گوسفند

گوسفند یک سم‌شکافته اهلی از خانواده گاوسانان است. نشخوارکننده‌ای است که مواد گیاهی را در معده چهار قسمتی خود هضم می‌کند و بیشتر روز را در حال چرا سپری می‌کند. نگهداری یک گوسفند به تنهایی توصیه نمی‌شود. این حیوانات گله‌محور هستند و برای احساس امنیت به همنوعان خود نیاز دارند، به همین دلیل معمولاً حداقل سه گوسفند را با هم نگه می‌دارند.

گوسفند برای چند نوع محصول همزمان ارزش دارد. نژادهای پشمی پشم انبوهی می‌رویانند که یک یا دو بار در سال چیده می‌شود. نژادهای گوشتی برای تهیه برّه و گوشت پرورش می‌یابند. نژادهای شیری دوشیده می‌شوند و شیرشان اغلب به پنیر تبدیل می‌گردد. برخی نژادهای کُرکی پشم نمی‌رویانند و نیازی به چیدن ندارند. این تنوع یکی از دلایل گسترش گوسفند در سراسر جهان مسکون است.

گوسفند به معنای رایج کلمه حیوان خانگی نیست. به فضای باز، حصار محکم در برابر شکارگران و دسترسی به علف تازه یا یونجه نیاز دارد. با مدیریت آرام و منظم در کنار آشنایان آرام می‌گیرد، هرچند در برابر حرکت‌های ناگهانی همچنان محتاط است. نگهدارنده‌ای که چراگاه، سرپناه، آب تازه و مراقبت‌های بهداشتی دوره‌ای فراهم کند می‌تواند یک گله کوچک را بدون تجهیزات تخصصی مدیریت نماید.

گوسفند برای چه کسانی مناسب است

گوسفند برای کسانی مناسب است که زمین دارند، وقت برای بازدید روزانه دارند و به دامداری علاقه‌مندند نه به حیوان خانگی داخل خانه. برای مزارع کوچک و پروژه‌های چرا گزینه مناسبی است. برای کسی که فضای باز ندارد یا نمی‌تواند همنشینانی برای گوسفند فراهم کند، مناسب نیست.

نژادهای گوسفند عمدتاً بر اساس محصول مورد نظر متفاوتند. نژادهای پشم‌ظریف پشمی نرم و انبوه برای لباس می‌رویانند. نژادهای پشم‌بلند پشمی سنگین و درخشان با تاری بلند تولید می‌کنند. نژادهای گوشتی برای رشد سریع برّه و عضله‌سازی پرورش یافته‌اند. نژادهای شیری شیر بیشتری تولید می‌کنند. نژادهای کُرکی پوشش خود را می‌ریزند و نیازی به چیدن ندارند. در درون این گروه‌ها، نژادها از نظر اندازه، مقاومت و آب‌وهوای مناسب متفاوتند.

فهرست زیر ۱۶ نژاد از حدود ۲۱ نژاد نمونه ثبت‌شده در این دسته را با ویژگی شاخص هر یک نشان می‌دهد.

دسته‌بندی نژادها

پرورش‌دهندگان معمولاً نژاد را بر اساس آب‌وهوا و هدف نهایی انتخاب می‌کنند. یک پشم‌کار در منطقه خنک و مرطوب ممکن است نژاد پشم‌بلند انتخاب کند، در حالی که تولیدکننده گوشت که به‌دنبال مدیریت آسان است ممکن است نژاد کُرکی را ترجیح دهد. بسیاری از گله‌ها از دورگه‌گیری استفاده می‌کنند و یک میش مقاوم با یک قوچ گوشتی با رشد سریع جفت می‌شود تا صفات مطلوب در برّه‌ها ترکیب شوند.

گوسفند از نخستین حیواناتی است که انسان آن را اهلی کرد. گوسفند اهلی از گوسفند وحشی، به‌ویژه موفلون آسیایی، در منطقه هلال حاصلخیز که شامل ایران، عراق و ترکیه امروزی می‌شود منشأ گرفته است. شواهد باستان‌شناختی نشان می‌دهد اهلی‌شدن حدود ۱۰٬۰۰۰ تا ۱۱٬۰۰۰ سال پیش رخ داده است و گوسفند را در کنار بز از نخستین دام‌های جوامع کشاورزی می‌کند.

