Зоти омехта Хар

Хари нажоди омехта хари хонагӣ аст, ки падару модараш ба нажодҳо, намудҳои маҳаллӣ ё аҳолиҳои гуногун тааллуқ доранд ё насаби он номаълум аст. Аксарияти харҳое, ки дар саросари ҷаҳон нигоҳ дошта мешаванд, ба ҳеҷ нажоди эътирофшудае тааллуқ надоранд. Онҳо тӯли садсолаҳо тавассути таваллуди назоратнашаванда, омезиши ғайрирасмии намудҳои маҳаллӣ ва дурагасозии аҳдафнок барои мақсадҳои корӣ ё тиҷоратӣ ба вуҷуд омадаанд.

Харҳои нажоди омехта аз хурдтарин то стандарди калонро дар бар мегиранд. Хусусиятҳои ҷисмонӣ ва тавоноии кории онҳо инъикоси пулои генетикии васеъи паси сарашон аст. Бисёре аз онҳо мустаҳкам ва устувор мебошанд, хусусиятҳое, ки новобаста аз нажод дар аксари насли харҳо мавҷуданд.

Онҳо дар бахшҳое аз Африқо, Осиё ва Амрикои Лотинӣ ҳамчун ҳайвонҳои борбардор ва зироатӣ истифода мешаванд. Дар Амрикои Шимолӣ ва Аврупо бештар ҳамчун ҳайвонҳои ҳамдам, барои кори сабуки хоҷагӣ ва ҳифозати чорво нигоҳ дошта мешаванд. Дар ҳар сурат, нигоҳубини мунтазами нӯлук, ғизои назоратшаванда, паноҳгоҳи мунтазаб ва мавҷудияти ҳамдам зарур аст, зеро харҳо ҳайвонҳои иҷтимоӣ ҳастанд ва нигоҳ доштани онҳо танҳо ба мушкилоти ҷиддӣ меанҷомад.

Барои кӣ мувофиқ аст

Харҳои нажоди омехта барои соҳибоне мувофиқанд, ки ҳайвони аспсони мустаҳкам ва дарозумр мехоҳанд; барои ҳамдамӣ, кори сабуки хоҷагӣ ё идораи чарогоҳ, бе хароҷот ё нодирии нажоди сабтшуда. Азбаски хусусиятҳо гуногунанд, ҳамкорӣ бо фурӯшандаи огоҳ ё ташкилоти наҷоти ҳайвонот ба мутобиқсозии ҳайвони мувофиқ бо вазъи соҳиб кӯмак мекунад. Харҳо бо ҳар пешинае ӯҳдадории чанд даҳсолаанд ва ҳаргиз набояд бе ҳадди аққал як ҳамдами аспсон ё мутобиқ нигоҳ дошта шаванд.

Харҳо аз хари ваҳшии Африқоӣ насаб мебаранд, ки тақрибан 5000 то 6000 сол пеш дар шимолу шарқи Африқо хонагӣ шуд. Аз он ҷо, ин ҳайвонот тавассути роҳҳои тиҷоратӣ ва муҳоҷиратӣ ба Шарқи Миёна, Баҳри Миёназамин, Осиёи Марказӣ, Африқои Ҷанубии Саҳро ва дар охир ба Амрико ва дигар нуқтаҳои ҷаҳон паҳн шуданд. Бо кӯч кардани аҳолӣ, харҳо бо аҳолиҳои маҳаллии хари ваҳшӣ ё фирорӣ ва инчунин бо харҳое, ки гурӯҳҳои фарҳангии гуногун бо худ оварда буданд, омехта шуданд ва намудҳои минтақавии мутамойизе ба вуҷуд оварданд, на нажодҳои устувор ба маънои муосир.

