اسب

اسپ با نام علمی Equus ferus caballus از خانواده اکویده است. این حیوان هزاران سال در کنار انسان زندگی کرده و در فرهنگ افغانستان نقش محوری داشته است. بزکشی، ورزش ملی افغانستان، بر پشت اسپ برگزار می‌شود و چاپاندازان ماهر به اسپ‌های قوی و آموزش‌دیده نیاز دارند.

اسپ در گله زندگی می‌کند و به مراقبت روزانه نیاز دارد: آب تازه، علوفه کافی، تمیز کردن سم‌ها، ورزش و جایگاهی امن. عمر این حیوان معمولاً ۲۵ تا ۳۰ سال است.

نژادهای اسپ به چهار گروه اصلی تقسیم می‌شوند:

• اسپ‌های سبک (خون‌گرم): مانند عربی و تروبرد، برای سرعت و چابکی
• اسپ‌های گرمخون: مانند هانوورین، برای ورزش‌های سواری المپیکی
• اسپ‌های سنگین (خون‌سرد): برای کار سنگین و باربری
• پونی‌ها: کوچک‌تر و مقاوم‌تر، مناسب برای کودکان و کوهستان

اولین اسپ‌های اهلی در دشت‌های پونتیک‌خزر (منطقه‌ای در اوراسیا) رام شدند. در ابتدا از آن‌ها برای گوشت و شیر استفاده می‌شد، سپس برای سواری و کشیدن ارابه به کار گرفته شدند.

افغانستان به عنوان گذرگاه جاده ابریشم نقش محوری در تاریخ داشت و اسپ در این مسیر وسیله اصلی سفر و تجارت بود. اقوام سکا، که در سرزمین‌های مجاور افغانستان می‌زیستند، از نخستین سواران ماهر تاریخ بودند. لشکریان اسکندر مقدونی، مغولان و جنگجویان افغان همه بر پشت اسپ می‌جنگیدند.

در اواخر قرن پانزدهم میلادی اسپ‌ها به قاره امریکا رسیدند. در قرن بیستم با صنعتی‌شدن، نقش اسپ از کار سنگین به ورزش، تفریح و همدمی تغییر کرد.

اسپ بدنی متناسب و عضلانی دارد. سر آن بلند و کمی باریک است، چشمان بزرگ و گوش‌های متحرک که به هر صدایی در محیط پاسخ می‌دهند.

رنگ‌های رایج اسپ:

• کهر (bay): قهوه‌ای با یال و دم مشکی
• بور (chestnut): سرخ مایل به قهوه‌ای
• سیاه، خاکستری
• خرماپزی (dun): کمرنگ با خط پشتی
• طلایی (palomino)
• رون (roan): ترکیب رنگ‌ها
• نقش‌دار: برای نژادهای اپالوسا و پینتو

هر اسپ آرایش یال، دم، جوراب‌های رنگی پایین پا و نشان پیشانی منحصربه‌فردی دارد که برای شناسایی استفاده می‌شود.

اسپ در طبیعت طعمه است و غریزه دفاعی قوی دارد. هر حرکت ناگهانی یا صدای بلند می‌تواند آن را بترساند. این رفتار طبیعی است و نباید با بدخلقی اشتباه گرفت.

اسپ با زبان بدن، صداهای مختلف و حالت گوش‌ها احساسات خود را بیان می‌کند. یاد گرفتن این زبان برای هر صاحب اسپ ضروری است.

در گله، سلسله‌مراتب اجتماعی برقرار است. اسپ تنها استرس می‌گیرد. داشتن حداقل یک هم‌نوع یا حتی یک بز یا الاغ به عنوان همراه توصیه می‌شود.

اسپی که آموزش صحیح دیده با تعامل آرام و ثابت انسان، اعتماد و همکاری عمیقی نشان می‌دهد.

برنامه روزانه مراقبت از اسپ:

• آب: ۲۵ تا ۵۵ لیتر آب تازه در روز
• علوفه: علف تازه یا یونجه و کاه دائماً در دسترس باشد
• تمیز کردن سم: هر روز با قلاب سم
• ورزش و چرا: حداقل چند ساعت در روز در فضای باز
• تمیزی اصطبل: روزانه فضولات تمیز شود

هر ۶ تا ۸ هفته یک نعلبند بیاید تا نعل را چک یا تعویض کند. دندانپزشکی دامی سالی یک بار انجام شود. روتین منظم به اسپ آرامش می‌دهد و استرس را کاهش می‌دهد.

اصول تغذیه سالم اسپ:

• علوفه پایه: علف چراگاه یا یونجه و کاه باید ۷۰ تا ۸۰ درصد جیره روزانه را تشکیل دهد
• چند وعده کوچک: به جای دو وعده بزرگ، چند وعده کوچک در روز بهتر است
• کنسانتره: فقط برای اسپ‌های کاری سنگین، باردار، در حال رشد یا پیر
• خوراکی: هویج و سیب به مقدار کم
• آب: همیشه آب تازه و پاک در دسترس باشد

مواد مضر برای اسپ: چمن بریده‌شده، یونجه کپک‌زده، وعده‌های بزرگ دانه و گیاهان سمی.

برنامه پیشگیری:

• واکسیناسیون سالانه (کزاز، آنفلوانزای اسپ)
• کرم‌زدایی هر ۳ تا ۶ ماه
• نعلبند هر ۶ تا ۸ هفته
• معاینه دندانی سالانه
• معاینه کلی سالانه توسط دامپزشک

فوری با دامپزشک تماس بگیرید اگر: قولنج، لنگش شدید، خونریزی، مشکل تنفسی، تب بالا یا ضعف ناگهانی مشاهده کردید.

اصول پایه تربیت اسپ:

• کار زمینی اول: قبل از سواری، اسپ باید به دستورات پایه زمینی آشنا شود
• جلسات کوتاه: ۲۰ تا ۴۵ دقیقه کافی است؛ جلسات طولانی خستگی و بی‌علاقگی ایجاد می‌کند
• تشویق فوری: بلافاصله بعد از رفتار درست تشویق کنید
• آرامش و ثبات: اسپ حالت انسان را حس می‌کند
• بدون تنبیه بدنی: تنبیه ترس ایجاد می‌کند و اعتماد را از بین می‌برد

اسپ‌های بزکشی آموزش تخصصی و طولانی‌مدت می‌بینند. یک اسپ بزکشی کامل معمولاً ۳ تا ۵ سال آموزش نیاز دارد و فقط توسط چاپاندازان باتجربه تربیت می‌شود.

قبل از خرید اسپ موارد زیر را بررسی کنید:

• زمین: حداقل نیم جریب زمین برای یک اسپ
• بودجه اولیه: قیمت اسپ در افغانستان از ۵۰,۰۰۰ افغانی برای یک اسپ ساده تا چندین میلیون افغانی برای اسپ‌های بزکشی فرق می‌کند
• هزینه ماهانه: علوفه، نعلبند، دامپزشک و تجهیزات ماهانه ۸,۰۰۰ تا ۲۵,۰۰۰ افغانی یا بیشتر
• وقت: حداقل ۱ تا ۲ ساعت در روز
• برای مبتدیان: یک اسپ آرام و مسن‌تر مناسب‌تر است
• معاینه قبل از خرید: حتماً دامپزشک اسپ را قبل از خرید معاینه کند