گوسفند

گوسفند از راسته حیوانات سُم‌شکافته اهلی در خانواده گاوسانان (Bovidae) است. این حیوان نشخوارکننده است، یعنی مواد گیاهی را در معده چهارحفره‌ای هضم می‌کند و بیشتر روز را به چرای علف و دیگر علوفه می‌گذراند. یک گوسفند به‌تنهایی به‌ندرت نگهداری می‌شود. این حیوانات گله‌ای هستند و برای احساس امنیت به همراهی گوسفندان دیگر نیاز دارند، از این رو نگهدارندگان معمولاً دست‌کم سه رأس را با هم نگه می‌دارند.

به‌عنوان یک گروه از حیوانات، گوسفندان به‌خاطر چندین فرآورده هم‌زمان ارزش دارند. نژادهای پشمی پشم متراکمی تولید می‌کنند که یک یا دو بار در سال چیده می‌شود. نژادهای گوشتی برای تولید گوشت بره و گوشت گوسفند پرورش می‌یابند. نژادهای شیری دوشیده می‌شوند و شیر آن‌ها اغلب به پنیر تبدیل می‌شود. برخی نژادهای مویی به‌طور طبیعی موی خود را می‌ریزند و پشمی برای چیدن ندارند. همین گستردگی کاربردها یکی از دلایلی است که گوسفند در بیشتر نقاط مسکونی جهان پراکنده شده است.

گوسفند به معنای معمول کلمه حیوان خانگی داخل خانه نیست. این حیوان به فضای بیرون، حصارکشی مطمئن در برابر شکارچیان و دسترسی به علوفه یا کاه تازه نیاز دارد. با نگهداری پیوسته، گوسفند در کنار افراد آشنا آرام می‌شود، هرچند همچنان نسبت به حرکت ناگهانی محتاط می‌ماند. نگهدارنده‌ای که چراگاه، پناهگاه، آب و مراقبت منظم بهداشتی فراهم کند می‌تواند بدون تجهیزات تخصصی یک گله کوچک را اداره کند.

گوسفند برای چه کسانی مناسب است

گوسفند برای کسانی مناسب است که زمین دارند، وقت لازم برای بررسی روزانه را دارند و به دامداری علاقه دارند نه به نگهداری یک حیوان همراه در داخل خانه. این حیوان برای زمین‌های کوچک، مزرعه‌های تفریحی و پروژه‌های چراندن مناسب است. برای کسی که فضای بیرون یا امکان فراهم‌کردن همراهی گوسفندان دیگر را ندارد گزینه مناسبی نیست.

نژادهای گوسفند عمدتاً بر اساس آنچه برای تولید آن پرورش یافته‌اند تفاوت دارند. نژادهای پشم‌نرم پشمی نرم و متراکم تولید می‌کنند که برای پوشاک به کار می‌رود. نژادهای پشم‌بلند پشمی سنگین و براق با تار بلند دارند. نژادهای گوشتی و «داون» برای رشد سریع بره و عضله‌سازی پرورش یافته‌اند. نژادهای شیری بازده شیر بالاتری دارند. نژادهای مویی موی خود را می‌ریزند و نیازی به چیدن ندارند. در درون این گروه‌ها، نژادها از نظر اندازه، سرسختی و آب‌وهوایی که بهتر با آن سازگارند تفاوت دارند.

فهرست زیر ۱۶ نژاد از میان حدود ۲۱ نژاد نمونه ثبت‌شده در این دسته را همراه با ویژگی شاخص هر یک فهرست می‌کند.

نژادها چگونه دسته‌بندی می‌شوند

پرورش‌دهندگان معمولاً نژاد را بر اساس آب‌وهوا و هدف نهایی انتخاب می‌کنند. یک پرورش‌دهنده پشم در منطقه‌ای سرد و مرطوب ممکن است نوع پشم‌بلند را برگزیند، در حالی که یک تولیدکننده گوشت که مدیریت آسان می‌خواهد ممکن است نژاد مویی را انتخاب کند که نیازی به چیدن ندارد. بسیاری از گله‌ها دورگه‌گیری می‌کنند و یک میش سرسخت را با یک قوچ گوشتی زودرشد جفت می‌کنند تا ویژگی‌ها را در بره‌ها ترکیب کنند.

