بز

بز یکی از قدیمی‌ترین حیوانات اهلی‌شده است و به همان خانواده‌ای تعلق دارد که گوسفند، گاو و آهو در آن قرار می‌گیرند. به‌عنوان حیوان همراه یا حیوان مزرعه‌های کوچک، بز به‌خاطر هوشمندی، کنجکاوی و سازگاری‌اش ارزشمند شمرده می‌شود. بزها بیشتر برگ‌خوار اند تا چراخوار، یعنی بوته‌ها، علف‌های هرز و برگ‌ها را به علف صاف مرتع ترجیح می‌دهند و تقریباً هرچیزی را که در دسترس‌شان باشد بررسی می‌کنند.

بزها حیوانات گله‌ای اند و به‌تنهایی خوب نگهداری نمی‌شوند. یک بز تنها معمولاً پرسروصدا، پُراسترس و مستعد فرار می‌شود، از همین رو تقریباً همیشه به‌صورت جفت یا گروه‌های کوچک نگهداری می‌شوند. آن‌ها با انسان‌ها و با یکدیگر پیوند برقرار می‌کنند، چهره‌ها و صداهای اشخاص را می‌شناسند و به روتین عادت می‌کنند. اندازهٔ آن‌ها گستردهٔ وسیعی دارد: نژادهای کوتوله مانند نیجرین دوارف و پیگمی تنها ۱۶ تا ۳۴ کیلوگرم وزن دارند، درحالی‌که نژادهای بزرگ گوشتی و شیری می‌توانند بیش از ۶۸ کیلوگرم وزن داشته باشند.

نگهداری از بز مسئولیتی روزانه و تمام‌سال است. آن‌ها به حصارکشی مطمئن، پناهگاه در برابر باران و باد، رژیم غذایی مبتنی بر علوفه و کاه، ناخن‌گیری منظم سُم و مدیریت انگل نیاز دارند. در عوض، حیواناتی پُرثمر، طول‌عمر و جذاب اند که برای کسانی که زمین، وقت و علاقه به دام‌داری دارند مناسب‌اند، نه برای کسی که یک حیوان خانگی کم‌زحمت می‌خواهد.

بز مناسب چه کسی است

بز برای صاحبانی مناسب است که دست‌کم قطعه‌زمین کوچکی دارند، توانایی ساختن و نگهداری حصار محکم را دارند و برای غذادادن و بررسی روزانه وقت می‌گذارند. بز بیشتر با مزرعه‌های کوچک، ملکیت‌های روستایی و مزارع سرگرمی سازگار است تا حیاط خانه‌های حومهٔ شهر. چون بزها باید در گروه نگهداری شوند، هرکس که به نگهداری بز فکر می‌کند باید از همان آغاز برای دو یا بیشتر برنامه‌ریزی کند. بز انتخاب خوبی برای کسی نیست که حیوان خانگی داخل خانه یا حیوانی بدون مراقبت می‌خواهد.

نژادهای بز بیشتر بر اساس آنچه برای تولید آن پرورش یافته‌اند و بر اساس اندازه با هم فرق دارند. نژادهای شیری برای تولید زیاد شیر ساخته شده‌اند، نژادهای گوشتی برای عضله و رشد، و نژادهای پشمی برای کُرک‌شان. نژادهای کوتوله برای تولید شیر در مقیاس کوچک، پاک‌کاری بوته‌زار یا فقط به‌عنوان همراه نگهداری می‌شوند. در میان حدود ۱۶ نژاد رایج، وزن بدن از حدود ۱۶ کیلوگرم در کوچک‌ترین کوتوله‌ها تا بیش از ۹۰ کیلوگرم در بزهای نر گوشتیِ بزرگ متغیر است، و نوع کُرک از کوتاه و صاف تا بلند و پُرپشم گسترده است.

