نژاد مخلوط لاما

لاما دورگه یک لامای اهلی (Lama glama) است که نسب آن از دو یا چند نژاد متمایز، بدون انتخاب اصیل‌نژاد مستند، گرفته شده، یا اجداد آن از نژادهای شناخته‌شده لاما با یکدیگر آمیخته‌اند. در عمل، بیشتر لاماهای خارج از برنامه‌های تخصصی پرورش، دورگه هستند. نسب آن‌ها ممکن است ترکیبی از نوع کوتاه‌پشم کَکارا (کلاسیک) با نوع پشم‌سنگین تامپولی (لانودا) باشد، یا آمیزشی با آلپاکا داشته باشد که نتاجی با نام «هوآریزو» به بار می‌آورد.

چون هیچ استاندارد واحدی آن‌ها را تعریف نمی‌کند، لاماهای دورگه از نظر طول پشم، اندازه بدن و کیفیت الیاف تنوع گسترده‌ای نشان می‌دهند. بیشتر بالغ‌ها حیوانات درشت‌اندامی هستند که در محدوده معمول اندازه لاما قرار می‌گیرند، اگرچه افرادی با نسب قابل توجه آلپاکا ممکن است کوچک‌تر و پشم‌سنگین‌تر باشند. ویژگی‌های کاربردی که لاما را مفید می‌سازند، یعنی خلق‌وخوی آرام، استواری روی زمین‌های ناهموار و تحمل بالا، در میان جمعیت دورگه به‌طور گسترده‌ای حفظ شده است، چون این صفات در تمام لاماهای اهلی صرف‌نظر از نژاد مشترک است.

لاماهای دورگه بخش قابل توجهی از جمعیت لاما در آمریکای شمالی، اروپا و استرالیزیا را تشکیل می‌دهند؛ مناطقی که اجداد بنیان‌گذار اغلب بدون انتخاب دقیق نژادی از آمریکای جنوبی آورده شده بودند. این حیوانات روی مزارع و روستاها برای تولید الیاف، به عنوان حیوان باری، به عنوان نگهبان گله گوسفند و بز، و به عنوان همراه نگه داشته می‌شوند.

مناسب برای چه کسانی است

لاماهای دورگه برای صاحبانی مناسب‌اند که یک شترسان همه‌کاره و مقاوم می‌خواهند و به شجره‌نامه رسمی نیازی ندارند. برای مزارع کوچک و روستاهایی که باربری، برداشت الیاف یا حفاظت از گله موردنیاز است کاربردی هستند، و برای صاحبانی که ترجیح می‌دهند به جای خرید از پرورش‌دهندگان تخصصی، حیوانی از گله‌های موجود بگیرند. این حیوانات به چراگاه ایمن، همراهی حداقل یک شترسان دیگر، و مراقبت‌های معمول نیاز دارند و برای محیط‌های شهری محدود مناسب نیستند.

لاماها از گوانوکوی وحشی (Lama guanicoe) در ارتفاعات آند پرو و بولیوی امروزی، چندین هزار سال پیش، اهلی شدند. شواهد باستان‌شناختی نشان می‌دهد اهلی‌سازی دست‌کم ۵۰۰۰ تا ۶۰۰۰ سال پیش رخ داده که لاما را به یکی از نخستین حیوانات اهلی در قاره آمریکا تبدیل می‌کند. از همان آغاز دوره اهلی‌سازی، لاماها در نوع‌های متمایزی وجود داشتند. چوپانان آندی کَکارا کوتاه‌پشم را به عنوان نوع کار و باری، و تامپولی یا لانودای پشم‌سنگین را به عنوان نوع الیافی می‌شناختند. در برخی جوامع این نوع‌ها به صورت جداگانه نگه داشته و مدیریت می‌شدند، اما در بسیاری از شرایط چرانی، هر دو نوع بدون کنترل دقیق در کنار هم می‌زیستند و جفتگیری می‌کردند و نتاج دورگه‌ای با طیف کامل از طول‌های میانی پشم و اشکال بدنی به وجود می‌آمد.

