Ахалтекинӣ

Ахалтекинӣ яке аз қадимтарин зотҳои аспест, ки то имрӯз боқӣ мондааст ва онро қабилаи теке дар Туркманистони Осиёи Марказӣ парвариш кардааст. Ин асп барои тай кардани масофаҳои дур ва суръат дар шароити гарм ва хушк ба вуҷуд омадааст. Аксари намояндагони ин зот қади миёна доранд ва ба ҷои мушакҳои вазнин, ҷуссаи борику устухони нозук доранд.

Ин зот бештар бо ҷилои ғайриоддии мӯяш маъруф аст, ки дар зери нури офтоб гоҳо намуди қариб металлӣ мегирад. Ин таъсир аз сохти худи мӯй ба вуҷуд меояд ва дар аспҳои тиллоранг ва баксин бештар намоён мешавад. Ба ғайр аз намуди зоҳирӣ, ахалтекинӣ бо тобоварии баланд шӯҳрат дорад, ки онро барои сафарҳои дур дар биёбон боарзиш мегардонад.

Хислати ин зот ба андозаи намуди зоҳириаш фарқкунанда аст. Аспҳои ахалтекинӣ ҳассосанд ва бо як шахс алоқаи амиқ мебанданд. Онҳо одатан ба соҳиби ошнои худ содиқ мемонанд ва бо бегонагон бештар эҳтиёткор ё бетоқат рафтор мекунанд.

Ин зот ба кӣ мувофиқ аст

Ахалтекинӣ ба соҳиби ботаҷриба, ки метавонад нигоҳубини ором ва пайваста ҳамроҳи муносибати кории наздик пешниҳод кунад, мувофиқ аст. Ин зот ба муносибати дағал ё беқарор хуб ҷавоб намедиҳад ва бе тартиботи устувор метавонад ба изтироб афтад. Ин асп барои соҳиби нав ё барои сатоне, ки дар он асп аз як нигоҳубингар ба нигоҳубингари дигар мегузарад, чандон мувофиқ нест.

Ахалтекинӣ аз биёбонҳо ва воҳаҳои сарзамине, ки имрӯз Туркманистон дар Осиёи Марказӣ номида мешавад, сарчашма мегирад. Номи ин зот аз пайвасти воҳаи Ахал, ки наздики кӯҳҳои Копетдоғ ҷойгир аст, бо номи қабилаи теке, ки ин аспҳоро парвариш мекард, ба вуҷуд омадааст. Аҷдоди ин зот бо ин минтақа якчанд ҳазор сол алоқаманданд, ки ахалтекиниро дар қатори қадимтарин намудҳои аспе, ки ҳанӯз парвариш мешаванд, ҷой медиҳад.

Мардуми теке аспони худро наздик нигоҳ медоштанд, аксар вақт онҳоро наздики хона мебастанд ва ба ҷои такя ба чаронидани озод, ба онҳо хӯроки серпротеин медоданд. Аз аспҳо барои ғорат, ҷанг ва тай кардани масофаҳои дур дар сарзамини хушк истифода мешуд. Интихоби зотӣ ба суръат, тобоварии гармӣ ва қобилияти давом додани роҳ бо хӯрок ва оби кам нигаронида шуда буд. Ҳамин фишорҳо буданд, ки ҷуссаи борик ва тобоварии ин зотро шакл доданд.

Насабномаи ҳар як асп муддатҳо пеш аз пайдоиши дафтарҳои насабии хаттӣ тавассути ривояти шифоҳӣ бодиққат пайгирӣ мешуд. Ин зот дар асри бист ба сабти расмӣ дохил шуд, вақте ки ҳуҷҷатнигории саманхонаҳо ба низом дароварда шуд ва аҳолии сабтшуда нигоҳ дошта шуд. Дар баъзе давраҳо шумораи аспҳо коҳиш ёфт ва ин зот дар саросари ҷаҳон нисбатан кам боқӣ мондааст.

Имрӯз ахалтекинӣ рамзи миллии Туркманистон аст ва тасвираш дар нишони давлатӣ ва пули миллии ин кишвар дида мешавад. Парвариши ин зот ҳам дар ватани он ва ҳам дар байни гурӯҳҳои хурдтар дар Аврупо, Амрикои Шимолӣ ва ҷойҳои дигар идома дорад, ки дар онҳо ин аспро барои тобоварӣ, дресаж ва варзиш истифода мебаранд.