Дар аксари давраи таърихи хари хонагӣ, дафтарчаҳои насаб, феҳристи нажод ё сабтҳои назоратшудае вуҷуд надоштанд. Ҳайвонот мувофиқи ниёзҳои маҳаллӣ ва чорвои мавҷуд парвариш мешуданд. Деҳқоне, ки ба дунболи ҳайвони борбардори мустаҳкам буд, аз ҳар нару моде, ки дастрас буд, истифода мекард, бе таваҷҷӯҳ ба насаби ҳамонанд. Натиҷа дар тӯли ҳазорон сол аҳолии харҳои ҷаҳонӣ буд, ки аз нигоҳи андоза, сохт ва ранг мувофиқи ҷуғрофия ва истифода фарқ мекарданд, на аз рӯи насабҳои парваришёфтаи инсон.

Нажодҳои расмии хар, ба монанди Пуату дар Фаронса, Рагусано дар Италия ё Андалусӣ дар Испониё, дар ҷойҳое ба вуҷуд омаданд, ки аҳолиҳои минтақавии мушаххас бо интихоби баъзе хусусиятҳо, ба монанди андоза ё дарозии пашм, нигоҳ дошта мешуданд. Ин нажодҳо ҳанӯз ҳам ақаллиятанд. Қисми зиёди тахминан 40 то 50 миллион хари хонагие, ки имрӯз дар ҷаҳон мавҷуданд, ба ҳеҷ нажоди эътирофшудае тааллуқ надоранд ва ба таъриф, ҳайвонҳои нажоди омехта ё дурага ҳисоб мешаванд.

Дар Амрикои Шимолӣ, харҳо ҳамроҳи кошифони Испониёвӣ дар асри шонздаҳум омаданд. Бурроҳо, истилоҳи испониёвӣ барои харҳои хурди корие, ки мустамлакачиён ва кандакорон оварда буданд, дар ғарби Амрико ваҳшӣ шуданд ва бо воридоти баъдии намудҳои Баҳри Миёназаминӣ ва Аврупоӣ омехта шуданд. Ин омезиш аҳолии гуногунеро ба вуҷуд овард, ки имрӯз дар паноҳгоҳҳо ва марказҳои наҷоти ҳайвоноти Амрико дида мешавад.

Дар асри бистум, таваҷҷӯҳ ба харҳои хурди ҳамдам дар Аврупо ва Амрикои Шимолӣ афзуд. Парваришдиҳандагон афроди хурдандоми аҳолиҳои омехтаро интихоб карданд ва Хари Баҳри Миёназамини хурдро ҳамчун нажоди мустақил муаррифӣ карданд. Ҳайвонҳои стандарди калонтар дар аксари заминаҳои корӣ бе сабти нажод ба парвариш идома доданд. Имрӯз харҳои нажоди омехта дар кишварҳои сарватманд ба ҳамон андоза эҳтимол дорад ҳайвонҳои наҷотдодашуда бошанд, ки ҳайвонҳои бо ҳадаф парваришёфта, ки нишондиҳандаи коҳиши талаб ба ҳайвонҳои корӣ ва умри дарози ин ҳайвонот аст, ки азнавҷойгиркунии онҳоро маъмул месозад.

Зоҳири муайяне барои хари нажоди омехта вуҷуд надорад. Андоза аз зери 36 дюйм дар китф то зиёда аз 60 дюйм, вобаста ба насаби фард, тафовут дорад. Дар ин доира, сохти бадан метавонад сабук ва нозукустухон ё вазнин ва монанди аспи корӣ бошад. Аксари харҳо, новобаста аз пешина, хусусиятҳои шиносои муштарак доранд: гӯшҳои дароз, сари калон нисбат ба андозаи бадан, ялуи рост, ки ба як тараф намеафтад, ва думи пашмин, ки шабеҳи думи гов аст, на думи серпашми асп.

Ранги пӯшиш хеле гуногун аст. Нӯги пуштӣ, ки аз сутунмӯҳра мегузарад, ва нӯги уфуқӣ, ки рӯи китфҳо ҷойгир аст, бо ҳам нишонае ба шакли салиб месозанд, ки дар аксари харҳои хокистарии бур ва қаҳваранги ҳама нажодҳо дида мешавад. Ин нишона махсуси нажоди муайяне нест ва ҳатто дар афроди бо пешинаи гуногун ё номаълум ҳам вуҷуд дорад.