گوسفند یکی از نخستین حیواناتی است که انسان اهلی کرد. گوسفند اهلی از گوسفندان وحشی، به‌ویژه موفلون آسیایی، در منطقه هلال حاصلخیز در سرزمین‌های امروزی ایران، عراق و ترکیه سرچشمه گرفته است. شواهد باستان‌شناسی نشان می‌دهد اهلی‌شدن حدود ۱۰٬۰۰۰ تا ۱۱٬۰۰۰ سال پیش رخ داده و گوسفند را در کنار بز از نخستین دام‌های جوامع یکجانشین قرار می‌دهد.

نخستین گوسفندان عمدتاً برای گوشت، شیر و پوست نگهداری می‌شدند. پوشش بدن آن‌ها در آن زمان بیشتر مویی بود تا پشمی. پرورش گزینشی در طول چند هزار سال به‌تدریج حیواناتی با پشم ضخیم‌تر و ظریف‌تر پدید آورد. حدود ۶٬۰۰۰ سال پیش، گوسفندان پشم‌دار رایج شده بودند و پشم به دلیل مهمی برای نگهداری آن‌ها تبدیل شد.

گوسفند همراه با اقوام کشاورز به بیرون گسترش یافت. این حیوان طی هزاره‌های بعدی به اروپا، دیگر بخش‌های آسیا و افریقا رسید و با طیف گسترده‌ای از آب‌وهواها سازگار شد. با پرورش گله‌ها برای شرایط محلی، نژادهای منطقه‌ای متمایزی شکل گرفت که ریشه بیشتر تنوع نژادی امروزی است. گوسفندان پشم‌ظریف در اسپانیا، گوسفندان پشم‌بلند در بریتانیا و گوسفندان سرسخت کوهستانی در مناطق کوهی، همگی نتیجه این روند طولانی گزینش محلی هستند.

از دوران استعمار به بعد، گوسفند به قاره امریکا، جنوب افریقا، استرالیا و نیوزیلند برده شد، جایی که صنایع بزرگ دامداری چراگاهی شکل گرفت. پشم و گوشت این مناطق تجارت جهانی را دگرگون کرد. گوسفند اکنون در تمام قاره‌های مسکون یافت می‌شود و از پرشمارترین دام‌های اهلی به شمار می‌رود.

گوسفند بدنی جمع‌وجور و چهارپا دارد که برای چرا و راه‌رفتن طولانی در چراگاه ساخته شده است. این حیوان سُم شکافته، پوزه‌ای باریک با لب بالایی شکافته دارد که به آن کمک می‌کند علف را نزدیک به زمین بچرد، و دستگاه گوارشی مناسب برای علوفه دارد. بیشتر گوسفندان پشم دارند، هرچند نژادهای مویی پوششی دارند که خودبه‌خود می‌ریزد. در برخی نژادها هر دو جنس شاخ دارند، در برخی دیگر تنها قوچ‌ها شاخ دارند یا هیچ‌کدام شاخ ندارند.

آشکارترین تفاوت در میان این گونه، پوشش بدن است. نژادهای پشم‌ظریف پشم متراکم و نرم دارند، نژادهای پشم‌بلند پشم سنگین با تار بلند دارند و نژادهای مویی پوششی کوتاه دارند که نیازی به چیدن ندارد.

تفاوت ظاهر میان نژادها

تفاوت میان نژادها زیاد است. گوسفند مرینو به‌خاطر پشم بسیار ظریف ارزش دارد، در حالی که لینکن و وینزلیدیل پشم بلند و سنگین دارند. ساوفولک و همپشایر چهره و پاهای تیره و اندام گوشتی و عضلانی دارند. تکسل به‌طور چشمگیری لاغر و عضلانی است. کاتادین و دورپر نژادهای مویی هستند و پشمی برای چیدن ندارند. رنگ از سفید معمول تا سیاه، قهوه‌ای و خاکستری متغیر است.

گوسفند حیوانی به‌شدت اجتماعی است و در گله زندگی می‌کند. جمع‌شدن با هم دفاع اصلی آن‌هاست، زیرا یک گوسفند تنها در برابر شکارچیان آسیب‌پذیر است. آن‌ها معمولاً به‌صورت یک واحد حرکت می‌کنند و از حیوان پیشرو پیروی می‌کنند، که همین اساس رفتار گله‌ای است که چوپانان و سگ‌های گله‌بان بر آن تکیه می‌کنند. گوسفندی که از گله جدا شود نگران می‌شود و صدا می‌زند تا دوباره به گروه بپیوندد.

