غاز

غاز پرنده‌ای آبی با بدن سنگین از خانواده اردکیان (Anatidae) است. غازهای اهلی در مزرعه‌ها، خانه‌های روستایی و زمین‌های کوچک برای گوشت، تخم‌های درشت، پر نرم و نیز عادت چریدن علف و علف‌های هرز نگهداری می‌شوند. آنها برای زینت و به عنوان پرنده نگهبان هوشیار هم پرورش می‌یابند، زیرا در برابر هر چیز ناآشنا با صدای بلند فریاد می‌کشند.

بیشتر نژادهای اهلی غربی از غاز خاکستری وحشی (Anser anser) نسب می‌برند، در حالی که چند نژاد آسیایی مانند غاز چینایی از غاز قو (Anser cygnoides) می‌آیند. غازها از بیشتر ماکیان بزرگ‌تر و دیرزی‌ترند. آنها پیوند زوجی نیرومندی می‌بندند، کسانی را که از آنها نگهداری می‌کنند می‌شناسند و به گله و قلمرو آشنای خود نزدیک می‌مانند.

غاز مانند چند مرغ یک حیوان کم‌زحمت نیست. هر روز به علف برای چریدن، آب پاک و به اندازه کافی ژرف برای فرو بردن سر، سرپناه امن شبانه در برابر شکارچیان و جای کافی برای حرکت نیاز دارد. اگر خوب نگهداری شوند، غازها مقاوم، پربار و دیرزی هستند و بسیاری از آنها رام و پاسخگوی نگهدارنده خود می‌شوند.

غاز برای چه کسی مناسب است

غاز برای نگهدارنده‌هایی مناسب است که فضای علفی حصارکشی‌شده، سرپناه ضدشکارچی و وقت نگهداری روزانه دارند. غاز برای مزرعه‌های کوچک، خانه‌های روستایی و باغچه‌های ده مناسب است. برای زندگی در فضای بسته، زمین‌های شهری کوچک یا هر کسی که نتواند آب، چراگاه و محافظت در برابر روباه و سگ فراهم کند نامناسب است. چون غاز می‌تواند دو دهه یا بیشتر زندگی کند، یک تعهد بلندمدت است نه یک حیوان فصلی.

نژادهای غاز اهلی را اغلب بر پایه رده وزنی گروه‌بندی می‌کنند: نژادهای سنگین که بیشتر برای گوشت پرورش می‌یابند، نژادهای میانه و نژادهای سبک که فعال‌تر و در جستجوی خوراک بهترند. حدود دوازده نژاد در استانداردهای ماکیان به گستردگی شناخته می‌شوند. آنها در وزن بالغ (از پرنده‌های سبک چند کیلوگرمی تا پرنده‌های سنگین گوشتی)، در ایستایی بدن (انواع آسیایی راست‌قامت در برابر انواع اروپایی پهن‌تر و کوتاه‌تر) و در پر که از سفید ساده تا خاکستری، نخودی و اشکال خالدار می‌رسد، فرق دارند.

برخی نژادها ویژگی خاصی هم دارند، مانند برجستگی روی منقار غازهای برخاسته از تبار آسیایی یا پرهای مجعد نژاد سباستوپول. شمار اندکی از نژادها خودجنس‌نما هستند، یعنی نر و ماده رنگ متفاوت دارند که تشخیص جنس جوجه‌ها را آسان می‌کند.

نژادها بر پایه هدف نگهدارنده انتخاب می‌شوند. نژادهای سنگین مانند تولوز و امبدن برای تولید گوشت مناسب‌اند، نژادهای سبک و فعال مانند چینایی و شتلند چراگر و جستجوگر بهتری هستند، نژادهای خودجنس‌نما مانند پیلگریم تشخیص نر از ماده را ساده می‌کنند، و نژادهای مجعد یا رنگی مانند سباستوپول و مصری بیشتر برای زیبایی نگه داشته می‌شوند.

غاز از نخستین پرنده‌هایی بود که انسان نگه داشت. غازهای غربی اهلی از غاز خاکستری نسب می‌برند، گونه‌ای وحشی که در سراسر اروپا و بخش‌هایی از آسیا یافت می‌شود. شواهد مصر باستان و فرهنگ‌های کشاورزی آغازین اروپا نشان می‌دهد که غازها هزاران سال پیش برای خوراک و پر نگه داشته می‌شدند، بسیار پیش از بسیاری از دیگر ماکیان.