در ابتدا گوسفند بیشتر برای گوشت، شیر و پوست نگهداری می‌شد. پوشش آن در آن دوره بیشتر کُرکی بود تا پشمی. انتخاب پرورشی چندهزارساله به‌تدریج حیواناتی با پشم ضخیم‌تر و ظریف‌تر به وجود آورد. حدود ۶٬۰۰۰ سال پیش گوسفندان پشمی رایج شدند و پشم به دلیل مهمی برای نگهداری آنها تبدیل شد.

گوسفند همراه با مردمان کشاورز گسترش یافت. در طی هزاره‌های بعدی به اروپا، آسیا و آفریقا رسید و با طیف گسترده‌ای از آب‌وهوا سازگار شد. انواع منطقه‌ای متمایز شکل گرفت که ریشه بسیاری از تنوع نژادی امروز است. گوسفندان پشم‌ظریف در اسپانیا، گوسفندان پشم‌بلند در بریتانیا و گوسفندان سرسخت کوهستانی همه حاصل این فرایند طولانی انتخاب محلی هستند.

از دوران استعمار به بعد، گوسفند به آمریکا، آفریقای جنوبی، استرالیا و نیوزیلند برده شد و صنایع دامی بزرگی در آنجا شکل گرفت. پشم و گوشت از این مناطق تجارت جهانی را دگرگون کرد. گوسفند اکنون در هر قاره مسکون یافت می‌شود و از پرشمارترین دام‌های اهلی به حساب می‌آید.

گوسفند بدنی فشرده با چهار پا دارد که برای چرا و پیمودن مسافت‌های طولانی روی مرتع مناسب است. سم‌های شکافته، دهانی باریک با لب بالایی شکافته که کمک می‌کند علف را نزدیک به زمین بچیند و دستگاه گوارشی مناسب برای علوفه دارد. بیشتر گوسفندان پشم دارند، هرچند نژادهای کُرکی پوشش خودریز دارند. در برخی نژادها هر دو جنس شاخ دارند، در برخی دیگر فقط قوچ‌ها شاخ دارند یا هیچ‌کدام شاخ ندارند.

آشکارترین تفاوت در میان این گونه، پوشش آن است. نژادهای پشم‌ظریف پشم انبوه و نرم دارند، نژادهای پشم‌بلند پشم سنگین با تار بلند می‌رویانند و نژادهای کُرکی پوشش کوتاهی دارند که نیازی به چیدن ندارد.

تفاوت ظاهری بین نژادها

تفاوت بین نژادها زیاد است. گوسفند مرینو برای پشم بسیار ظریف ارزشمند است، در حالی که لینکلن و ونزلیدیل پشم بلند و سنگین دارند. سافولک و همپشایر صورت و پاهای تیره با بدنی پرعضله مناسب برای گوشت دارند. تکسل به ویژه کم‌چرب و پرعضله است. کاتاهدین و دورپر از نژادهای کُرکی هستند و نیازی به چیدن ندارند. رنگ از سفید معمول تا سیاه، قهوه‌ای و خاکستری متغیر است.

گوسفند به شدت اجتماعی است و در گله زندگی می‌کند. جمع شدن با همنوعان اصلی‌ترین دفاع آن است، چرا که یک گوسفند تنها در برابر شکارگران آسیب‌پذیر است. معمولاً به صورت گروهی حرکت می‌کند و دنبال یک حیوان پیشرو می‌رود. همین رفتار گله‌ای است که چوپانان و سگ‌های گله‌بان از آن بهره می‌برند. گوسفند جدا شده از گله بی‌قرار می‌شود و تا به گله نپیوندد صدا می‌کند.