به‌عنوان حیوان شکار، گوسفند هوشیار است و در برابر حرکت ناگهانی، صدای بلند یا چیز ناآشنا سریع فرار می‌کند. چشمانش با فاصله زیاد از هم قرار دارد و میدان دید گسترده‌ای برای پاییدن خطر می‌دهد. با نگهداری آرام و پیوسته، گوسفند آرام می‌گیرد و می‌تواند نسبتاً اهلی شود، به‌گونه‌ای که فردی را که به او خوراک می‌دهد می‌شناسد و روال‌ها را دنبال می‌کند.

گوسفند عمدتاً از راه بع‌بع کردن ارتباط برقرار می‌کند. میش و بره از راه صدا و بو یکدیگر را می‌شناسند و گله برای تماس و درماندگی صداهای متفاوتی به کار می‌برد. حالت بدن، مانند کوبیدن پا به زمین یا روبه‌رو ایستادن با تهدید، نیز نشانه هشدار است. قوچ‌ها در فصل جفت‌گیری ممکن است هنگام رقابت سر به سر بکوبند.

مراقبت روزانه

• گله را هر روز از نظر نشانه‌های بیماری، جراحت یا لنگی بررسی کنید
• آب تازه و پاک را همیشه در دسترس بگذارید
• دسترسی به چراگاه را فراهم کنید یا هنگامی که چرا ضعیف است کاه بدهید
• مطمئن شوید همه حیوانات سرپا و قادر به حرکت هستند (گوسفندی که روی پشت افتاده به کمک فوری نیاز دارد)
• حصارها و دروازه‌ها را از نظر سالم‌بودن و امنیت در برابر شکارچیان بررسی کنید

محیط نگهداری

• حصار مطمئن برای نگه‌داشتن گوسفند در داخل و شکارچیان در بیرون
• پناهگاه خشک یا بادشکن در برابر باران، باد و آفتاب شدید
• مدیریت چراگاه برای جلوگیری از چرای بیش‌ازحد و انباشت انگل
• بستر پاک و خشک در فضاهای سرپوشیده
• فضای کافی برای چرا و حرکت آزادانه گله

پرورش و مراقبت ظاهری

نژادهای پشمی باید یک یا دو بار در سال چیده شوند تا از گرم‌شدن بیش‌ازحد و کیپ‌شدن پشم جلوگیری شود. سُم‌ها باید به‌طور منظم بررسی و اصلاح شوند تا از لنگی جلوگیری شود. گوسفند به درمان منظم انگل‌های داخلی و خارجی نیاز دارد که برنامه آن با دامپزشک تنظیم می‌شود. گله را با آرامش هدایت کنید و برای کارهایی مانند معاینه، مراقبت از سُم و دارودهی از آغل یا راهروی کوچک استفاده کنید.

گوسفند حیوانی علفخوار و نشخوارکننده است. خوراک طبیعی آن علف و دیگر گیاهان چراگاهی است که در معده چهارحفره‌ای تخمیر می‌شود تا مواد مغذی استخراج شود. چراگاه باکیفیت در فصل رشد بیشتر نیازهای یک گوسفند بزرگسال را برآورده می‌کند. هنگامی که علف کم است، در زمستان یا خشک‌سالی، کاه یا دیگر علوفه انبارشده جایگزین آن می‌شود. دسترسی پیوسته به آب پاک ضروری است، زیرا کارکرد شکمبه به آن وابسته است.

نیازهای غذایی در اواخر آبستنی، دوران شیردهی و رشد افزایش می‌یابد. در این مراحل بسیاری از نگهدارندگان خوراک متمرکز یا علوفه بهتر اضافه می‌کنند. تأمین مواد معدنی نیز اهمیت دارد، زیرا علوفه در برخی مناطق فاقد عناصر ریز خاصی است.

تنقلات، مکمل‌ها و آب

مقدار کمی سبزیجات بی‌خطر یا برگ درختان قابل ارائه است، اما بخش عمده رژیم غذایی باید بر پایه علوفه بماند تا شکمبه سالم بماند. مواد معدنی شل یا بلوک معدنی ویژه گوسفند به پوشش کمبود عناصر ریز کمک می‌کند و هر مکملی باید مخصوص گوسفند فرموله‌شده باشد. آب پاک باید همیشه در دسترس باشد و مصرف آن در دوران شیردهی و هوای گرم به‌شدت افزایش می‌یابد.