Синфҳои андоза

Харҳои нажоди омехта гоҳе ба таври ғайрирасмӣ бар асоси қад тасниф мешаванд. Афроди хурд зери 36 дюйм дар китф қарор доранд. Харҳои стандарт байни 36 то 54 дюйм мебошанд. Стандардҳои калон аз 54 дюйм зиёданд. Ҳайвонҳои навъи маммут, ки барои истеҳсоли қатур парвариш мешаванд, метавонанд 56 дюйм ё баландтар бошанд. Хари нажоди омехта метавонад дар ҳар ҷое аз ин доира бошад ва вазни бадан дар ҳар синфи қадӣ вобаста ба зичии устухон ва сохти бадан ба таври назаррас тафовут дорад.

Харҳо ҳамчун намуд зирак, эҳтиёткор ва хеле иҷтимоӣ мебошанд. Ин хусусиятҳо дар афроди нажоди омехта новобаста аз насаб ба таври мунтазам зоҳир мешаванд. Маъмултарин хусусияти рафторие, ки коркунони бодиқат қайд мекунанд, майли таваққуф ва арзёбии вазъияти ношинос пеш аз идомаи роҳ аст. Ин рафтор аксар вақт ҳамчун якхелагӣ тафсир мешавад, аммо арзёбии воқеии хатарро нишон медиҳад. Харе, ки ба коркунаш эътимод дорад ва бо усулҳои ором ва ҳамонанд омӯзиш дидааст, дар вазъияти нав бо тардиди хеле камтар нисбат ба харе, ки ин омӯзишро надидааст, ҳаракат мекунад.

Меҳрубонӣ нисбат ба одамони ошно дар ҳайвонҳои хуб тарбияшуда маъмул аст. Харҳое, ки тамоси мусбати мунтазам бо одамон доранд аксар вақт ба дунболи диққат мегарданд ва аз оростан ва хоронидан лаззат мебаранд. Ҳайвонҳои бад тарбияшуда ё аз кӯмак маҳрумшуда метавонанд эҳтиёткор ё душвор бошанд, аммо ин рафторҳо омӯхташуда ҳастанд, на зотӣ.

Ба дигар ҳайвонот, харҳои нажоди омехта одатан бо дигар харҳо, аспҳо, буззҳо ва гӯсфандон канор меоянд, ҳарчанд метавонанд сагҳо ё даррандаҳои монанди рӯбоҳро рондан кунанд, ки онҳоро барои нигаҳбонии чорво муфид месозад. Таҳаммули фардӣ дар назди сагҳо гуногун аст ва ба ошноии аввалияи онҳо вобастагӣ дорад.

Баъзе харҳо пайванди қавитаре бо ҳайвони ҳамдами мушаххас нишон медиҳанд ва ҳангоми ҷудоӣ ба таври ошкор нороҳат мешаванд. Ин рафтори муқаррарии хар аст ва ҳангоми харидан, кӯч додан ё фурӯхтани ҳайвонҳои фардӣ бояд ба назар гирифта шавад.

Харҳои нажоди омехта ҳайвонҳои устуворанд ва ҳангоме ки ниёзҳои асосиашон бароварда шаванд, нигоҳ доштани онҳо одатан осон аст. Ин ниёзҳо аз баъзе ҷиҳатҳои муҳим бо аспҳо фарқ мекунанд. Харҳо дар муҳитҳои хушк такомул ёфтаанд ва пӯшишашон обро ба хубӣ дафъ намекунад, аз ин рӯ паноҳгоҳи хушк барои хар аз бисёр нажодҳои асп муҳимтар аст. Онҳо ҳамчунин дар чарогоҳи сарсабз бештар мустаъидди чоқӣ мебошанд, зеро дастгоҳи ҳозимаашон мавод муғизиро аз алафи камсифат ба таври самаранок истихроҷ мекунад.