در دوره دولت اینکا و در طول دوران استعمار، شمار گله‌های لاما به میلیون‌ها سر می‌رسید و این حیوانات عمده‌ترین چهارپای باری در شبکه راه‌های آندی بودند. مدیریت جمعیت عملی‌گرایانه بود، نه با رویکرد نژادپروری، و آمیزش طبیعی میان نوع‌ها در هر جا که گله‌های بزرگ در چراگاه‌های مشترک می‌چریدند، رایج بود.

دسته‌ای دیگر از دورگه‌ها از آمیزش لاما با خویشاوند نزدیکش، آلپاکا (Vicugna pacos)، پدید آمد. این دورگه‌ها وقتی پدر لاما و مادر آلپاکا باشد «هوآریزو» نامیده می‌شوند و وقتی عکس این ترکیب باشد «میستو» خوانده می‌شوند. این آمیزش‌ها به صورت تاریخی به منظور ترکیب اندازه لاما با ظرافت الیاف آلپاکا انجام می‌شد. باروری دورگه‌ها کاهش یافته اما از بین نرفته، و جمعیت‌های هوآریزو سده‌هاست در آمریکای جنوبی وجود دارند.

صادرات لاما به آمریکای شمالی در اواخر دهه ۱۳۵۰ شمسی (۱۹۷۰ میلادی) به شکل جدی آغاز شد و در دهه‌های ۱۳۶۰ و ۱۳۷۰ شمسی (۱۹۸۰ و ۱۹۹۰ میلادی) گسترش یافت. واردکنندگان اولیه حیوانات را از منابع متنوع آمریکای جنوبی می‌آوردند، اغلب بدون سوابق خلوص نژادی. در نتیجه، جمعیت پایه آمریکای شمالی از همان ابتدا از نظر ژنتیکی آمیخته بود. پرورش بعدی در آمریکای شمالی، اروپا، استرالیا و نیوزیلند به ترکیب صفات کَکارا و تامپولی ادامه داد و جمعیت بزرگی از حیوانات پدید آورد که به هیچ‌کدام از این دو نوع به صورت انحصاری تعلق ندارند.

امروزه دفاتر ثبت نژاد لاما در چند کشور وجود دارند، اما حیوانات ثبت‌شده تنها کسری از کل جمعیت جهانی لاما را نشان می‌دهند. اکثریت لاماهای خارج از آمریکای جنوبی، و بخش قابل توجهی از لاماهای داخل آن، دورگه هستند.

هیچ ظاهر واحدی یک لامای دورگه را تعریف نمی‌کند. آشکارترین تنوع در طول و تراکم پشم است که می‌تواند در هر نقطه‌ای میان کَکارای کوتاه‌پشم با چهره تمیز و تامپولی پشم‌سنگین قرار گیرد. بسیاری از افراد دورگه پشمی با طول متوسط روی بدن دارند با پوشش جزئی روی صورت و پاها، و برخی روی سر تاجی یا کاکلی از الیاف بلندتر دارند. نسبت‌های بدنی در اکثر موارد از شکل استاندارد لاما پیروی می‌کند: گردن بلند و ایستاده، سر کشیده با گوش‌های موزی خمیده به داخل، و پاهای بلند با پاهای دوانگشتی پد‌دار.

اندازه متغیر است اما معمولاً در محدوده طبیعی لاما قرار می‌گیرد. حیوانات با نسب قابل توجه آلپاکا معمولاً کوچک‌تر هستند، با بدنی گردتر، پاهای کوتاه‌تر و چهره‌ای پهن‌تر. رنگ در تمام افراد دورگه بسیار متنوع است، چون در گله‌های ثبت‌نشده هیچ فشار انتخابی بر روی رنگ پشم اعمال نمی‌شود.