در جهان باستان مدیترانه، غازها حیوان‌های آشنای مزرعه و خانه بودند. آنها در هنر مصری دیده می‌شوند و نویسندگان روم باستان از نگهداری آنها برای گوشت، چربی و پر و نیز ارزششان به عنوان پرنده‌های هشداردهنده به خاطر صدای بلندشان سخن گفته‌اند. نژاد رومی هنوز این شهرت پرنده نگهبان را در نام و تاریخ خود دارد.

در آسیای شرقی، خط جداگانه‌ای از اهلی‌سازی، غازهایی را از غاز قو وحشی پدید آورد. این پرنده‌ها که امروز نژادهای چینایی و افریقایی نماینده آنها هستند، با برجستگی روی پایه منقار و ایستایی راست‌تر بازشناخته می‌شوند. آنها جدا از تبار غاز خاکستری اروپایی اهلی شدند.

از این دو تبار نیایی، انواع منطقه‌ای در طول سده‌ها شکل گرفت، در حالی که کشاورزان بر پایه اندازه، پر، تخم‌گذاری و مقاومت گزینش می‌کردند. تا دوران نوین، نژادهای مشخصی در سراسر اروپا، آسیا و سپس امریکا جا افتاده بودند و بسیاری از آن نژادها هنوز هم نگهداری می‌شوند.

غاز بدنی ستبر، گردنی دراز، پاهایی کوتاه و عقب‌نشسته و پاهایی کاملا پرده‌دار برای شنا دارد. منقار پهن و صاف است با لبه‌های اره‌مانند که برای چیدن علف مناسب است. پر انبوه و ضدآب است، پرنده آن را چرب نگه می‌دارد و پرهای نرم زیرین آن را عایق‌بندی می‌کنند. در بیشتر نژادها نر (غاز نر) از ماده بزرگ‌تر است، هرچند این تفاوت می‌تواند اندک باشد.

رنگ از سفید خالص تا خاکستری، نخودی و ترکیب‌هایی مانند نقش زین‌پوش می‌رسد. نژادهای برخاسته از تبار آسیایی برجستگی گِردی بر پایه منقار بالایی دارند که معمولا در نر بزرگ‌تر است.

ظاهر میان نژادها بسیار فرق دارد. نژادهای سنگین مانند تولوز و امبدن پهن و ژرف‌بدن‌اند، نژادهای سبک مانند چینایی و شتلند باریک‌تر و راست‌قامت‌ترند، سباستوپول پرهای بلند و مجعد دارد، و نژادهای خودجنس‌نما مانند پیلگریم نر و ماده را در رنگ‌های متفاوت نشان می‌دهند.

غازها بسیار اجتماعی‌اند و به صورت گله با نظمی روشن میان پرنده‌ها زندگی می‌کنند. آنها پیوند زوجی نیرومند و اغلب دیرپا می‌بندند و غاز نر از جفت و هر آشیانه خود به دقت پاسداری می‌کند. غازها هوشیار و پرصدا هستند و به همین دلیل دیرزمانی است که به عنوان پرنده نگهبان نگه داشته می‌شوند: آنها در برابر بیگانه‌ها، سگ‌ها یا هر چیز غیرعادی همهمه بلندی به راه می‌اندازند.

آنها از راه دامنه گسترده‌ای از صداها و از راه حالت بدن ارتباط می‌گیرند، سر را پایین می‌آورند و گردن را برای نمایش تهدید می‌کشند، هنگام هراس فس‌فس می‌کنند و برای در تماس ماندن با گله بانگ می‌زنند. غازها کسانی را که به آنها خوراک می‌دهند و آنها را دست می‌گیرند می‌شناسند و با نگهدارنده‌های آشنا آرام می‌گیرند. در فصل تولید مثل غازهای نر می‌توانند جسور شوند و ممکن است به مردم یا حیوان‌هایی که به آشیانه نزدیک می‌شوند حمله کنند. بیرون از آن فصل بیشتر غازها آرام‌ترند و در کنار هم به آسودگی می‌چرند.