Паноҳгоҳ ва муҳит

Харҳо ниёз ба дастрасии доимӣ ба паноҳгоҳи хушк доранд, на фақат дар зимистон. Сояпано бо се тараф ё ошёнаи истале мувофиқ аст, аммо дохили он бояд хушк бошад, зеро шароити тари тӯлонимуддат ба мушкилоти нӯлук ва пӯст меоварад. Ҳисоркашӣ бояд дар назди хар мустаҳкам бошад: харҳо кунҷков ва пойдор мебошанд ва симхори зангдор хатари осеб дорад. Боғча ё чарогоҳи ҳисоркашидаи мустаҳкам бо як ҳайвони ҳамдам стандарти поя аст.

Оростан

Фуркашии мунтазам чиркинӣ ва пӯшиши суст мешӯяд ва ба санҷиши мушкилоти пӯст, захмҳо ва паразитҳо имкон медиҳад. Харҳои нажоди омехта метавонанд пӯшиши зимистонии ғафстаре нисбат ба баъзе нажодҳои холис дошта бошанд, ки дар баҳор вақти бештаре лозим аст то биресад. Дар ин давра, фуркашии бештар кӯмак мекунад. Нӯлукҳо бояд дар ҳар ҷаласаи оростан аз нигоҳи чиркинии фишурда, бемории нӯлук ё рушди ғайриоддӣ байни бозидидҳои нӯлукбанд санҷида шаванд.

Харҳо барои зинда мондан дар пӯшиши гиёҳии камфибр, хушк ва пароканда такомул ёфтаанд. Дастгоҳи ҳозимаашон дар истихроҷи энергия аз алафи камсифат хеле самаранок аст. Ин яке аз бузургтарин бартариҳои онҳо ҳамчун ҳайвони корӣ дар муҳитҳои номусоид аст, аммо ҳангоме ки харҳо ба чарогоҳи муътадили сарсабз ё ғалла дастрасӣ доранд мушкилот ба бор меорад. Чоқӣ зуд рушд мекунад ва сабаби асосии ламинит, гиперлипемӣ ва фишори буғум дар харҳои хонагӣ аст.

Парҳез барои аксари харҳои нажоди омехта дар Амрикои Шимолӣ ё Аврупо бояд дар асоси алафи хушки тоза ё кӯши ҷав пойерезӣ шавад. Дастрасӣ ба чарогоҳи сабзу серпушт бояд маҳдуд шавад ё бо дандонбанди чаридан идора карда шавад. Ғалла ва хӯрокҳои ғалладор одатан лозим нестанд ва бояд аз онҳо худдорӣ кард, магар он ки духтури байтарӣ ё мутахассиси ғизои аспсон нуқсон ё ниёзи мушаххасеро ташхис дода бошад.

Об, маводи маъданӣ ва ширинӣ

Оби тоза ва покиза бояд ҳамеша дастрас бошад. Харҳо нисбат ба аспҳо ба азои ҳар воҳиди вазни бадан камтар менӯшанд, аммо ҳамон тавр ба дастрасии доимӣ ниёз доранд ва кампобӣ хатари қулинҷро меафзояд. Блоки намак ё маводи маъдании озод натрий ва унсурҳои нодиреро, ки ҳамеша дар алафи хушк мавҷуд нестанд, таъмин мекунад. Ширинӣ бояд гоҳ-гоҳ ва камшакар бошад: як пораи хурди сабзӣ ё як мушти алафи хушк мувофиқ аст. Порачаҳои себ ва меваҳои пурқанд бояд маҳдуд шаванд. Ширинӣ бо шарбати чуғундур ё ғалла мувофиқ нест.

Харҳо ҳамчун намуд бемориро хуб пинҳон мекунанд. Дар табиат, нишон додани заъф душманонро даъват мекунад, аз ин рӯ харҳо аломатҳои рафтории дард ё бемориро то он вақте, ки вазъият пеш рафтааст, маҳдуд мекунанд. Соҳибон бояд намунаҳои муқаррарии хӯрдан, нӯшидан, ҳаракат ва ҳолати ҳайвони худашонро бишносанд, то тағйиротҳои хафиф зудтар шинохта шаванд. Харе, ки аз ҳамдамонаш дур мешавад, ғизо намехӯрад ё мадфӯъаш тағйир ёфтааст, ба диққат ниёз дорад.