Ахалтекинӣ хатти зоҳирии борик ва зариф дорад, ки аз зотҳои варзишии вазнинтар фарқ мекунад. Бадани он дар ноҳияи сина борик ва чуқур аст, пушт дароз аст ва пойҳо нозук, вале мустаҳкаманд. Гардан дароз ва баланд гузошта шудааст, аксар вақт бо кунҷи тез нигоҳ дошта мешавад, ва сар нозук аст, бо чашмони калон ва пуртаассурот ва гӯшҳои дароз. Таассуроти умумӣ он аст, ки ин аспи варзишкор ва борик ба саги тозӣ монанд аст ва барои тай кардани масофа сохта шудааст, на барои кашидани бори вазнин.

Мӯй ва рангҳо

Мӯи ин зот кӯтоҳ ва хеле нозук аст ва маҳз ҳамин хусусият сабаби асосии инъикоси қавии нур аз он аст. Намуди металлӣ дар аспҳои тиллоранг, паломино ва баксин бештар намоён аст, ба дараҷае ки гӯё мӯй медурахшад. Рангҳои торик ба монанди ҷигарӣ ва сиёҳ низ вомехӯранд ва метавонанд ҷилои мулоимтар дошта бошанд. Ёл ва дум одатан тунук ва каманд ва баъзе аспҳо пешонамӯи хеле кам доранд. Ин дурахш дар мӯи ғафси зимистона кам мешавад ва бо рустани мӯи тобистона боз бармегардад.

Ахалтекинӣ аспи зирак ва бисёр ҳассос аст. Ин зот бо бастани алоқаи наздик бо як шахси ошно ва нишон додани садоқати воқеӣ ба ҳамон соҳиб маъруф аст. Дар ҳузури ин шахси мӯътамад асп метавонад ҳамкор, ҷасур ва майлдор бошад, бо бегонагон бошад, аксар вақт эҳтиёткор аст ва барои ором шудан вақт лозим дорад.

Ин зот пурҷӯшу хурӯш ва зудвокуниш аст ва кайфият ва забони баданиро зуд дарк мекунад. Танишу муомилаи дағал одатан ахалтекиниро изтиробнок ё саркаш мегардонад, дар ҳоле ки оромӣ ва пайвастагӣ беҳтарин хислатҳояшро ошкор мекунад. Рафтор дар байни аспҳои дигар вобаста ба фард фарқ мекунад ва тартиботи устувори гала кӯмак мекунад. Ин асп на бо тағйири зуд-зуди саворкор, балки бо муносибати устувор шукуфон мешавад.

Ороиш

• Мӯи кӯтоҳ ва нозукро мунтазам шона занед, то дурахш нигоҳ дошта шавад ва пӯст санҷида шавад
• Ёл ва думи каммӯйро тоза ва бе гиреҳ нигоҳ доред; аз шона задани зиёдатии мӯи нозук худдорӣ кунед
• Сумбаро ҳар рӯз тоза кунед ва ба наълбанд ҳар шаш то ҳашт ҳафта як бор муроҷиат кунед
• Пӯстро мунтазам санҷед, зеро мӯи нозук ҳимояи кам аз хироч ва газидан медиҳад

Машқ

• Ҳар рӯз имконияти гардиши озод ва кори саворӣ ё кори дастӣ фароҳам оред
• Кори масофавиро тадриҷан зиёд кунед, то тобоварии табиии зот ба кор гирифта шавад
• Барномаро гуногун нигоҳ доред, то аспи ҳассос ва зирак ба он таваҷҷуҳ дошта бошад
• Дар ҳар машғулият вақти кофӣ барои гарм ва хунук кардани бадан ҷудо кунед

Муҳит

Ахалтекинӣ аз иқлими гарм ва хушк меояд ва гармиро хуб таҳаммул мекунад, аммо дар шароити сард ва намнок бад пайдо мешавад. Мӯи тунук маънои онро дорад, ки дар ҳавои сард ё намнок аксар вақт либоси асп лозим мешавад ва дастрасӣ ба паноҳгоҳ муҳим аст. Муҳити устувор бо нигоҳубингарони ошно ва тартиботи пешбинишаванда ба табиати ҳассоси ин зот мувофиқ аст.

Алаф асоси парҳези ин зот аст. Юнучқа ё чарогоҳи босифат бояд қисми асосии хӯроки рӯзонаро ташкил диҳад ва хӯроки консентратӣ мутобиқи бори кор ва вазъи бадан илова карда шавад. Ин зот аз рӯи таърих бо парҳези серпротеин хуб инкишоф ёфтааст ва майл дорад ҷуссаи борик дошта бошад, пас ғизодиҳӣ бояд аспро дар ҳолати корӣ нигоҳ дорад, бе он ки вазни изофӣ пайдо шавад. Дастрасии доимӣ ба оби тоза ва манбаи намак ё маводи маъданӣ фароҳам оред. Миқдорро барои ҳар асп ҷудогона танзим кунед, зеро ниёзҳо бо синну сол, кор ва фасл тағйир меёбанд.

