Чӯпонсаги осиёимиёнагӣ

Саги чўпони Осиёи Марказӣ зоти бузурги посбони чорво мебошад, ки дар дашту биёбон ва кӯҳҳои Осиёи Марказӣ ба воя расидааст. Асрҳо дар канори чорводорони кӯчманчӣ зиндагӣ карда, рамаҳо ва урдугоҳҳоро аз ҳамлаи дарандагон ва ғоратгарон муҳофизат мекард. Ин гузаштаи корӣ сагеро ба вуҷуд овард, ки худаш фикр мекунад ва бар асоси хулосаи худ амал менамояд, на интизори фармон.

Аз рӯи хислат ин зот мустақил, муҳофизаткунанда, далер, ҳимоятгари ҳудуд ва боэътимод аст. Саги калонсоли дуруст парваришёфта дар хона одатан ором ва устувор буда, то дарёфти хатар нерӯи худро сарфа мекунад. Он бо бегонагон эҳтиёткор рафтор мекунад ва ба оила ва ҳудуди худ сахт вобаста аст. Хусусан наринаҳо метавонанд ғаризаи қавии посбонӣ нисбат ба сагҳо ва одамони ношинос дошта бошанд.

Ин ҳайвони калон ва пурзӯр 12 то 15 сол умр мебинад ва ба гурӯҳи андозаи бузург (гигант) дохил мешавад. Он барои соҳибоне мувофиқтар аст, ки зотҳои посбонро мефаҳманд, роҳбарии қатъӣ ва одилона пешниҳод карда метавонанд ва ҷои амну парчинбандишуда доранд. Ин саги ҳамроҳи оддӣ ё саги хуб барои сагдори навкор нест.

Ба кӣ мувофиқ аст

Ин зот ба одамоне мувофиқ аст, ки посбони ҷиддии мулк ва чорво мехоҳанд ва метавонанд ба ҷомеашавии барвақтӣ ва муносибати пайваста ӯҳдадор шаванд. Хонаи деҳотӣ ё нимшаҳрии бо парчини боэътимод беҳтарин барои он мувофиқ аст. Ин зот барои зиндагии ошёнавӣ, оилаҳое, ки меҳмонони ношиноси зуд такрор доранд, ва соҳибоне, ки саги осон ва фармонбардор мехоҳанд, мувофиқ нест.

Саги чўпони Осиёи Марказӣ яке аз қадимтарин навъҳои шинохтаи посбон аст, ки решаҳояш ба ҳазорсолаҳо пеш дар минтақае, ки имрӯз Қазоқистон, Туркманистон, Ӯзбекистон, Тоҷикистон ва Қирғизистонро дар бар мегирад, бармегарданд. Он ба оилаи васеи сагони посбони чорвои кӯҳию даштӣ мансуб аст, ки аз баҳри Миёназамин то Ҳимолой пайдо мешаванд.

Ин зот бо парвариши нақшавии насаб ба вуҷуд наомадааст. Баръакс, он тавассути вазифа ташаккул ёфтааст. Мардуми кӯчманчӣ ва чорводор сагҳоро барои муҳофизати гӯсфанд ва буз аз гургон ва барои дифои урдугоҳҳо нигоҳ медоштанд. Шароити табиӣ ва талаботи сахти корӣ қисми зиёди интихобро анҷом доданд ва сагони устувор, тобовар ба обу ҳаво, мустақил ва қодир ба муқобилаи дарандагони бузургро афзалтар мегардониданд.

Азбаски ин ҷамъият дар масофаи васеъ бидуни назорати марказӣ паҳн шудааст, тафовути минтақавӣ зиёд аст. Сагҳо аз минтақаҳои гуногун аз рӯи андоза, мӯина ва ранг фарқ мекунанд, ва номҳои маҳаллӣ дер боз дар саросари минтақа истифода мешаванд.

Дар асри бист ин зот таваҷҷуҳи расмӣ пайдо кард ва стандартҳо барои тавсифи навъи корӣ навишта шуданд. Ҳоло он дар сатҳи байналмилалӣ шинохта шудааст ва ҳам ҳамчун посбони корӣ ва ҳам ҳамчун саги муҳофизати амвол нигоҳ дошта мешавад, дар ҳоле ки бисёр намояндагони он дар ватанашон ҳанӯз вазифаи аслии посбонии чорворо иҷро мекунанд.

