هایلند

هایلند نژادی از گاو گوشتی است که خاستگاه آن مرتفعات اسکاتلند و جزایر هبریدیز بیرونی است. این نژاد یکی از قدیمی‌ترین نژادهای ثبت‌شده گاو به شمار می‌رود و در سراسر جهان با شاخ‌های بلند و کمانی و پوشش پرپشت و دولایه‌اش شناخته می‌شود. اندازه بدن آن متوسط است، ماده‌ها معمولاً سبک‌تر از نرها هستند و پوشش و ساختار بدن این نژاد به‌گونه‌ای است که امکان زندگی در فضای باز در تمام طول سال، حتی در هوای سرد، مرطوب و طوفانی را فراهم می‌کند.

هایلند عمدتاً برای تولید گوشت پرورش می‌یابد؛ گوشتی کم‌چرب و با مرمرشدگی خوب، زیرا این نژاد برای گرمای بدن به‌جای لایه ضخیم چربی پشت، به پوشش مویی خود تکیه می‌کند. از این گاوها همچنین برای چرای حفاظتی استفاده می‌شود، جایی که تمایل آن‌ها به خوردن گیاهان درشت و چرا روی زمین ناهموار به مدیریت مراتع، بوته‌زارها و تالاب‌هایی کمک می‌کند که سایر نژادها از آن‌ها دوری می‌کنند. رشد این گاوها نسبت به نژادهای گوشتی تجاری کندتر است، اما عمری طولانی دارند و سال‌های زیادی مولد باقی می‌مانند.

خلق‌وخوی این نژاد آرام و خوش‌رفتار است. هایلند وقتی به انسان عادت کند، رام می‌شود و کنترل آن آسان است، هرچند وجود شاخ باعث می‌شود نگهدارندگان در کارهای روزمره فاصله و احتیاط را رعایت کنند. این نژاد از این نظر سخت‌کوش است که بدون نیاز به نهاده‌های فشرده، با علوفه ضعیف و زمین دشوار هم رشد می‌کند.

این نژاد برای چه کسانی مناسب است

هایلند برای پرورش‌دهندگان خرد، چراکنندگان حفاظتی و تولیدکنندگان گوشت که گاو خود را در فضای باز روی زمین‌های ناهموار یا حاشیه‌ای نگه می‌دارند، گزینه مناسبی است. در جاهایی که زمستان‌ها سخت است و پناهگاه محدود، این نژاد انتخابی عملی است، چون در برابر شرایط جوی که برای گاوهای با پوشش نازک‌تر دشوار است، مقاومت می‌کند. برای سامانه‌های تجاری پرشدت که به افزایش وزن سریع نیاز دارند، این نژاد گزینه کمتر مناسبی است، زیرا هایلند کند رشد می‌کند و دیرتر از نژادهای گوشتی تخصصی به وزن بازار می‌رسد.

هایلند در مرتفعات اسکاتلند و جزایر هبریدیز بیرونی شکل گرفت، منطقه‌ای با زمستان‌های سرد، باران‌های سنگین و مراتع کوهستانی فقیر. گاوداری در این منطقه سابقه‌ای بسیار طولانی دارد و این نژاد طی نسل‌های متمادی از دام‌هایی شکل گرفت که با علوفه ضعیف و زمین بی‌پناه زنده مانده بودند. محیط سخت، بیش از گزینش برنامه‌ریزی‌شده، ویژگی‌های اولیه این نژاد را رقم زد.

از نظر تاریخی، هایلند به دو گونه تقسیم می‌شد. گاوهای سیاه و کوچک‌تر از جزایر غربی می‌آمدند، در حالی که گاوهای بزرگ‌تر و اغلب مایل به قرمز از سرزمین اصلی بودند. با گذشت زمان این دو گروه در قالب یک نژاد واحد مدیریت شدند و تنوع رنگی که امروزه دیده می‌شود بازتاب همین پیشینه ترکیبی است. این گاوها ستون اصلی زندگی مردم مرتفعات بودند و گوشت، پوست و نیروی کار برای شخم را برای جوامع کشاورزی کوچک فراهم می‌کردند.

انجمن نژاد در اواخر قرن نوزدهم در اسکاتلند تأسیس شد و دفتر ثبت نژاد برای ثبت شجره‌نامه‌ها راه‌اندازی شد. این اقدام استانداردی رسمی برای نژاد تعیین کرد و به گسترش شهرت آن فراتر از اسکاتلند کمک کرد. گاو هایلند بعدها به کشورهای دیگر با شرایط سرد یا ناهموار صادر شد، از جمله بخش‌هایی از آمریکای شمالی، اروپا و استرالیا و نیوزیلند.

