گاو

گاو از فراگیرترین دام‌های اهلی روی زمین است. این جانور نشخوارکننده است، یعنی مواد گیاهی را در معده چهار حجره‌ای خود هضم می‌کند و علف و علوفه را به گوشت، شیر و فرآورده‌های دیگر تبدیل می‌کند. گاوهای بالغ معمولاً چند صد کیلوگرم وزن دارند و هر دام به دسترسی پیوسته به چراگاه یا علوفه ذخیره‌شده، آب تمیز و سرپناه در برابر شرایط آب‌وهوایی سخت نیاز دارد.

گاو برخلاف سگ یا گربه، حیوان خانگی به معنای رایج آن نیست. این دام در مزارع، دامداری‌ها و واحدهای کوچک کشاورزی نگهداری می‌شود. برخی افراد تعداد کمی گاو برای تولید شیر، گوشت یا کشاورزی مختلط نگه می‌دارند و برخی نژادها به عنوان چراگاه‌های کم‌دردسر در اراضی وسیع نگهداری می‌شوند. در هر حال، دام بخشی از گله است و به مراقبت منظم نگهدارنده خود متکی است.

گاو از نظر طبیعی آرام و محتاط است، اما قدرتمند. برای کار ایمن با آن به حصارکشی، تجهیزات مناسب و آشنایی با نحوه حرکت گله نیاز است. این دام برای افرادی مناسب است که زمین، وقت و دلیل عملی برای نگهداری دارند، نه کسی که به دنبال حیوانی برای داخل خانه است.

گاو برای چه کسانی مناسب است

گاو برای کسانی مناسب است که مالک یا مستأجر زمین چراگاه هستند و می‌توانند به بازرسی روزانه، جابه‌جایی فصلی و مراقبت دامپزشکی متعهد باشند. برای حیاط‌های شهری یا برای نگهدارندگانی که فضا، حصارکشی و امکانات حمل‌ونقل و مهار دام بزرگ را ندارند مناسب نیست.

نژادهای گاو معمولاً بر اساس هدف پرورش دسته‌بندی می‌شوند. نژادهای گوشتی برای رشد عضله و کیفیت لاشه انتخاب می‌شوند، نژادهای لبنی برای تولید شیر و ویژگی‌های پستان، و نژادهای دوکاره برای ترکیبی از هر دو. تفاوت دیگری میان گاوهای توروس که در اقلیم معتدل رایج‌اند و گاوهای کوهان‌دار (زبو) که با مناطق گرم و مرطوب سازگارند وجود دارد. حدود ۲۰ نژاد شناخته‌شده بخش اصلی تولید را پوشش می‌دهند و نژادهای منطقه‌ای و نادر بسیار دیگری نیز موجودند.

نژادهای گوشتی عضلانی و سریع‌رشد هستند. نژادهای لبنی لاغرتر و زاویه‌دارتر با پستان‌های بزرگ هستند. برخی نژادها برای ویژگی‌های خاصی مثل مرمریت‌کاری گوشت، مقاومت به گرما یا تطبیق در مراتع فقیر ارزشمندند.

چگونگی دسته‌بندی نژادها

پرورشکاران نژاد را بر اساس اقلیم، علوفه موجود و بازار انتخاب می‌کنند. دامدار در مراتع خشک ممکن است نژاد گوشتی مقاوم یا زبو انتخاب کند، در حالی که واحد لبنی معمولاً نژاد پرتولیدی مثل هولستاین یا جرسی نگه می‌دارد. دورگه‌گیری برای ترکیب ویژگی‌هایی مثل رشد، شیر و مقاومت رایج است.

گاوهای خانگی از اورکس (Bos primigenius)، یک گاو وحشی بزرگ که در اروپا، آسیا و شمال آفریقا می‌زیست، منشأ می‌گیرند. شواهد باستان‌شناختی و ژنتیکی نشان می‌دهد که اهلی‌سازی تقریباً ۱۰٬۰۰۰ سال پیش آغاز شد. گاوهای توروس در هلال حاصلخیز خاورمیانه اهلی شدند، در حالی که گاوهای کوهان‌دار زبو به‌طور مستقل در آسیای جنوبی از جمعیت دیگری از اورکس اهلی شدند.

با گسترش کشاورزی اولیه، گاو نیز همراه آن پیش رفت. طی هزاره‌های بعدی به اروپا، آفریقا و سراسر آسیا رسید و برای گوشت، شیر، پوست و به عنوان دام کار برای شخم‌زنی و حمل‌ونقل ارزشمند بود. در بسیاری از جوامع، گاو معیار ثروت و بخشی از دادوستد و مراسم هم بود.

اورکس وحشی در اروپا با تعداد رو به کاهش باقی ماند تا اینکه آخرین نمونه ثبت‌شده در سال ۱۶۲۷ در لهستان مُرد. در آن زمان گاوهای اهلی مدت‌ها بود که جایگزین آن در سراسر قاره شده بودند. قرن‌ها پرورش انتخابی انواع منطقه‌ای سازگار با اقلیم و مصارف محلی پدید آورد.