گوسفند در چراگاه خوب و با مدیریت درست حیوانی سرسخت است و معمولاً حدود ۱۰ تا ۱۲ سال عمر می‌کند، هرچند برخی به دهه دوم عمر می‌رسند. بیشتر مشکلات سلامتی در یک گله ناشی از انگل، بیماری‌های سُم و فشار متابولیک پیرامون زایمان است، نه بیماری‌های ارثی. مشاهده روزانه مفیدترین ابزار است، زیرا گوسفند نشانه‌های بیماری را پنهان می‌کند و مشکلی که زود شناسایی شود درمان بسیار آسان‌تری دارد.

مراقبت پیشگیرانه

• بررسی سلامت روزانه کل گله
• اصلاح منظم سُم و نگهداری زمین خشک برای جلوگیری از لنگی
• برنامه کنترل انگل که با دامپزشک هماهنگ شده باشد
• واکسیناسیون بر اساس توصیه منطقه
• کوتاه‌کردن پشم اطراف دنبه یا چیدن برای کاهش خطر مگس‌زدگی
• تغذیه خوب در اواخر آبستنی و دوران شیردهی

گوسفند در سال نخست زندگی به بلوغ جنسی می‌رسد، هرچند بسیاری از پرورش‌دهندگان صبر می‌کنند تا میش کاملاً رشد کند پیش از آنکه او را جفت‌گیری دهند. در بیشتر نژادهای معتدل، فصل جفت‌گیری فصلی است و با کوتاه‌شدن روز در پاییز آغاز می‌شود، از این رو بره‌ها در بهار به دنیا می‌آیند. برخی نژادها، مانند دورست، می‌توانند خارج از فصل جفت‌گیری کنند که به نگهدارنده اجازه می‌دهد زایمان را در طول سال پخش کند.

پس از جفت‌گیری، دوره آبستنی حدود پنج ماه (تقریباً ۱۴۵ تا ۱۵۰ روز) طول می‌کشد. میش اغلب یک یا دو بره به دنیا می‌آورد و دوقلوزایی در بسیاری از نژادها رایج است، در حالی که تک‌زایی در میش‌های نخست‌زا یا میش‌های کوهستانی معمول‌تر است. بره‌های تازه‌متولد در مدت کوتاهی پس از تولد می‌ایستند و شیر می‌خورند، و میش بره‌های خود را از راه بو و صدا می‌شناسد. بره‌ها معمولاً در چند ماهگی از شیر گرفته می‌شوند، همان‌طور که به‌طور کامل به علوفه روی می‌آورند.

آیا نگهداری گوسفند برای شما مناسب است؟

پیش از گرفتن گوسفند، زمین، وقت و هزینه را بسنجید. گوسفند به چراگاه، حصار مطمئن در برابر شکارچی، پناهگاه و دست‌کم چند همراه گله نیاز دارد، زیرا یک گوسفند تنها به‌خوبی رشد نمی‌کند. بررسی روزانه ضروری است و کارهایی مانند چیدن پشم، مراقبت از سُم و کنترل انگل در طول سال تکرار می‌شود. این تعهد بلندمدت است: گوسفند می‌تواند ۱۰ تا ۱۲ سال یا بیشتر عمر کند، بنابراین گله مسئولیتی چندساله است، نه یک پروژه فصلی. هزینه‌ها شامل خرید حیوانات، حصارکشی، خوراک و کاه، چیدن پشم و مراقبت دامپزشکی است.

از کجا می‌توان گوسفند تهیه کرد

گوسفند بیشتر از پرورش‌دهندگان شناخته‌شده یا در بازارهای دام خریداری می‌شود، جایی که می‌توانید درباره سابقه سلامت، واکسیناسیون و وضعیت انگلی پرسش کنید. برخی نجات‌سازمان‌ها و پناهگاه‌ها گوسفندانی را که به خانه جدید نیاز دارند به فرزندخواندگی می‌دهند. از هر منبعی که تهیه می‌کنید، از جایی بخرید که با حیوانات به‌خوبی رفتار می‌کند و گوسفندی را انتخاب کنید که هوشیار، سالم روی پا و در وضعیت خوب باشد.