در دوران معاصر این نژاد هم به‌خاطر گوشت و هم نقشش در مدیریت زمین ارزشمند شمرده می‌شود. سازمان‌های حفاظت محیط‌زیست از هایلند برای چرا در ذخیره‌گاه‌های طبیعی، زمین‌های خلنگزار و تالاب‌ها استفاده می‌کنند، زیرا این گاوها پوشش گیاهی درشت را می‌خورند و زمین مرطوب را تحمل می‌کنند. همین کاربرد دوگانه، یعنی تولید گوشت سنتی همراه با چرای زیستگاهی، تقاضا برای این نژاد را حتی در دورانی که نژادهای تجاری با رشد سریع‌تر بر تولید اصلی مسلط شده‌اند، حفظ کرده است.

هایلند به‌آسانی قابل تشخیص است. پوشش بیرونی بلند و موج‌دار روی زیرموی نرم و پشمی، طره‌ای پرپشت از مو که روی چشم‌ها می‌افتد و شاخ‌های بلندی که به‌سمت بیرون و بالا خم می‌شوند از ویژگی‌های آن است. بدنش فشرده و متناسب با اندازه متوسط است، روی پاهای کوتاه قرار دارد، سری پهن و حالتی آرام دارد. نرها سنگین‌تر و عضلانی‌تر از ماده‌ها هستند و شکل شاخ نیز میان دو جنس تفاوت دارد؛ شاخ ماده‌ها بیشتر رو به بالا و کمانی است، در حالی که شاخ نرها ضخیم‌تر است و بیشتر به‌سمت جلو رشد می‌کند.

پوشش و رنگ‌ها

پوشش دولایه ویژگی متمایزکننده این نژاد و علت توانایی آن برای زندگی در فضای باز در زمستان است. موهای بلند بیرونی باران را دفع می‌کنند و زیرموی زیرین گرما را حفظ می‌کند. رنگ قرمز چیزی است که بیشتر افراد در ذهن دارند، اما این نژاد به رنگ‌های دان (زرد کم‌رنگ)، زرد، سیاه، سفید، خالدار و نقره‌ای هم دیده می‌شود. شاخ‌ها روشن با نوک تیره‌تر هستند و در تمام طول عمر دام رشد می‌کنند. از آنجا که پوشش مو کار عایق‌بندی را انجام می‌دهد، هایلند نسبت به بسیاری از نژادهای گوشتی چربی پشت کمتری دارد و همین در گوشت کم‌چرب‌تر آن هم نمایان است.

هایلند به آرامش و خلق‌وخوی متعادل شهرت دارد. دام‌هایی که به‌طور منظم با انسان سروکار دارند رام و ساده برای جابه‌جایی می‌شوند و کارهای روتینی مانند بررسی سم یا سوار کردن روی وسیله نقلیه را بهتر از بسیاری از نژادهای گوشتی تحمل می‌کنند. این نژاد را رام و خوش‌رفتار توصیف می‌کنند و در محیط‌های خانوادگی یا پرورش خرد که انسان‌ها روزانه حضور دارند به‌خوبی سازگار می‌شود.

در برابر افراد غریبه، این گاوها معمولاً آرام‌اند نه عصبی، اما شاخ‌های بلند باعث می‌شود نگهدارندگان فاصله بگیرند و از ازدحام کردن دام‌ها پرهیز کنند. ماده‌ها ممکن است نسبت به گوساله تازه‌متولدشده رفتاری محافظت‌کارانه نشان دهند و باید با همان احتیاطی که برای هر گاو گوشتی مادر در نظر گرفته می‌شود به آن‌ها نزدیک شد. هایلند در گله نظم اجتماعی روشنی برقرار می‌کند و پس از تثبیت آن نظم، معمولاً در آرامش با هم زندگی می‌کنند. این گاوها با سایر دام‌ها هم در چراگاه مشترک به‌خوبی کنار می‌آیند.

هایلند از کم‌نیازترین نژادهای گاو برای نگهداری است، اما همچنان به مراقبت‌های پایه، توجه به پوشش مو در هوای گرم و رعایت ایمنی در برخورد با شاخ‌هایش نیاز دارد.

آرایش و مراقبت از پوشش مو

• پوشش مو را از نظر گل، خار و کلاف‌شدگی بررسی کنید، به‌ویژه پشت پاها و زیر شکم.
• در اواخر بهار، با ریزش زیرموی زمستانی، انتظار ریزش شدید مو را داشته باشید؛ برس زدن به حذف موهای شل‌شده کمک می‌کند.
• طره بلند مو را به اندازه‌ای مرتب نگه دارید که دام بتواند ببیند.
• شاخ‌ها را از نظر ترک یا آسیب بررسی کنید و مراقب باشید به‌سمت چشم رشد نکنند.

فعالیت و حرکت

• مرتع کافی برای چرا و حرکت گله فراهم کنید؛ حرکت به سلامت سم و وضعیت بدنی کمک می‌کند.
• چرا را در نوبت‌های مختلف تنظیم کنید تا دام‌ها زمین‌های متنوعی را بپیمایند، که با عادت چرای این نژاد سازگار است.
• اجازه دهید سم‌ها با راه رفتن طبیعی روی زمین سفت ساییده شوند؛ در زمین‌های نرم و مرطوب سم‌ها را به‌طور منظم بررسی کنید.