تنوع پشم

میزان پشم روی صورت و پاها آشکارترین نشانه بصری نسب است. حیوانی با صورت و پاهای تمیز بیشتر از نسب کَکارا برخوردار است؛ حیوانی با پشم سنگین روی صورت، پیشانی و بخش بالایی پاها بیشتر به تامپولی تعلق دارد. حیوانات میانی، که اکثریت گله‌های دورگه را تشکیل می‌دهند، پوشش جزئی نشان می‌دهند. ظرافت الیاف هم متفاوت است: حیوانات با نسب کمتر آلپاکا پشم خشن‌تری تولید می‌کنند که برای قالیچه و طناب مناسب است، در حالی که آن‌هایی با تأثیر بیشتر آلپاکا ممکن است الیافی به اندازه کافی ظریف برای ریسیدن به لباس تولید کنند.

خلق‌وخوی اصلی لامای اهلی در میان نوع‌ها و افراد دورگه به‌طور گسترده‌ای یکسان است. لاماها آرام، کنجکاو و هوشیار هستند. محیط پیرامون خود را با دقت زیر نظر می‌گیرند، تجربیات مدیریتی را به خاطر می‌سپارند و به روال‌های ثابت و کم‌فشار پاسخ خوبی می‌دهند. لامای دورگه‌ای که از کم‌سالی با تماس منظم انسانی پرورش یافته، معمولاً به راحتی هالتر می‌پذیرد، هدایت می‌شود و درمان را تحمل می‌کند.

بیشتر لاماهای دورگه در برابر انسان متحمل و ملایم هستند تا اینکه عاطفه آشکار نشان دهند. با آشنایان فاصله کمی حفظ می‌کنند و در برابر غریبه‌ها هوشیار اما نه پرخاشگر هستند. تف کردن نشانه ارتباطی طبیعی درون‌گونه‌ای است که عمدتاً بر سر غذا یا جایگاه سلسله‌مراتبی به کار می‌رود. این رفتار به ندرت به سمت انسان‌ها اتفاق می‌افتد، معمولاً وقتی حیوان احساس محاصره کند یا با خشونت مدیریت شود.

لاماها در کنار سایر حیوانات موجوداتی گله‌ای هستند و تنهایی برایشان استرس‌زاست. افراد دورگه‌ای که با گوسفند یا بز نگه داشته می‌شوند اغلب نقش نگهبانی می‌گیرند: در لبه گله قرار می‌گیرند و در برابر شکارگرانی مثل سگ و روباه هشدار می‌دهند یا فعالانه آن‌ها را می‌رانند. این رفتار آموخته نیست بلکه از هوشیاری ذاتی و تمایل طبیعی برای تعقیب حیوانات ناآشنا سرچشمه می‌گیرد.

تفاوت‌های رفتاری میان افراد دورگه بیشتر به مدیریت اولیه مربوط می‌شود تا به نسب. حیوانانی که در ماه‌های اول با انسان کمتر در تماس بوده‌اند در بزرگسالی دشوارتر کار می‌کنند. لاماهای دورگه با مدیریت یکسان عموماً به اندازه هر نوع ثبت‌شده‌ای رام هستند.

مراقبت روزانه از الزامات استاندارد تمام لاماهای اهلی پیروی می‌کند، با تنظیماتی بر اساس طول پشم فردی و کاربرد حیوان. افراد پشم‌سنگین دورگه به پشم‌چینی سالانه نیاز دارند؛ حیوانات کوتاه‌پشم ممکن است تنها به یک کوتاه‌کردن نیاز داشته باشند یا اصلاً نیازی به پشم‌چینی نداشته باشند. زمینه ژنتیکی مختلط به‌طور قابل توجهی نیازهای مراقبتی را تغییر نمی‌دهد.

محیط و مسکن

لاماهای دورگه سرسخت هستند و سرما و ارتفاع را خوب تحمل می‌کنند. به سرپناهی خشک و تهویه‌دار نیاز دارند که به اندازه کافی بزرگ باشد تا همه گله بتوانند راحت بایستند و دراز بکشند، در تابستان سایه داشته باشد و از باران همراه با باد محفوظ باشد. حصار باید ۱.۲ تا ۱.۵ متر ارتفاع داشته باشد و در ارتفاع لاما فاقد سیم خاردار باشد که می‌تواند پشم و پوست را آسیب بزند. چراگاه باید از نظر وجود گیاهان سمی مثل راگورت، سرخدار، خرزهره کوهی و سرخس بررسی شود. هرگز یک لاما را به تنهایی نگه ندارید. حداقل دو شترسان برای رفاه حیوانات لازم است.