Харҳои нажоди омехта аз пулои генетикии васеъе баҳра мебаранд, ки метавонад паҳнои баъзе ихтилолоти меросии марбут ба насли танганафасро коҳиш диҳад. Бо вуҷуди ин, онҳо ҳамчунан дар назди бемориҳои идоравие, ки ҳамаи харҳои хонагиро таҳти таъсир қарор медиҳанд, осебпазиранд.

Нигоҳубини пешгирикунанда

• Бозидидҳои нӯлукбанд ҳар 6 то 10 ҳафта, дар тамоми тӯли сол
• Муоинаҳои дандони солона ё ду бор дар сол
• Барномаи эмгузаронии мувофақатшуда бо духтури байтарӣ ва мутобиқ ба хатари бемориҳои маҳаллӣ
• Идораи паразит дар асоси шумурдани тухм дар мадфӯъ ба ҷои додани дорои паразиткуш ба таври куллӣ
• Баҳогузории ҳолати бадан ҳадди аққал моҳона барои ташхиси барвақтии иловаи вазн
• Қарантини ҳамаи тозаворидон барои 3 то 4 ҳафта пеш аз омехта кардан бо ҳайвонҳои мавҷуд
• Тамоси фаврӣ бо духтури байтарӣ агар хар ғизо намехӯрад, лангӣ нишон медиҳад ё рафтори ғайриоддӣ дорад

Харҳои нажоди омехта зирак ва омӯзишпазиранд. Онҳо вазифаҳои навро ба усули мунтазам ёд мегиранд ва он чиро меомӯзанд хуб дар хотир нигоҳ медоранд, гоҳе беҳтар аз аспҳо. Тафовути асосӣ дар кор бо хар дар муқоиса бо асп, эҳтиёти ҳифозати нафс дар хар аст. Аввалин ғарезаи асп зери фишор аксар вақт фирор аст; аввалин ғарезаи хар ях кардан ва арзёбӣ аст. Ин маънӣ дорад, ки фишор овардан ба хар барои анҷом додани вазифаое, ки намефаҳмад ё аз он метарсад, одатан ба бунбаст меоварад, на натиҷа.

Сохтани эътимод пеш аз талаб кардани ҳар чизе нуқтаи оғоз аст. Гузаронидани вақт дар назди ҳайвон, ҳаракати ором ва пешгӯишавандаи ҳар тааммул ба хар имкон медиҳад бифаҳмад, ки коркун таҳдиде нест. Аз он замина, омӯзиш бо тақвияти мусбат пеш меравад: мукофот додан ба рафтори мусбат бо ширинии хурд, хоронидан дар ҷои дӯстдошта ё таҳсини ором, ва тақсим кардани ҳар вазифа ба қадамҳои хурд то ҳайвон ба надрат дар мавқеъе бошад, ки метавонад рад кунад.

Маҳоратҳои асосие, ки ҳар харе ба он ниёз дорад, аз қабули хамбанд, пеш рафтан бе кашидан, бастаистодан ва таҳаммули дастзании нӯлук аз ҳар чор пой иборатанд. Ин бояд барвақт таъсис ёфта ва тавассути машқи мунтазам нигоҳ дошта шавад. Харҳое, ки барои борбардорӣ ё кори вазнин истифода мешаванд, ба ҳассосиятзудоӣ нисбат ба таҷҳизот, садо ва замини нобаробар ниёз доранд, ки беҳтар аст пеш аз татбиқи талаботҳои корӣ ба таври тадриҷӣ анҷом шавад.