چگونگی دسته‌بندی نژادها

بیشتر نژادهای بز در چهار گروه کاری قرار می‌گیرند. نژادهای شیری شامل نوبین، آلپاین، سانن، توگنبورگ، لامانچا و اوبرهاسلی می‌شوند. نژادهای گوشتی شامل بوئر، کیکو، اسپنیش، مایوتونیک (غش‌کننده) و ساوانا می‌شوند. نژادهای پشمی شامل آنگورا، کشمیر و پیگورا می‌شوند. انواع کوتوله و همراه شامل نیجرین دوارف و پیگمی می‌شوند. برخی نژادها میان دسته‌ها هم‌پوشانی دارند و انتخاب معمولاً به آب‌وهوا، فضای موجود و اینکه صاحب شیر، پشم، گوشت یا همراهی می‌خواهد بستگی دارد.

بز اهلی از بزکوهیِ وحشی، بزی بومیِ کوه‌های جنوب غرب آسیا، نسل می‌گیرد. شواهد باستان‌شناسی اهلی‌شدن نخستین را در منطقهٔ کوه‌های زاگرس و هلال حاصلخیزِ گسترده‌تر، در آنچه امروز ایران، عراق و ترکیه است، حدود ۱۰,۰۰۰ سال پیش نشان می‌دهد. این موضوع بز را یکی از نخستین حیواناتی می‌سازد که تحت مدیریت انسان درآمدند، همراه با گوسفند و تقریباً هم‌زمان با آغاز کشاورزی.

دام‌داران نخستین بز را ارزشمند می‌دانستند زیرا بز روی پوشش گیاهی خشن که سایر دام‌ها نادیده می‌گیرند رشد می‌کند، آب‌وهوای خشک را تحمل می‌کند و شیر، گوشت، پوست و بعدها پشم می‌دهد. این ویژگی‌ها بز را برای کشاورزی متحرک و در زمین‌های حاشیه‌ای ایده‌آل می‌ساخت. با گسترش کشاورزی نوسنگی، بزها همراه انسان‌ها به مدیترانه، درهٔ نیل و سراسر خاور نزدیک سفر کردند.

در هزاره‌های بعدی بزها به بیشتر نقاط مسکونی جهان رسیدند. آن‌ها همراه کشاورزان مهاجر از میان افریقا به اروپا و از راه‌های تجاری به آسیای مرکزی و شرقی حرکت کردند. شرایط محلی و گزینش انسانی، نژادهای بومیِ منطقه‌ای سازگار با بیابان‌ها، کوه‌ها و زمین‌های کشاورزی معتدل را پدید آوردند. این جمعیت‌های منطقه‌ای اجداد بسیاری از نژادهای شناخته‌شدهٔ امروزی‌اند.

پرورش رسمی نژادها اخیرتر است. از سدهٔ هجدهم و نوزدهم به بعد، پرورش‌دهندگان در اروپا و جاهای دیگر به‌طور نظام‌مند برای بازدهی شیر، کیفیت پشم یا گوشت گزینش کردند و نژادهای استانداردِ شیری، پشمی و گوشتیِ امروزی را پدید آوردند. نژادهای کوتوله و همراه در دوره‌های اخیرتر، همراه با افزایش علاقه به نگهداری در مقیاس کوچک و سرگرمی، محبوبیت گسترده‌تری یافتند.

بزها در همهٔ نژادها ساختار بدنی قابل‌شناسایی دارند: بدنی محکم، پاهای باریک، سُم‌های شکافته، دُمی کوتاه که معمولاً به‌سمت‌بالا اشاره می‌کند، و سری باریک با مردمک‌های افقی و شکاف‌مانند. بسیاری از بزها شاخ‌هایی دارند که از جمجمه به‌سمت‌عقب خم می‌شود، و بسیاری ریش دارند، هرچند هردو بسته به نژاد و جنسیت فرق می‌کند. برخی نژادها گوشواره دارند، تکه‌های کوچک گوشتیِ آویزان بر گردن. گوش‌ها بسته به نژاد از کوتاه و راست تا بلند و آویزان متغیرند.

چگونگی تفاوت ظاهر میان نژادها

بزرگ‌ترین تفاوت‌ها در اندازه، گوش‌ها و کُرک است. کوتوله‌هایی مانند پیگمی و نیجرین دوارف کوتاه و فشرده‌اند، درحالی‌که سانن و بوئر بلند و درشت‌اند. گوش‌های نوبین بلند و آویزان اند، درحالی‌که گوش‌های لامانچا بسیار کوچک اند. نژادهای پشمی مانند آنگورا و کشمیر کُرک بلند یا انبوه برای موهیر و کشمیر دارند، درحالی‌که نژادهای شیری و گوشتی معمولاً کُرک کوتاه دارند. رنگ بسیار متغیر است و در بیشتر موارد به یک نژاد خاص وابسته نیست.

