургҳо парвариш карда шудааст. Андозаи он миёна, бадани фишурда ва пурмушак дорад ва бо ақл ва хислати ором, вале боиродаи худ шӯҳрат ёфтааст. Аксари липиццанерҳои калонсол хокистарранганд, гарчанде ки курраҳо тира ба дунё меоянд ва бо мурури якчанд сол сабук мешаванд.

Ин зот бо Мактаби аспсавории Испании Вена сахт алоқаманд аст, ки дар он айғирони липиццанер барои дрессураи классикӣ, аз ҷумла ҳаракатҳои душвори «ҳавогирӣ аз замин», монанди левада, курбета ва каприол, таълим дода мешаванд. Ин пайванд интихоби зот ва симои ҷамъиятии онро дар давоми асрҳо шакл додааст.

Липиццанерҳо оҳиста камол меёбанд ва аксар вақт то синни шаш ё ҳафтсолагӣ ба камолоти пурраи ҷисмонӣ ва равонӣ намерасанд. Дар ивазаш онҳо то синни бисту чандсолагӣ саломат ва қобили кор мемонанд ва бисёриашон 25 то 35 сол умр мебинанд.

Ба кӣ мувофиқ аст

Липиццанер ба саворони чунине мувофиқ аст, ки омӯзишпазирӣ ва шарики оромро аз суръати хом болотар мегузоранд. Ақли тези он бо идоракунии пайваста ва бомаърифат натиҷаи хуб медиҳад, вале камолоти ботаъхираш дар солҳои аввал сабрро талаб мекунад. Ин зот барои дрессураи классикӣ, аробакашии варзишӣ ва саворкории умумӣ барои соҳибоне, ки ба кори дарозмуддат ва муназзам тайёранд, мувофиқ аст.

Номи зот аз деҳаи Липитса (бо итолиёвӣ Липицца), ки дар баландкӯҳи Карст, дар қаламрави Словенияи имрӯза ҷойгир аст, гирифта шудааст. Соли 1580 арцгертсог Карли II-и Австрияи Дохилӣ дар он ҷо хоҷаи дарборӣ бунёд кард, то барои ашрофи Габсбургҳо асп парвариш кунад.

Асоси зот аспҳои испаниро дар бар мегирифт, ки дар он замон дар Аврупо хеле қадр карда мешуданд ва бо аспҳои итолиёвӣ ва маҳаллии Карст омехта карда мешуданд. Хунҳои иловагии араб ва дигар зотҳо баъдтар ба муайян шудани навъи зот кӯмак карданд. Шаш хатти классикии айғирон асоси зотро ташкил доданд ва то имрӯз сабт мешаванд: Плуто, Конверсано, Маестосо, Фавори, Неаполитано ва Сиглави.

Мактаби аспсавории Испании Вена, ки номи худро аз пайдоиши испании аспҳояш гирифтааст, аз липиццанерҳо барои рушд ва ҳифзи дрессураи классикӣ истифода мебурд. Дар давоми асрҳои минбаъда хоҷа ва аспҳои он борҳо барои гурехтан аз ҷанг кӯчонида шуданд, аз ҷумла ҳангоми таҳлияи давраи Наполеон ва ҳарду ҷанги ҷаҳонӣ.

Дар моҳҳои охирини Ҷанги Дуюми Ҷаҳонӣ, липиццанерҳо ҷамъ оварда ва дар як амалиёте, ки диққати ҷаҳониро ба худ ҷалб кард, ҳифз карда шуданд. Пас аз ҷанг, парвариш дар Пибери Австрия ва хоҷаҳои давлатии якчанд кишвар идома ёфт ва липиццанер то имрӯз дар саросари Аврупои Марказӣ зоти эътирофшуда боқӣ мемонад.

Липиццанер сохти барокко дорад: пушти кӯтоҳ ва мустаҳкам, синаи чуқур ва қисми пасини баданаш пурмушак. Гардани он камонвор хамида ва бар китфҳои моил ҷойгир аст, сараш нисбатан дароз бо профили рост ё каме хамида ва чашмони бедор дорад. Таассуроти умумӣ на аз баландӣ, балки аз қувват ва тавозун ба вуҷуд меояд.