محیط زندگی

این نژاد برای آب‌وهوای سرد، مرطوب و بادخیز ساخته شده و زندگی در فضای باز را ترجیح می‌دهد. دسترسی به آب تمیز، علوفه خوب و بادشکن یا پناهگاه ساده مانند پرچین، حاشیه جنگل یا سایبان باز لازم است. هایلند در برابر گرما مقاومت کمتری نسبت به سرما دارد، بنابراین در مناطق گرم به سایه، آب فراوان و محافظت در برابر حشرات گزنده نیاز دارد. حصارکشی باید شاخ‌ها را در نظر بگیرد و آغل‌های مدیریتی باید به اندازه کافی عریض باشند تا دام‌های شاخدار به‌راحتی عبور کنند.

هایلند دامی چراکننده است که روی مرتع، یونجه و علوفه خشنی که سایر گاوها باقی می‌گذارند به‌خوبی رشد می‌کند. این نژاد چرای کم‌کیفیت را به‌کارآمدی به وضعیت بدنی خوب تبدیل می‌کند، بنابراین به‌ندرت به خوراک متمرکز رایج در سامانه‌های پرورش فشرده گوشت نیاز دارد. هدف، وضعیت بدنی پایدار است نه افزایش وزن سریع، و خوراک‌دهی زیاد و پرانرژی می‌تواند دام را بیش از حد چاق کند.

تنقلات و مکمل‌ها

یک قرص یا مکمل معدنی آزاد و متناسب با خاک منطقه در دسترس دام قرار دهید، زیرا کمبودها بسته به منطقه متفاوت است. آب تمیز باید همیشه در دسترس باشد. نیازی به تنقلات نیست، اما مقدار کمی یونجه یا علوفه سالم می‌تواند برای تشویق دام به همکاری در هنگام مراقبت استفاده شود. هر تغییری در جیره غذایی، از جمله انتقال از علف تابستانی به علوفه زمستانی، باید طی چند روز به‌تدریج انجام شود.

هایلند به سخت‌جانی و طول عمر شهرت دارد و گاوهای ماده‌ای که به‌خوبی نگهداری شوند می‌توانند تا اواخر دهه دوم زندگی خود زاد و ولد کنند؛ عمر معمول این نژاد ۱۵ تا ۲۰ سال است. این نژاد اختلالات ارثی خاص اندکی دارد و نیازهای سلامتی اصلی آن همان نیازهای معمول همه گاوهای مرتعی است: کنترل انگل، مراقبت از سم و پیشگیری از بیماری‌های عفونی رایج. زایمان معمولاً بدون مشکل انجام می‌شود که این ویژگی با گله‌های کم‌دخالت سازگار است.

مراقبت پیشگیرانه

• برنامه واکسیناسیون و کرم‌زدایی توافق‌شده با دامپزشک را برای منطقه خود دنبال کنید.
• سم‌ها را بررسی کنید و در صورت نیاز، به‌ویژه در زمین مرطوب، اصلاح کنید.
• برای پیشگیری از کمبودهای موضعی، مواد معدنی فراهم کنید.
• مرتع را زه‌کشی‌شده نگه دارید تا مشکلات انگلی و سم کاهش یابد.
• وضعیت بدنی را در طول فصل‌ها زیر نظر بگیرید و خوراک را بر اساس آن تنظیم کنید.

هایلند نسبت به نژادهای گوشتی تجاری دیرتر بالغ می‌شود و تلیسه‌ها اغلب دیرتر جفت‌گیری می‌کنند تا پیش از اولین زایمان به اندازه مناسب برسند. ماده‌ها مادرانی خوب و توجه‌کننده با شیر کافی برای یک گوساله هستند و جفت‌گیری طبیعی در محیط گله رایج است. دوره آبستنی حدود نُه ماه است و بیشتر گاوها بدون کمک زایمان می‌کنند، که یکی از دلایل محبوبیت این نژاد در گله‌های کم‌دخالت و حفاظتی است.

گوساله تازه‌متولد کوچک و فعال است و مادر معمولاً بدون دخالت او را تمیز و تغذیه می‌کند. گوساله‌ها کنار مادر می‌مانند و با علف و شیر رشد می‌کنند و از شیر گرفته می‌شوند، چه به‌طور طبیعی و چه در زمانی که نگهدارنده تعیین می‌کند. سخت‌جانی این نژاد از همان ابتدا نمایان است، چون گوساله‌های متولدشده در فضای باز، در صورتی که مادر پناهگاه و وضعیت بدنی خوبی داشته باشد، سرما را تحمل می‌کنند. برجسته‌ترین ویژگی پرورش این نژاد، طول عمر تولیدمثلی است: ماده‌ها معمولاً باروری خود را حفظ می‌کنند و تا دهه دوم زندگی به تولید گوساله ادامه می‌دهند و همین یعنی سال‌های مولد بسیار برای هر دام.