Харҳои нажоди омехта вобаста ба таърихашон дар қобилияти омӯзишпазирӣ тафовут доранд. Ҳайвоне бо таърихи беэтиноӣ ё рафтори хашин барои сохтани эътимод ба сабри бештаре ниёз дорад, то ҳайвоне, ки аз бадви таввалуд бо он хуб рафтор шудааст. Аксарашон бо гузашти вақт вокуниши мусбат нишон медиҳанд.

Тартиби омӯзиши асосӣ

1. Наздик шудан, даст задан ва қабули хамбанд пеш аз муаррифии ҳар вазифае
2. Пеш рафтан бо хамбанди суст бе кашидан ё муқовимат
3. Бастаистодан ба оромӣ барои давраҳои тадриҷан тӯлонитар
4. Дастзании нӯлук: бардоштани ҳар чор пой ва нигоҳ доштани онҳо устувор
5. Бор кардан дар тролейбус ё воситаи нақлиёт дар сурати ниёз ба ҳаракат
6. Муаррифии таҷҳизот (зини борӣ, ярақ ё дрошка) ба марҳилаҳо бо тақвияти мусбат
7. Кори заминӣ дар муҳитҳои гуногун барои сохтани эътимод дур аз боғчаи хонагӣ

Аксари харҳои нажоди омехтае, ки имрӯз вуҷуд доранд, аз таваллуди идоранашуда ё ба сустӣ идорашуда ба ҷои барномаҳои парвариши аҳдафнок ба вуҷуд омадаанд. Бахше низ натиҷаи омезиши аҳдафнок байни намудҳои маҳаллӣ барои истеҳсоли ҳайвонҳои мувофиқ барои кори мушаххас, авлавиятҳои андоза ё талаботи бозор мебошанд.

Парвариши ҳар харе ниёз ба дар назар гирифтани ӯҳдадории дарозмуддате, ки дар бар мегирад, дорад. Ёлояҳо (модаҳо) тақрибан 11 то 14 моҳ оббастаанд, давраи тӯлонитар аз асп ва яке аз тӯлонитаринҳо дар байни чорвои хонагӣ. Як карги ягона натиҷаи муқаррарист; дугона пеш меояд, аммо нодир аст ва хатари баланде барои ҳарду карг ва ёлоя дорад.

Ёлояҳо дар ҳудуди як солагӣ ба балоғати ҷинсӣ мерасанд, аммо набояд то ҳадди аққал ду то се солагӣ ва балоғати ҷисмонӣ ҷуфт шаванд. Ҷуфт шудани барвақт дар ёлояҳои норасида мушкилотро меафзояд ва метавонад саломатии дарозмуддати ёлояро ба хатар андозад. Нарҳо (нарҳои солим) одатан аз 12 то 14 моҳагӣ таваноии таваллуд доранд ва бояд аз ёлояҳо ҷудо нигоҳ дошта шаванд, магар он ки ҷуфт шудан мақсад бошад, зеро агар дастрасӣ дошта бошанд ба таври мукаррар ҷуфт мешаванд.

Омезиши аҳдафноки маъмул парвариши хар-асп барои истеҳсоли қатур (нари хар бо мадиян) ё ҳиннӣ (аспи нар бо ёлоя) аст. Ҳарду ақим мебошанд ва таваллуд намекунанд. Қатурҳо ба хусус ҳамчун ҳайвонҳои корӣ барои қуввати онҳо, тоқат ва устуворӣ арзишманданд. Хусусиятҳои қатурҳо ба нажод ва андозаи ҳарду волидайн вобастагӣ дорад, аз ин рӯ нарҳои мамути калон таърихан бо мадиянҳои корпурзӯр ҷуфт мешуданд то қатурҳои калони корӣ истеҳсол кунанд.

Барои соҳибоне, ки қасди парвариш надоранд, ихтасозии нарҳо рафтори таваллудиро бартараф мекунад ва нарҳоро осонтар идора мекунад. Нарҳои ихтасшуда, ки ба онҳо ихта гуфта мешавад, одатан оромтаранд ва бе идораи ҷудогонае, ки нарҳои солим ба он ниёз доранд, бо дигар ҳайвонот нигоҳ дошта мешаванд.