Саги чўпони Осиёи Марказӣ саги калон ва устухонаш мустаҳкам буда, барои тобоварӣ ва қувват сохта шудааст, на барои суръат. Таассуроти умумӣ ҳисси вазнинӣ ва қудрати ором аст. Сар паҳн буда, пӯзааш чуқур аст, гардан ғафс аст ва қафаси сина чуқур ва хуб рушдёфта. Бадан каме дарозтар аз баландӣ буда, ҳаракати он бидуни шитоб ва мутавозин аст. Дар ватани худ гӯшҳо ва баъзан думи саг барои сабабҳои корӣ анъанавӣ кӯтоҳ карда мешуданд, гарчанде бисёр минтақаҳо ва ташкилотҳои сабти зот ҳоло сагҳоро дар шакли табииашон нигоҳ медоранд.

Мӯина ва рангҳо

Ин зот мӯинаи дукабатаи тобовар ба обу ҳаворо дорад, ки зермӯи ғафс дошта, онро ҳам дар гармӣ ва ҳам дар сармо муҳофизат мекунад. Ду дарозии мӯина вомехӯрад: навъи кӯтоҳ ва зич ва навъи дарозтар бо парраки рӯи гӯшҳо, пойҳо ва дум. Доираи васеи рангҳо қабул карда мешавад, аз ҷумла сафед, сиёҳ, хокистарӣ, зардтоб ва рахи паланг, аксар бо доғҳои сафед. Мӯирезии мавсимӣ шадид аст, хусусан ҳангоми рехтани зермӯй.

Дар хона бо оилаи худ саги чўпони Осиёи Марказӣ одатан устувор ва ором аст. Он бо одамон ва ҳайвоноте, ки аз они худ мешуморад, робитаи наздик барқарор мекунад ва аксар вақт бо кӯдакони оилааш мулоим аст, гарчанде андозаи он тақозо мекунад, ки кӯдакони хурдсол ҳамеша таҳти назорат бошанд. Ин зот саги бетоқат ё ҳаяҷонманд нест ва бештар вақти худро дар оромӣ мегузаронад, то чизе таваҷҷуҳашро ҷалб кунад.

Бо бегонагон он табиатан эҳтиёткор ва бодиққат аст. Ғаризаи посбонӣ қавӣ буда, саги калонсол пеш аз пазируфтани одамон ва сагони ношинос онҳоро бодиққат баҳо медиҳад. Рафтори ҳимояи ҳудуд хусусияти асосии он аст: саг мулкро масъулияти худ мешуморад ва аз он дифоъ мекунад. Нисбат ба сагҳои ношинос, хусусан ҷуфти ҳамҷинс, метавонад муноқишаҷӯй бошад, бинобар ин шиносоӣ ва идоракунӣ аҳамияти калон дорад.

Ин зот мустақил буда, худаш фикр мекунад, хусусияте, ки онро дар посбонии чорво бидуни ҳузури соҳиб муваффақ мегардонд. Ҳамин мустақилият маънои онро дорад, ки саг аз рӯи хоҳиши таваҷҷуҳ ба фармонҳо итоат намекунад. Ҷомеашавии барвақт ва фарогир зарур аст, то саг тавонад вазъиятҳои маъмулиро аз хатари ҳақиқӣ фарқ кунад.

Нигоҳубини рӯзмарраи ин зот содда аст, аммо андоза ва хислати посбонии он талаботи хосро илова мекунанд. Мӯина корбарӣ дорад ва ба тарошидани мураккаб ниёз надорад, аммо саг ба фазо, амният ва идоракунии пайваста эҳтиёҷ дорад.