Мӯй ва рангҳо

Аксари липиццанерҳо хокистарранганд, аммо чунин ба дунё намеоянд. Курраҳо тира, одатан сиёҳ, қаҳваранг ё хокистари мушранг, ба дунё меоянд ва бо синну сол тадриҷан сабук мешаванд. Сафедшавии пурра одатан шаш то даҳ солро тӯл мекашад, бинобар ин ранги машҳури хокистари сафедтоб хусусияти аспҳои калонсол аст. Шумораи ками аспҳо тамоми умр зарду сурх ё сиёҳ мемонанд ва аз рӯи анъана Мактаби аспсавории Испанӣ аксар вақт як айғири тирарангро нигоҳ медорад.

Липиццанерҳо бо хислати мутавозин ва тайёр ба кор шӯҳрат доранд. Онҳо одатан ҳатто дар фишор ором мемонанд ва маҳз ҳамин хусусият яке аз сабабҳои иҷрои ҳаракатҳои дақиқ ва душвори дрессураи классикӣ аз ҷониби ин зот аст. Бо одамон онҳо умуман меҳрубон ва инсондӯстанд ва бо идоракунандагони собитқадам робитаи устувор мебанданд.

Ақли зот хусусияти муайянкунандаи он аст. Липиццанерҳо зуд меомӯзанд ва дарсҳояшонро дар хотир нигоҳ медоранд, аммо ҳамин тезҳушӣ маънои онро дорад, ки онҳо ба муносибати номунтазам ё дағал низ вокуниш нишон медиҳанд. Дар назди бегонагон онҳо одатан ором мемонанд, на асабӣ. Бо аспҳои дигар ошнопазиранд ва ҳангоми якҷоя чаронидан ба ҳаёти рама хуб мутобиқ мешаванд. Табиати ором ва оқилонаи онҳо ба онҳо эътимоднокӣ мебахшад, гарчанде ки камолоти дертарашон маънои онро дорад, ки аспҳои ҷавон то ҳол сабрро тақозо мекунанд.

Нигоҳубини ҳаррӯзаи липиццанер аз қоидаҳои умумии аспдорӣ пайравӣ мекунад, бо якчанд нукта, ки аз мӯи хокистарӣ ва собиқаи кории зот бармеояд.

Ороиш

• Ҳар рӯз мӯйро тоза кунед, то гарду хок ва мӯи кандашударо дур кунад ва пӯстро санҷед
• Мӯи хокистарро дар ҳолати зарурӣ бишӯед ва доғҳояшро пок кунед, зеро доғҳо ба осонӣ намоён мешаванд
• Ёл ва думи ғафсро шона занед, то печ нахӯрад
• Ҳар рӯз сумҳоро тоза кунед ва санги мондашуда, тарқиш ё бемории трашро санҷед

Машқ

• Ҳар рӯз тавассути саворкорӣ, гардонидани асп бо тасма ё чаронидан ҳаракат таъмин кунед
• Тобоварии ҷисмониро тадриҷан афзоиш диҳед, махсусан барои аспҳои ҷавон, ки дер камол меёбанд
• Машқи муназзамро бо гаштугузори ором омехта кунед, то ақли асп тоза бимонад
• Дар барномаи ҳафтагии мутавозин рӯзҳои истироҳат ҷудо кунед

Муҳит

Липиццанерҳо дар шароите хуб рушд мекунанд, ки дастрасӣ ба обгирхона барои паноҳ ва чарогоҳи ҳаррӯза барои чаридан ва алоқаи иҷтимоӣ дошта бошанд. Пайдоиши Карстии зот маънои онро дорад, ки он ба шароити гуногун тобовар аст, аммо сояи кофӣ муҳим аст: аспҳои хокистарранг бо пӯсти сабук бештар ба офтобсӯхтагӣ дучор мешаванд ва аз паноҳгоҳ ё ниқоби пашша дар офтоби шадид фоида мебаранд.

Мисли ҳама аспҳо, алаф асоси ғизои липиццанер аст. Каҳи босифат ё чарогоҳ бояд қисми асосии истеъмоли ҳаррӯзаро ташкил диҳад, ки барои низоми ҳозимае, ки ба нахи қариб доимӣ вобаста аст, муҳим аст. Консентратҳо, аз қабили ғалладона ё хӯроки омодашуда, вобаста ба синну сол, ҳолат ва шиддати кори асп илова карда мешаванд. Ин зот аз ҷиҳати ғизогирӣ сарфакор аст, бинобар ин миқдори хӯрокро бояд назорат кард, то вазни зиёдатӣ пайдо нашавад.