Хӯрокҳои иловагӣ ва иловаҳо

Миқдори ками сабзӣ ё себро гоҳ-гоҳе ҳамчун хӯроки иловагӣ додан мумкин аст. Духтури байторӣ ё мутахассиси ғизои асп метавонад дар бораи иловаҳои витамину маводи маъданӣ дар сурати кам будани онҳо дар алаф маслиҳат диҳад. Аксари аспҳои солим бо алафи хуб ва ҷираи мутавозин ба илова кам ниёз доранд.

Ахалтекинӣ умуман зоти тобовар аст, ки умри маъмулиаш 20 то 25 сол аст. Пайдоиши биёбонии он ба ин зот тобоварии хуб ба гармӣ ва истодагарӣ додааст. Осебпазирии асосии ин зот ба мӯи тунук ва ҷуссаи борикаш вобаста аст, ки дар шароити сард ё намнок ҳимояи маҳдуд медиҳанд. Мисли ҳамаи аспҳо, нигоҳубини пешгирикунандаи мунтазам таъсири бузургтарин ба саломатии дарозмуддат дорад. Дар ин зот шумораи ками бемориҳои ирсӣ қайд шудааст, бинобар ин санҷиш тавассути парваришдиҳандагони боэътимод аҳамият дорад.

Нигоҳубини пешгирикунанда

• Муоинаи солонаи байторӣ ва нақшаи эмкунии навшуда
• Санҷиши дандон ба таври мунтазам, одатан як бор дар сол
• Барномаи зиддикирмӣ дар асоси шумориши тухми паразит дар фузалот
• Муроҷиат ба наълбанд ҳар шаш то ҳашт ҳафта
• Назорати ҳолати бадан барои нигоҳ доштани асп борик, вале на хеле лоғар

Ахалтекинӣ зирак аст ва зуд меомӯзад, хусусияте, ки онро дар дресаж, тобоварӣ, ҷаҳиш ва мусобиқаи давидан қобил мегардонад. Ҳамон ҳассосияте, ки вокунишро баланд мекунад, боис мешавад, ки асп ба фишор, саргардонӣ ё ислоҳи дағал низ шадид вокуниш нишон диҳад. Омӯзиш беҳтарин натиҷаро он гоҳ медиҳад, ки аз ҷониби нигоҳубингари ором ва ботаҷриба, ки асп ба ӯ бовар дорад, гузаронида шавад. Машғулиятҳои кӯтоҳ ва равшан бо ишораҳои пайваста барои ин зот хеле беҳтар аз зӯроварӣ ё такрор дар шароити фишор амал мекунанд.

Асосҳо

1. Пеш аз талаб кардани кори саворӣ, тавассути нигоҳубини оромонаи рӯзона бовариро бунёд кунед
2. Ишораҳоро равшан ва пайваста нигоҳ доред, то асп ҳеҷ гоҳ маҷбур ба тахмин нашавад
3. Аз машғулиятҳои кӯтоҳ ва мутамарказ истифода баред ва ҳар машғулиятро бо натиҷаи мусбат ба охир расонед
4. Хурдтарин вокуниши дурустро мукофот диҳед, то асп зуд фаҳмад
5. Мушкилиро тадриҷан зиёд кунед, на бо шитоб дар супоришҳои нав

Ахалтекиниро аз насабҳои бодиққат пайгиришаванда парвариш мекунанд, амалияе, ки решааш ба насабномаҳои шифоҳии мардуми теке мерасад ва имрӯз тавассути дафтарҳои расмии насабӣ идома дорад. Модиёнҳо дар синни якчанд солагӣ ба балоғати таносулӣ мерасанд, гарчанде бисёр парваришдиҳандагон интизор мемонанд, то асп аз ҷиҳати ҷисмонӣ комилан калонсол шавад. Мисли ҳамаи аспҳо, давраи ҳомиладорӣ тахминан ёздаҳ моҳ давом мекунад ва одатан як курра ба дунё меояд. Дугоникӣ нодир аст ва хатари бештар дорад.

Курраҳо тахминан дар синни шаш моҳагӣ аз шир гирифта мешаванд ва тайи якчанд сол ба ҷуссаи борики калонсолон мерасанд. Азбаски аҳолии ҷаҳонии ин зот нисбатан кам аст, парваришдиҳандагони масъулиятшинос ба насаб, гуногунии генетикӣ ва санҷиши бемориҳои ирсӣ таваҷҷуҳи зиёд доранд. Камёбии ин зот боис мешавад, ки чорвои насабгир қиматбаҳо ҳисобида шавад ва насабҳо бо эҳтиёт идора шаванд.