از قرن هجدهم و نوزدهم به بعد، توسعه سازمان‌یافته نژاد در بریتانیا و اروپا بسیاری از نژادهای استانداردشده امروزی را ایجاد کرد. گاوهای اروپایی سپس به سراسر جهان از جمله آمریکا و استرالیا صادر شدند و با دام‌های بومی و زبو برای سازگاری با شرایط جدید آمیخته شدند.

گاو بدنی عمیق و بشکه‌ای شکل دارد که با دستگاه گوارشی بزرگ سازگار است، سری پهن با پوزه گشاد و سم دو انگشتی. هر دو جنس می‌توانند شاخ داشته باشند، اگرچه بسیاری از نژادها به طور طبیعی بی‌شاخ هستند یا شاخ‌هایشان برداشته می‌شود. گاوهای نر بزرگ‌تر و عضلانی‌تر از ماده‌ها هستند و گردن ضخیم‌تر و برجستگی کتف مشخص‌تری دارند.

پوشش بدن از مو کوتاه تا متوسط تشکیل شده و در اقلیم‌های سرد ضخیم‌تر است. رنگ از سیاه خالص، قرمز و سفید تا قهوه‌ای، دون و الگوها و ترکیبات متنوع بسته به نژاد تغییر می‌کند.

تنوع ظاهر در نژادهای مختلف

نژادهای گوشتی مثل شاروله و لیموزن جمع‌وجور و عضلانی هستند، در حالی که نژادهای لبنی مثل هولستاین و جرسی لاغرتر و زاویه‌دارتر با پستان‌های برجسته‌اند. براهمان و سایر انواع زبو کوهان شانه‌ای مشخص و پوست آزادی دارند که به آن‌ها کمک می‌کند با گرما کنار بیایند. تگزاس لانگ‌هورن با شاخ‌های بسیار بلند و پهن شناخته می‌شود.

گاو موجودی اجتماعی است و ترجیح می‌دهد در گروه زندگی کند. گله یک سلسله‌مراتب سلطه دارد و حیوانات بخش زیادی از روز را در حال چرا، نشخوار (جویدن قنچ) و استراحت دسته‌جمعی سپری می‌کنند. غریزه گله‌ای آن‌ها قوی است و وقتی جدا می‌شوند دچار استرس می‌شوند؛ به همین دلیل دامداران آن‌ها را در گروه جابه‌جا می‌کنند و از رفتار پیروی طبیعی گله بهره می‌گیرند.

ارتباط از طریق زبان بدن، صداهایی مثل ماغ و خرناس و بو صورت می‌گیرد. گاوها و گوساله‌ها یکدیگر را با صدا و بو می‌شناسند. دید گاو پانوراما و عریض است اما نقطه کور مستقیمی در پشت دارد و به حرکت ناگهانی و صدا واکنش نشان می‌دهند. دامی که ترسیده ممکن است بدود و دامی که محاصره شده یا از گوساله‌اش دفاع می‌کند ممکن است حمله کند یا لگد بزند. گاوهای نر به‌ویژه خطرناک هستند و نیاز به دستکاری با دقت و احتیاط دارند.

مراقبت روزانه

• هر دام را از نظر نشانه‌های بیماری، آسیب یا لنگی بررسی کنید
• در تمام اوقات آب تمیز و یخ‌نزده تأمین کنید
• علوفه یا خوراک مکمل کافی فراهم کنید
• حصارها، دروازه‌ها و آبشخورها را بازرسی کنید
• گله را برای زایمان، فحلی یا ناراحتی رصد کنید

محیط

• چراگاه یا آغل با مساحت چرا کافی برای هر دام
• حصارکشی محیطی محکم مناسب با نژاد
• سرپناه یا بادشکن در برابر گرما، سرما و باران
• زمین با زهکشی مناسب برای کاهش مشکلات سم و بیماری
• امکانات دستکاری مثل راهرو و قفسه مهار برای مهار ایمن

آراستگی و دستکاری

گاو عمدتاً خودش را آراسته می‌کند، اما سم‌ها نیاز به کوتاه‌کردن دوره‌ای دارند و پوشش بدن باید از نظر انگل بررسی شود. دستکاری باید آرام و ساکت باشد و از حرکت طبیعی و منطقه پرواز حیوان بهره بگیرد. تماس منظم و کم‌استرس باعث می‌شود کارهای معمول مثل واکسیناسیون، وزن‌کشی و بارگیری برای دام و دامدار هر دو ایمن‌تر باشد.

رژیم طبیعی گاو علف و سایر علوفه است. معده چهار حجره‌ای آن فیبر را با کمک میکروب‌ها تخمیر می‌کند؛ به همین دلیل تأمین پیوسته مواد خشن (چراگاه، یونجه یا سیلاژ) ضروری است. در چراگاه خوب، گاو ممکن است به چیز دیگری نیاز نداشته باشد، اما در زمستان یا روی زمین فقیر به علوفه ذخیره‌شده و گاهی دانه یا خوراک غلیظ برای تأمین انرژی و پروتئین نیاز دارد. مکمل‌های معدنی اغلب فراهم می‌شوند زیرا چراگاه به تنهایی ممکن است در برخی عناصر کمبود داشته باشد.