Тимордиҳии мӯина

• Дар давраи муқаррарӣ як маротиба дар ҳафта мӯинаро тарок кунед, то мӯи бекора хориҷ шавад ва гиреҳ нашавад.
• Дар давраи мӯирезии мавсимӣ, вақте зермӯй ба миқдори зиёд мерезад, ҳаррӯза тарок кунед.
• Танҳо ҳангоми зарурат ҳаммом кунед; мӯина то андозае худтозакунанда аст.
• Гӯшҳоро мунтазам биозмоед ва тоза кунед ва нохунҳоро ҳангоми дарозшавӣ кӯтоҳ кунед.
• Барои дастгирии саломатии дандон якчанд маротиба дар ҳафта дандонҳоро тоза кунед.

Машқ

• Ҳаррӯза сайругашт ва дастрасӣ ба майдони бо парчини боэътимод барои ҳаракати озод фароҳам оваред.
• Ба фаъолияти мӯътадил майл кунед; ин зот ором буда, нерӯи худро сарфа мекунад ва давандаи пуртаваҷҷуҳ нест.
• Дар давраи рушд аз машқи вазнин худдорӣ кунед, то буғумҳои дар ҳоли ташаккул муҳофизат шаванд.
• Ба он вазифа ё ҳудуде барои назорат диҳед, ки ба хислати кории он бештар мувофиқ аст, назар ба машқҳои такрории оддӣ.

Муҳити зист

Ин зот беҳтарин дар ҷое кор мекунад, ки барои гаштугузор ҷой дорад ва парчини баланд ва мустаҳками онро, ки натавонад аз он гузарад ё бароварда шавад. Он ба туфайли мӯинаи ғафсаш ба доираи васеи иқлимҳо тобовар аст, аммо боз ҳам ба соя, оби тоза ва паноҳгоҳ ниёз дорад. Зиндагии ошёнавӣ ва маҳдудияти доимӣ ба он мувофиқ нест. Азбаски он посбониро ҷиддӣ мегирад, ҳудудҳои боэътимод ҳам сагро ва ҳам меҳмононро муҳофизат мекунанд.

Ғизои пурра ва мутаносибе, ки барои зотҳои калон ё бузург сохта шудааст, диҳед. Азбаски саг вазнин, вале нисбат ба зотҳои варзишии корӣ камэнергия аст, миқдори хӯрок бояд назорат шавад, то фарбеҳӣ пешгирӣ шавад, ки ба буғумҳо фишор меорад. Сагбачаҳои зотҳои бузург бояд оҳиста ва мунтазам калон шаванд; хӯрондани зиёдатӣ ё калсийи изофӣ дар давраи рушд метавонад ба мушкилоти устухону буғум оварда расонад. Барои калонсолон хӯроки рӯзонаро ба ду вақт тақсим кунед, то хатари бод кам шавад, ва ҳамеша оби тоза фароҳам оваред.

Ҷубронҳо ва иловаҳои ғизоӣ

Ҷубронҳоро ба ҳиссаи ками калорияи рӯзона маҳдуд кунед, то мутаносибии ғизо вайрон нашавад ва вазн изофа нашавад. Аксари сагҳое, ки ғизои пурра мехӯранд, ба иловаҳо ниёз надоранд. Дастгирии буғум барои зоти бузург метавонад бо духтури байторӣ муҳокима шавад, аммо иловаҳоро танҳо бо тавсияи мутахассис илова кунед, на ба таври пешфарз.

Саги чўпони Осиёи Марказӣ зоти устувор ва деринаи корӣ ҳисобида мешавад ва бисёр намояндагони он то пирии амиқ солим мемонанд. Умри 12 то 15-солаи он барои саги чунин андоза нишондиҳандаи хуб аст. Бо вуҷуди ин, зотҳои бузург хатарҳои саломатии марбут ба андозаро бар дӯш доранд, ва парвариши масъулиятнок ҳамроҳ бо идоракунии оқилона онҳоро кам мекунад.

Нигоҳубини пешгирикунанда

• Ваксинатсия ва назорати паразитҳоро мунтазам нигоҳ доред.
• Дар тӯли ҳаёт ҳолати бадании борикро нигоҳ доред.
• Муоинаҳои мунтазами байториро, аз ҷумла санҷиши буғум ва дил ҳангоми пиршавии саг, ба нақша гиред.
• Парваришгароне интихоб кунед, ки саломатии буғуми рон ва оринҷро месанҷанд.
• Хӯроки чандашударо диҳед ва аз машқи вазнин дарҳол пеш ё баъд аз хӯрокхӯрӣ худдорӣ кунед.