ورزش و فعالیت

چراگاه مناسب بیشتر حرکتی را که لاماها نیاز دارند تأمین می‌کند. حیوانات باری کاری از پیاده‌روی‌های شرطی‌سازی منظم و جلسات آموزشی با بار بهره می‌برند. نگهبانانی که با گله می‌چرند از رفتار گشت‌زنی خود فعال می‌مانند. لاماهایی که بدون نقش در چراگاه نگه داشته می‌شوند باید فضایی برای دویدن، بازی و خاک‌غلتیدن داشته باشند.

لاماها معده سه‌حجره‌ای دارند و الیاف را کارآمد هضم می‌کنند؛ یعنی از علوفه‌ای که برای گاو یا اسب هم‌وزن ناکافی بود، تغذیه خوبی به دست می‌آورند. رژیم پایه علف چراگاه و یونجه خشک است. لاماهای دورگه نیازهای غذایی متفاوتی نسبت به نژادهای ثبت‌شده ندارند؛ نیازها بسته به مرحله زندگی، بار کاری و وضعیت بدنی متفاوت است نه بر اساس نسب.

چاقی یک مشکل رایج در مدیریت لاماهایی است که روی چراگاه غنی بدون ورزش کافی یا محدودیت علوفه نگه داشته می‌شوند. امتیاز وضعیت بدنی ۳ در مقیاس ۵ نمره‌ای هدف بیشتر بالغ‌هاست. دنده‌ها باید با فشار ملایم قابل لمس باشند اما دیده نشوند. حیوانات پرتغذیه در معرض خطر بیشتری از گرمازدگی و مشکلات متابولیکی هستند.

کمبود مواد معدنی در بسیاری از مناطق رایج است. سلنیوم، مس و روی اغلب در چراگاه و علوفه خشک کمتر از نیاز شترسانان هستند. یک مکمل معدنی آزاد ویژه شترسان یا معدنی فرموله‌شده برای لاما و آلپاکا بیشتر کمبودهای منطقه‌ای را برطرف می‌کند. از مکمل‌های معدنی گوسفند که سطح مس را زیر نیاز شترسانان محدود می‌کنند اجتناب کنید.

آب و نمک

آب تمیز باید در تمام اوقات در دسترس باشد. در شرایط یخبندان، منابع آب گرم‌شده از کم‌آبی جلوگیری می‌کنند. نمک سفید ساده به صورت آزاد برای رفع نیاز سدیم کافی است و دریافت کافی آب را تشویق می‌کند. از جایگزینی آجر نمک فرموله‌شده برای گاو یا اسب به عنوان تنها منبع معدنی خودداری کنید.

لاماهای دورگه در مقایسه با نژادهای ثبت‌شده پروفیل بیماری متمایزی ندارند. خطرات سلامتی منعکس‌کننده زیست‌شناسی گونه، شرایط مدیریتی و منطقه جغرافیایی است نه نسب. پس‌زمینه ژنتیکی گسترده افراد دورگه در سطح جمعیتی مزیت یا معایب سلامتی قابل اندازه‌گیری‌ای در مقایسه با نژادهای خالص نمی‌دهد.

مهم‌ترین وظیفه جاری مدیریت سلامت در اکثر مناطق، کنترل انگل است. کرم‌های نماتود گوارشی، به‌ویژه Haemonchus contortus (کرم میله آرایشگر)، کاهش وزن و کم‌خونی جدی ایجاد می‌کنند. درمان انتخابی هدفمند بر اساس شمارش تخم در مدفوع و امتیازدهی FAMACHA پایدارتر از دارودهی گسترده براساس تقویم است که مقاومت را تسریع می‌کند.