Тӯҳфаҳо ва иловаҳо

Тӯҳфаҳо, ба монанди сабзӣ ё пораҳои себ, дар миқдори кам пешниҳод кунед. Дастрасии озод ба намак ё блоки минералӣ ва оби тозаро ҳамеша таъмин кунед. Аксари аспҳое, ки алафи хуб мехӯранд, ба иловаҳои иловагӣ ниёз надоранд, аммо духтур ё мутахассиси ғизои асп метавонад дар сурати норасоии минералҳои муайян дар чарогоҳ ё каҳ маслиҳат диҳад.

Липиццанер зоти мустаҳкам буда, умри кории дароз ва тӯли умри маъмулии 25 то 35 сол дорад. Камолоти суст бо дарозумрии хуб ҳамроҳ аст ва бисёриашон пас аз бисту солагӣ низ фаъол мемонанд. Нигаронии асосии саломатии марбут ба зот ба мӯи хокистарӣ вобаста аст. Аспҳои хокистарии тамоми зотҳо ҳодисаи баландтари меланома, як шамолаки пӯст, ки аксар вақт дар атрофи дум, дар зери дум ва дар сар пайдо мешавад, доранд, ва липиццанер ҳам ба ин майл дучор аст.

Нигоҳубини пешгирикунанда

• Муоинаи байторӣ як ё ду бор дар сол, бо санҷиши пӯст барои аспҳои хокистарӣ
• Эмкунии мунтазам мутобиқи ҷадвали тавсиякардаи духтур
• Гелминтзудоии мунтазам дар асоси шумориши тухми гелминт дар наҷосат
• Санҷиши дандон ҳар 6 то 12 моҳ
• Диққати наълбанд ҳар 6 то 8 ҳафта

Липиццанер яке аз омӯзишпазиртарин зотҳои асп аст ва маҳз аз ҳамин сабаб ба зоти марказии дрессураи классикӣ табдил ёфтааст. Он зуд меомӯзад, дарсҳояшро нигоҳ медорад ва дар кори муназзам ақлан фаъол мемонад. Ин ақл ҳарду тараф дорад: зот одатҳои бад ва хубро баробар зуд аз худ мекунад, бинобар ин муносибат бояд равшан ва пайваста бошад. Азбаски липиццанерҳо дер камол меёбанд, кори расмӣ одатан тадриҷан бунёд карда мешавад ва ҳаракатҳои душвортарин танҳо баъд аз тайёр шудани ҷисмонии асп, аксар вақт дар синни шаш ё ҳафтсолагӣ, ҷорӣ карда мешаванд.

Асосҳо

1. Бо кори заминии ором оғоз кунед: пеш бурдан, истодан ва қабули муносибат
2. Асосҳои зин ва лаҷомро дар ҷаласаҳои бесароғоз ҷорӣ кунед
3. Ҳаракати пеш, идоракунӣ ва истодро дар зери зин муқаррар кунед
4. Кори паҳлуӣ ва ҷамъкуниро тадриҷан бо афзоиши қувват илова кунед
5. Ба ҳаракатҳои пешрафтаи классикӣ танҳо бо асп ва саворони омӯзонидашуда гузаред

Парвариши липиццанер бодиққат идора карда мешавад, то навъ ва хатҳои таърихии зотро ҳифз кунад. Зот дар атрофи шаш хатти классикии айғирон ташкил ёфтааст ва оилаҳои модиён низ пайгирӣ мешаванд, бинобар ин сабтҳои насабнома амиқ мебошанд. Айғирони барои парвариш истифодашаванда одатан пас аз баҳодиҳии сохти бадан, ҳаракат ва хислат интихоб мешаванд.

Модиён як курраро тахминан ёздаҳ моҳ мебардорад. Курраҳо тира ба дунё меоянд ва мисли аксари аспҳо дар давоми якчанд соат бархоста, шир мемаканд. Онҳо одатан дар синни тахминан шашмоҳагӣ аз шир ҷудо карда мешаванд. Камолоти сусти зот дар солҳои аввал идома меёбад: мӯи хокистарӣ тадриҷан инкишоф меёбад ва камолоти пурраи ҷисмонӣ то синни шаш ё ҳафтсолагӣ ба даст намеояд. Аспҳои ҷавонро бо чаронидан ва муносибати тадриҷӣ парвариш мекунанд, то омӯзиши расмӣ пас аз омодагии асп оғоз шавад.