Омӯзонидани ин зот маънои кор кардан бо тафаккури мустақили он аст, на муқобили он. Саг зирак ва қобил аст, аммо барои қабули қарор бо худаш парвариш ёфтааст, бинобар ин барои худи такрор бо шодӣ кор намекунад. Он беҳтарин ба соҳибе ҷавоб медиҳад, ки эҳтиром ва боварии ӯро дорад, ва муносибати сахт ё номунтазамро нодида мегирад. Ҷомеашавӣ ва омӯзиши асосиро аз синни хурд оғоз кунед, вақте саг ҳанӯз ҷавон ва ба таҷрибаҳои нав кушодатар аст, зеро калонсоли бидуни ҷомеашавии ин андоза ва ин ғайрат идора кардан душвор аст. Аз ибтидо қоидаҳои возеҳ ва одилона муқаррар кунед ва ҳаррӯза онҳоро татбиқ кунед.

Асосҳо

1. Ҷомеашавиро дар давраи сагбачагӣ бо одамони зиёд, ҷойҳо, садоҳо ва сагони таҳти назорат оғоз кунед.
2. Пеш аз он ки саг ба андозаи пурраи худ расад, бозгашти боэътимод ва тартиби мустаҳками бандро омӯзонед.
3. Қоидаҳои хона ва ҳудудро муқаррар карда, онҳоро мунтазам татбиқ кунед.
4. Машғулиятҳоро кӯтоҳ, ором ва ҳавасмандкунанда нигоҳ доред, на дароз ва такрорӣ.
5. Дучоршавии мусбат ва назоратшавандаро бо меҳмонон бунёд кунед, то саг омӯзад меҳмонони тасдиқшударо қабул кунад.

Парвариши як зоти бузурги посбон ба нақшагирӣ ва масъулият ниёз дорад. Ин сагҳо оҳиста калон мешаванд, ва хусусан модинаҳо бояд пеш аз баррасии ҳама гуна ҷуфтгирӣ аз ҷиҳати ҷисмонӣ ва рӯҳӣ комил ба воя расида бошанд, аксар вақт хеле фаротар аз давраи аввали ҳайзашон. Ҳарду волидайн бояд аз рӯи хислат солим бошанд ва аз ҷиҳати саломатии буғуми рон, оринҷ ва дил санҷида шаванд, зеро ин хусусиятҳо ба насли оянда мегузаранд. Ҳомиладорӣ тақрибан 63 рӯз давом мекунад, ва насл метавонад калон бошад. Модасаг одатан рафтори қавии модарӣ ва муҳофизатиро нишон медиҳад, бинобар ин ҷои таваллуд бояд ором, боэътимод ва хомӯш бошад. Сагбачаҳои ин зот аз парваришгар ба ҷомеашавии васеи барвақт ниёз доранд, зеро хислати посбонӣ идоракунӣ ва дучоршавии барвақтро барои муайян кардани хислати саги калонсол хеле муҳим мегардонад.

Сабти номи саги зоти Чӯпонсаги осиёимиёнагӣ дар Тоҷикистон

Дар Тоҷикистон феҳристи ягонаи давлатии сагҳои хонагӣ вуҷуд надорад, бинобар ин пайванди байни шумо ва саги зоти Чӯпонсаги осиёимиёнагӣ танҳо он вақт пайдо мешавад, ки худатон онро месозед. Профили ройгони United Pet Club рақами телефон ва суроғаи шуморо бо саг мепайвандад: скани чип дар Душанбе ё дар хориҷа ба занги телефон табдил меёбад. Сагатонро сабти ном кунед дар чанд дақиқа.

Понздаҳ рақами зери пӯсти саги зоти Чӯпонсаги осиёимиёнагӣ танҳо вақте ба шумо мерасад, ки феҳристе инро гӯяд. Бигзор United Pet Club ройгон гӯяд: сабт ҳеҷ гоҳ ба охир намерасад, ҳар марка чип қабул мешавад ва ҳар тағйири маълумот ройгон аст. Аввал сабти чип, баъд ҳисоб.