برنامه مراقبت پیشگیرانه

• شمارش منظم تخم در مدفوع هر ۸ تا ۱۲ هفته با درمان هدفمند.
• معاینه سالانه دامپزشکی شامل ارزیابی دندان و امتیازدهی وضعیت بدنی.
• برنامه واکسیناسیون منطقه‌ای به توصیه دامپزشک؛ واکسن‌های کلستریدیال در اکثر مناطق پرورش شترسان استفاده می‌شوند.
• کوتاه‌کردن ناخن ۲ تا ۴ بار در سال.
• مکمل سلنیوم و معدنی متناسب با آنالیز علوفه محلی.
• پشم‌چینی قبل از فصل گرما برای حیوانات با پشم سنگین.
• قرنطینه و آزمایش حیوانات جدید قبل از ورود به گله.

لاماهای دورگه به همان الگوی تمام لاماهای اهلی تولیدمثل می‌کنند. ماده‌ها بین ۱۲ تا ۱۸ ماهگی به آمادگی تولیدمثلی می‌رسند، اگرچه بیشتر پرورش‌دهندگان باتجربه اولین جفتگیری را تا زمانی که ماده حداقل به دو سوم وزن بزرگسالی مورد انتظار رسیده و در وضعیت بدنی مناسبی قرار داشته باشد، به تأخیر می‌اندازند. جفتگیری زودهنگام رشد را مختل می‌کند و عوارض دوره آبستنی را افزایش می‌دهد. نرها از حدود ۲ تا ۳ سالگی بارور می‌شوند.

لاماها تخمک‌گذاری القایی دارند. ماده چرخه ثابت فحلی ندارد؛ تخمک‌گذاری با جفتگیری تحریک می‌شود. این یعنی جفتگیری می‌تواند در بیشتر فصل‌های سال انجام شود، اگرچه بسیاری از نگه‌دارنده‌ها جفتگیری بهاره را ترجیح می‌دهند تا کریاها در بهار سال بعد به دنیا بیایند که شرایط ملایم‌تری دارد. جفتگیری با هر دو حیوان در وضعیت کوش (دراز کشیده) انجام می‌شود و نر در طول عمل صدای مشخصی به نام «اورگلینگ» تولید می‌کند.

دوره آبستنی تقریباً ۱۱.۵ ماه (۳۴۰ تا ۳۵۰ روز) است. زایمان تک نوزاد قاعده قوی است؛ دوقلو نادر است و برای مادر و نوزادان خطر بالاتری به همراه دارد. زایمان بیشتر در ساعات روز اتفاق می‌افتد. یک کریای سالم معمولاً ظرف ۳۰ تا ۹۰ دقیقه می‌ایستد و ظرف چند ساعت شیر می‌خورد. کریاها بین ۴ تا ۶ ماهگی از شیر گرفته می‌شوند.

آمیزش لاما با آلپاکا در برخی مناطق برای ترکیب ظرافت الیاف آلپاکا با اندازه لاما انجام می‌شود. نتاج هوآریزو (پدر لاما، مادر آلپاکا) یا میستو (پدر آلپاکا، مادر لاما) نامیده می‌شوند. هوآریزوها از آلپاکا بزرگ‌تر هستند و پشمی با ظرافت میانی دارند. این دورگه‌ها معمولاً بارور هستند اما موفقیت تولیدمثلی کمتری نسبت به هر یک از گونه‌های والدینی نشان می‌دهند و الیافشان از نظر کیفیت بین دو گونه قرار می‌گیرد. برنامه‌های پرورشی که هوآریزو هدف می‌گیرند نیاز به انتخاب دقیق دارند و خارج از آمریکای جنوبی کمتر رایج هستند.

در گله‌های ثبت‌نشده، جفتگیری ناخواسته میان اعضای گله رایج‌ترین علت تولید نتاج دورگه است. جداسازی نرها از ماده‌ها در خارج از دوره‌های جفتگیری برنامه‌ریزی‌شده اصلی‌ترین راهبرد مدیریتی برای کنترل تولیدمثل است.