نیازهای خوراکی با مرحله زندگی، فصل و هدف تغییر می‌کند. حیوانات در حال رشد، گاوهای شیرده و دام‌های در حال پروار به انرژی بیشتری نسبت به گاوهای خشک در دوره نگهداری نیاز دارند. باید از تغییرات ناگهانی در رژیم غذایی پرهیز شود زیرا می‌توانند عملکرد شکمبه را مختل کنند.

دادنی‌ها، مکمل‌ها و آب

لیس‌های معدنی و نمک به پوشش کمبودهای تغذیه‌ای در چراگاه کمک می‌کنند و باید در مناطقی که کمبود شناخته‌شده وجود دارد در دسترس باشند. آب تمیز و تازه مهم‌ترین نهاده است: یک گاو بالغ می‌تواند روزی ده‌ها لیتر بنوشد و در گرما یا دوران شیردهی بیشتر. منابع آبی باید روزانه بررسی شوند و در زمستان از یخ‌زدن آن‌ها جلوگیری شود.

گاو به طور کلی مقاوم است، اما اندازه و دستگاه گوارشی آن برخی مشکلات را رایج می‌کند. بسیاری از مسائل بهداشتی به پا، پستان، شکمبه یا انگل مرتبط هستند. عمر طبیعی تقریباً ۱۵ تا ۲۰ سال است، اگرچه دام‌های لبنی و گوشتی معمولاً زودتر از گله حذف می‌شوند. تغذیه خوب، مسکن تمیز و رصد منظم از اکثر مشکلات قبل از جدی شدن جلوگیری می‌کند.

مراقبت پیشگیرانه

• واکسیناسیون معمول و کنترل انگل طبق توصیه دامپزشک
• بازرسی و کوتاه‌کردن منظم سم
• جاهای خوابیدن تمیز و خشک و چراگاه با زهکشی مناسب
• امتیازدهی به وضعیت بدنی برای شناسایی تغذیه بیش از حد یا ناکافی
• مدیریت دقیق در دوره اطراف زایمان

تلیسه‌ها (ماده‌های جوان) معمولاً در حدود ۱۲ تا ۱۵ ماهگی بسته به نژاد و رشد به سن آمیزش می‌رسند و معمولاً وقتی به وزن بدنی مناسب رسیدند اولین بار جفت‌گیری می‌کنند. گاوهای ماده در چرخه‌ای تقریباً سه‌هفته‌ای فحل می‌شوند. جفت‌گیری یا با گاو نر همراه گله صورت می‌گیرد یا از طریق تلقیح مصنوعی که در پرورش لبنی و خالص به طور گسترده برای دسترسی به نرهای خاص به کار می‌رود.

آبستنی حدود نه ماه (تقریباً ۲۸۰ تا ۲۸۵ روز) طول می‌کشد. گاو معمولاً یک گوساله به دنیا می‌آورد؛ دوقلو اتفاق می‌افتد اما کمتر رایج است. گوساله می‌تواند ظرف چند ساعت پس از تولد بایستد و شیر بخورد و در کنار مادرش باقی می‌ماند که آن را شیر می‌دهد و محافظت می‌کند. در سیستم‌های گوشتی، گوساله اغلب تا زمان شیرگیری با گاو می‌ماند، در حالی که در سیستم‌های لبنی گوساله معمولاً جداگانه پرورش می‌یابد تا گاو دوشیده شود. گاوها با مدیریت مناسب می‌توانند تقریباً هر سال یک گوساله تولید کنند.

آیا نگهداری گاو برای شما مناسب است؟

گاو تعهدی بزرگ از نظر زمین، وقت و هزینه است. هر دام به فضای چراگاه، حصارکشی محکم، آب و سرپناه نیاز دارد و علاوه بر آن به امکانات دستکاری برای مهار ایمن. بازرسی روزانه در تمام روزهای سال ضروری است، از جمله آخر هفته‌ها، تعطیلات و روزهای با آب‌وهوای بد، و دام‌ها ممکن است بیش از یک دهه عمر کنند. قبل از تهیه گاو، اطمینان حاصل کنید که چراگاه کافی برای هر دام دارید، می‌توانید علوفه زمستانی ذخیره کنید و توانایی جابه‌جایی و مهار یک دام بزرگ را دارید. در بسیاری از مناطق نیز ثبت گله، سوابق جابه‌جایی دام و برچسب‌های شناسایی الزامی است.

از کجا تهیه کنیم

گاو را می‌توان از پرورشکاران با سابقه، بازارهای دام، فروش‌های انحلال مزرعه و گاهی از طریق مراکز نجات دام مزرعه تهیه کرد. از منابعی خرید کنید که سوابق بهداشتی و پرورشی شفاف دارند و قبل از خرید، دام را از نظر سلامتی، وضعیت بدنی و خلق‌وخو بررسی کنید. خرید از منطقه خود و از گله شناخته‌شده خطر بیماری و استرس حمل‌ونقل را کاهش می‌دهد.