نگهداری روزانه

• بیشتر روز دسترسی به علف برای چریدن فراهم کنید.
• آب آشامیدنی پاک در ظرفی به اندازه کافی ژرف بدهید که پرنده بتواند تمام سر خود را در آن فرو ببرد.
• جایی که چریدن به تنهایی بس نیست، به‌ویژه در زمستان، خوراک مکمل بدهید.
• غازها را هنگام غروب در سرپناهی امن ببندید و صبح رها کنید.
• گله را هر روز از نظر لنگیدن، آسیب یا پرنده‌هایی که از گروه عقب می‌مانند بازبینی کنید.

محیط

• فضای علفی به اندازه‌ای حصارکشی کنید که چراگاه ته نکشد و زمین نسبتا خشک بماند.
• جایی که ممکن است دسترسی به آب برای آب‌تنی بدهید که به تمیز ماندن پرها کمک می‌کند.
• در هوای گرم سایه و شب‌ها خانه‌ای خشک و بی‌جریان‌باد فراهم کنید.
• نگذارید زمین به گِل همیشگی تبدیل شود که می‌تواند مشکل پا ایجاد کند.

آراستن و دست‌گیری

غازها پرهای خود را نگهداری می‌کنند و به آب‌تنی یا کوتاه کردن به دست نگهدارنده نیاز ندارند. غاز را با نگه داشتن بدن و بال‌ها در برابر خود و پشتیبانی از وزنش دست بگیرید نه با بلند کردن از گردن یا پا. دست‌گیری آرام و بی‌سروصدا از سن کم، گرفتن و بازبینی پرنده‌های بالغ را آسان‌تر می‌کند. دست‌گیری را کوتاه نگه دارید و در هنگام گرفتن‌های معمول، پا، مخرج و وضعیت بدنی را بررسی کنید.

غاز یکی از اندک پرنده‌های اهلی است که می‌تواند بیشتر از علف زندگی کند. چراگاه خوب بخش بزرگی از رژیم غاز بالغ را در فصل رویش تامین می‌کند. هنگامی که علف کوتاه است، در زمستان، یا برای پرنده‌های تخم‌گذار و در حال رشد، رژیم با دانه (مانند گندم) و خوراک آماده آبزیان یا ماکیان مکمل می‌شود. غازها ریگ هم می‌خورند تا به آسیاب کردن غذا در سنگدان کمک کند. آب نه فقط برای آشامیدن بلکه برای بلعیدن و پاک کردن غذا لازم است، پس باید همیشه در کنار خوراک در دسترس باشد.

خوراکی‌هایی مانند سبزی‌های برگدار و سبزی‌های خردشده در کنار چراگاه به اندازه معتدل اشکالی ندارد. ماده‌های تخم‌گذار از منبع کلسیم مانند پوسته صدف کوبیده که جدا داده شود سود می‌برند. بالاتر از همه، آب آشامیدنی پاک را همیشه در دسترس نگه دارید، مرتب تازه کنید و به اندازه کافی ژرف باشد تا پرنده‌ها سر خود را در آن فرو ببرند.

غازها پرنده‌های استوارند و اگر خوب نگهداری شوند، بسیاری ۱۵ تا ۲۵ سال زندگی می‌کنند، بیشتر از دیگر ماکیان. بیشتر مشکلات سلامت از زمین خیس یا کثیف، رژیم نامناسب، انگل یا حمله شکارچی می‌آید نه از ضعف نژادی. غاز سالم هوشیار است، پیوسته می‌خورد و می‌چرد، آزادانه حرکت می‌کند و چشم، سوراخ بینی و پای پاک دارد.

مراقبت پیشگیرانه

• خانه و چراگاه را پاک و خشک نگه دارید تا از پا محافظت شود و انگل کاهش یابد.
• رژیمی متعادل متناسب با سن و فصل بدهید و از خوراک بیش از حد مغذی در جوجه‌ها بپرهیزید.
• در دست‌گیری معمول، پا، چشم و وضعیت بدنی را بازرسی کنید.
• هر شب پرنده‌ها را در برابر شکارچیان امن نگه دارید.
• پرنده‌های تازه را پیش از افزودن به گله جاافتاده قرنطینه کنید.