گوسفند به عنوان طعمه هوشیار است و از حرکت ناگهانی، سر و صدا یا اشیاء ناآشنا می‌گریزد. چشمان کنارگذاشته آن میدان دیدی وسیع برای تشخیص خطر فراهم می‌کند. با مدیریت آرام و پیوسته آرام می‌گیرد و می‌تواند کاملاً رام شود. یاد می‌گیرد کسی که به آن غذا می‌دهد را بشناسد و به روتین‌ها عادت کند.

گوسفند عمدتاً از طریق بِع بِع ارتباط برقرار می‌کند. میش و برّه از طریق صدا و بو همدیگر را تشخیص می‌دهند. گله برای تماس و هشدار از صداهای متفاوتی استفاده می‌کند. وضعیت بدن مانند کوبیدن سم به زمین یا روبه‌رو شدن با خطر نیز نشانه هشدار است. قوچ‌ها در فصل جفت‌گیری با شاخ به هم می‌زنند.

مراقبت روزانه

• هر روز از گله بازدید کنید تا نشانه‌های بیماری، آسیب یا لنگش مشاهده شود
• آب تازه و تمیز همیشه در دسترس باشد
• دسترسی به چراگاه تأمین شود یا در صورت کمبود علف، یونجه داده شود
• مطمئن شوید همه حیوانات سرپا هستند و می‌توانند حرکت کنند (گوسفندی که روی پشت افتاده نیاز به کمک فوری دارد)
• حصارها و دروازه‌ها در برابر شکارگران سالم و محکم باشند

محیط

• حصار امن برای نگه داشتن گوسفند در داخل و جلوگیری از ورود شکارگران
• سرپناه خشک یا بادشکن در برابر باران، باد و آفتاب شدید
• مرتع مدیریت‌شده برای جلوگیری از چرای بیش از حد و انباشت انگل
• بستر تمیز و خشک در محل‌های سرپوشیده
• فضا برای چرا و حرکت آزاد گله

آراستن و مدیریت گله

نژادهای پشمی نیاز به چیدن یک یا دو بار در سال دارند تا از گرمازدگی و گره‌خوردن پشم جلوگیری شود. سم‌ها باید به‌طور منظم بررسی و هرس شوند تا از لنگش پیشگیری گردد. گوسفند به درمان دوره‌ای برای انگل‌های داخلی و خارجی بر اساس برنامه‌ای که با دامپزشک تنظیم شده نیاز دارد. گله را با آرامش مدیریت کنید و از قفس کوچک یا معبر برای کارهایی مانند معاینه، مراقبت از سم و دوزبندی استفاده کنید.

گوسفند نشخوارکننده گیاهخواری است. خوراک طبیعی آن علف و سایر گیاهان مرتعی است که در معده چهار قسمتی تخمیر می‌شود و مواد مغذی از آن جذب می‌گردد. مرتع باکیفیت در فصل رویش بیشتر نیازهای یک گوسفند بزرگ‌سال را تأمین می‌کند. وقتی علف کم است، در زمستان یا خشکسالی، یونجه یا سایر علوفه ذخیره‌شده جایگزین می‌شود. دسترسی مداوم به آب تمیز ضروری است، چرا که عملکرد شکمبه به آن وابسته است.

نیازهای غذایی در اواخر آبستنی، شیردهی و رشد افزایش می‌یابد. در این مراحل بسیاری از نگهدارندگان خوراک کنسانتره یا علوفه بهتر اضافه می‌کنند. تأمین مواد معدنی نیز اهمیت دارد، چرا که علوفه برخی مناطق برخی عناصر کمیاب را کم دارد.

تنقلات، مکمل‌ها و آب

مقادیر کمی سبزیجات سالم می‌توان ارائه داد، اما حجم اصلی غذا باید علوفه‌محور بماند تا شکمبه سالم بماند. مواد معدنی فله یا قالب نمک مخصوص گوسفند به پوشش کمبود عناصر کمیاب کمک می‌کند و هر مکملی باید مخصوص گوسفند تهیه شده باشد. آب تمیز باید همیشه در دسترس باشد و مصرف آن در دوران شیردهی و هوای گرم به‌شدت افزایش می‌یابد.