غازها در فضای باز با خانه‌ای امن برای شب و هوای بد نگه داشته می‌شوند. آنها روزها می‌چرند، پس هسته زیستگاهشان علف حصارکشی‌شده با جای گشت‌وگذار است. دسترسی به آب برای آب‌تنی، مانند حوض یا تشتی بزرگ که بتوان پاک کرد، پرها را در وضع خوب نگه می‌دارد، هرچند آب آشامیدنی پاک و به اندازه کافی ژرف برای فرو بردن سر کمترین است. خانه شبانه در برابر روباه، سگ و دیگر شکارچیان محافظت می‌کند و باید خشک، هوادار و بی‌جریان‌باد باشد. غازها سرما را خوب تاب می‌آورند اما در هوای گرم به سایه و آب فراوان نیاز دارند.

فهرست آماده‌سازی

• حصار محیطی امن که غازها را نگه دارد و شکارچیان را بیرون کند.
• خانه شبانه خشک، هوادار و ضدشکارچی با بستر پاک.
• علف برای چریدن و جاهای سایه‌دار برای روزهای گرم.
• آب آشامیدنی به اندازه کافی ژرف برای فرو بردن سر، هر روز تازه‌شده.
• آب آب‌تنی (حوض یا تشت بزرگ) که بتوان جایی که ممکن است پاک نگه داشت.

غازها معمولا در سال اول یا دوم به سن تولید مثل می‌رسند و پیش از فصل تخم‌گذاری بهار جفت می‌شوند. بسیاری از غازهای نر با یک یا شمار اندکی ماده پیوند می‌بندند. تخم‌گذاری فصلی است، بیشتر در بهار، و ماده دسته‌ای از تخم‌ها را در آشیانه‌ای روی زمین می‌گذارد. ماده روی تخم‌ها می‌خوابد در حالی که نر در نزدیکی نگهبانی می‌دهد. خوابیدن حدود ۲۸ تا ۳۵ روز بسته به نژاد طول می‌کشد. جوجه‌ها پوشیده از پر نرم سر می‌گشایند، در یک روز می‌توانند راه بروند و خوراک بخورند و از نزدیک به دنبال والدین می‌روند، الگویی که رشد زودرس نامیده می‌شود. غازها والدین دلسوزی هستند و گروه خانوادگی اغلب در هفته‌های نخست کنار هم می‌ماند. تخم‌ها را می‌توان به شکل مصنوعی هم خواباند، و جوجه‌هایی که نگهدارنده پرورش می‌دهد به آسانی به مردم دلبستگی نقشی پیدا می‌کنند.

آیا غاز برای شما مناسب است؟

غازها هر روز سال به نگهداری روزانه نیاز دارند: رها کردن، بستن، آب تازه و بازبینی چراگاه و وضعیت. آنها به فضای علفی حصارکشی‌شده و خانه ضدشکارچی نیاز دارند، پس برای محیط‌های روستایی و زمین‌های کوچک مناسب‌اند نه باغچه‌های شهری کوچک. هزینه‌ها شامل خانه، حصار، خوراک (به‌ویژه در زمستان) و مراقبت گاه‌به‌گاه دامپزشکی است. بزرگ‌ترین تعهد زمان است: غاز می‌تواند ۱۵ تا ۲۵ سال زندگی کند، پس نگه داشتن آن یک مسئولیت بلندمدت است نه فصلی. غازها پرنده‌های گله‌ای هستند و باید با دست کم یک غاز دیگر نگه داشته شوند؛ نگه داشتن یک غاز تنها انتخاب بدی است.

از کجا تهیه کنیم

غازها را از پرورش‌دهنده‌های معتبر تهیه کنید که پرنده‌های خود را در شرایط خوب نگه می‌دارند و می‌توانند نژاد، سن و جنس را به شما بگویند. باشگاه‌ها و نمایشگاه‌های ماکیان و آبزیان جای خوبی برای یافتن پرورش‌دهنده‌های جاافتاده هستند. سازمان‌های نجات و بازخانه‌دهی گاهی غازهایی دارند که به خانه تازه نیاز دارند و این می‌تواند برای نگهدارنده‌هایی مناسب باشد که با گرفتن پرنده‌های بالغ راحت‌اند. بیش از یکی بخرید و از فروشنده‌هایی که نمی‌توانند پرنده مادر سالم یا آشیانه را نشان دهند بپرهیزید.