گوسفند در صورت نگهداری در مرتع مناسب با مدیریت درست، حیوانی مقاوم است و معمولاً حدود ۱۰ تا ۱۲ سال عمر می‌کند، هرچند برخی به سنین بالاتر نیز می‌رسند. بیشتر مشکلات بهداشتی در گله از انگل‌ها، بیماری‌های سم و استرس متابولیک دوران زایمان ناشی می‌شود نه از بیماری‌های ارثی. بازدید روزانه مفیدترین ابزار است، چرا که گوسفند نشانه‌های بیماری را پنهان می‌کند و مشکلی که زود کشف شود بسیار راحت‌تر درمان می‌شود.

مراقبت پیشگیرانه

• بازدید روزانه از کل گله
• هرس منظم سم و نگه داشتن زمین خشک برای پیشگیری از لنگش
• برنامه کنترل انگل توافق‌شده با دامپزشک
• واکسیناسیون طبق توصیه منطقه
• سم‌چینی یا چیدن پشم برای کاهش خطر بیماری گزیدگی کرم‌خاکی
• تغذیه مناسب در اواخر آبستنی و شیردهی

گوسفند در سال اول به بلوغ جنسی می‌رسد، هرچند بسیاری از پرورش‌دهندگان صبر می‌کنند تا میش به اندازه کافی رشد کند. در بیشتر نژادهای مناطق معتدله، فصل جفت‌گیری فصلی است و با کوتاه شدن روز در پاییز آغاز می‌شود، بنابراین برّه‌ها در بهار به دنیا می‌آیند. برخی نژادها مانند دورست می‌توانند خارج از فصل جفت‌گیری کنند، که به نگهدارندگان امکان می‌دهد زایمان را در طول سال پراکنده کنند.

پس از جفت‌گیری، آبستنی حدود پنج ماه (۱۴۵ تا ۱۵۰ روز) طول می‌کشد. میش اغلب یک یا دو برّه می‌زاید. دوقلوزایی در بسیاری از نژادها رایج است در حالی که تک‌زایی در میش‌های اول‌زا یا کوهستانی معمول‌تر است. برّه‌های تازه‌متولد در مدت کوتاهی پس از تولد می‌ایستند و شیر می‌خورند. میش فرزندان خود را از طریق بو و صدا تشخیص می‌دهد. برّه‌ها معمولاً چند ماه بعد که کاملاً به علوفه روی می‌آورند شیر گرفته می‌شوند.

آیا نگهداری گوسفند برای شما مناسب است؟

قبل از تهیه گوسفند، زمین، وقت و هزینه را بسنجید. گوسفند به چراگاه، حصار ضدشکارگر، سرپناه و حداقل چند همنوع نیاز دارد، چرا که یک گوسفند تنها رشد نمی‌کند. بازدید روزانه ضروری است و وظایفی مانند چیدن پشم، مراقبت از سم و کنترل انگل در طول سال تکرار می‌شوند. این تعهد طولانی است: گوسفند می‌تواند ۱۰ تا ۱۲ سال یا بیشتر عمر کند، بنابراین گله یک مسئولیت چندساله است نه یک پروژه فصلی. هزینه‌ها شامل خرید حیوانات، حصار، خوراک و یونجه، چیدن پشم و مراقبت دامپزشکی می‌شود.

کجا گوسفند تهیه کنید

گوسفند بیشتر از پرورش‌دهندگان معتبر یا بازارهای دام خریداری می‌شود. در این مراکز می‌توانید درباره سابقه سلامت، واکسیناسیون و وضعیت انگل سؤال کنید. برخی مراکز نجات و حیوانات گوسفندانی را که نیاز به خانه جدید دارند واگذار می‌کنند. از هر منبعی که تهیه می‌کنید، از فروشنده‌ای خرید کنید که با حیوانات درست رفتار می‌کند. گوسفندانی را انتخاب کنید که هوشیار، سالم روی سم و در وضعیت خوب هستند.