بزها در گله زندگی می‌کنند و برای امنیت به گروه تکیه می‌کنند. در درون گله، سلسله‌مراتب سلطه‌ای می‌سازند که اغلب از طریق سرکوبی، فشاردادن و ژست‌گیری آزموده می‌شود، به‌ویژه میان بزهای نر و هنگام غذادادن. پس از تثبیت نظم، زندگی روزانه نسبتاً آرام می‌شود. چون غریزهٔ گله‌ای قوی است، بزی که تنها نگهداری شود معمولاً با صدای بلند صدا می‌زند، قدم می‌زند و می‌کوشد فرار کند، پس همراهی یک نیاز اساسی است نه یک تجمل.

بزها به‌طور برجسته کنجکاو اند و حل‌کنندهٔ خوب مشکلات‌اند. آن‌ها با دهان و لب‌هایشان کاوش می‌کنند، حصارها و قفل‌ها را می‌آزمایند و می‌توانند یاد بگیرند دروازه‌های ساده را باز کنند. این هوشمندی آن‌ها را جذاب می‌سازد اما همچنین به این معناست که محوطه‌ها باید واقعاً مطمئن باشند. آن‌ها بالارونده‌ها و پرش‌کننده‌های چابکی‌اند و به نقاط مرتفع و لبه‌ها کشیده می‌شوند.

ارتباط عمدتاً صوتی و فیزیکی است. بزها برای پیداکردن گله، برای نشان‌دادن گرسنگی و هنگام جدایی از همراهانشان بع‌بع می‌کنند. مادران و بچه‌ها یکدیگر را از راه صدا می‌شناسند. زبان بدن، شامل بالابردن موهای پشت، کوبیدن پا و پایین‌آوردن سر، هشدار یا چالش را نشان می‌دهد. بزهایی که از سنین کم به‌آرامی رسیدگی می‌شوند معمولاً نسبت به انسان‌ها دوستانه و اعتمادپذیر می‌شوند.

مراقبت روزانه

• دسترسی پیوسته به آب پاک و تازه و کاه یا برگ باکیفیت فراهم کنید.
• هر بز را برای نشانه‌های بیماری، آسیب یا لنگی بررسی کنید.
• مطمئن شوید حصار و دروازه‌ها مطمئن و بدون آسیب‌اند.
• هر غله یا مکمل را به‌مقدار سنجیده بدهید، نه به‌صورت آزاد و بی‌حساب.
• مطمئن شوید همهٔ بزهای گروه به‌شکل عادی می‌خورند و رفتار می‌کنند.

محیط

• پناهگاهی خشک و بدون کوران بدهید که از باران، باد و آفتاب شدید محافظت کند.
• حصار مطمئن و به‌اندازهٔ کافی بلند و محکم فراهم کنید تا از بالارفتن و فشاردادن جلوگیری شود.
• فضایی برای حرکت، برگ‌خوری و بالارفتن بدهید؛ بزها از لبه‌ها و سکوها استفاده می‌کنند.
• بستر را پاک و خشک نگه دارید تا مشکلات سُم و تنفسی کاهش یابد.
• دست‌کم دو بز را برای همراهی با هم نگه دارید.

آرایش و رسیدگی

سُم بزها باید به‌طور منظم، اغلب هر ۶ تا ۱۰ هفته، کوتاه شود تا از رشد بیش‌ازحد و لنگی جلوگیری شود. نژادهای پشمی به پشم‌چینی یا شانه‌کردن در برنامهٔ فصلی نیاز دارند. بیشتر بزها فقط به برس‌کشیدن گاه‌به‌گاه نیاز دارند، اما رسیدگی منظم آن‌ها را آرام نگه می‌دارد و بررسی سلامت و ناخن‌گیری را آسان‌تر می‌کند. بز را با هدایت‌کردن بدن یا استفاده از قلاده رسیدگی کنید، نه با کشیدن شاخ.

بزها برگ‌خوارند، یعنی به‌طور طبیعی بوته‌ها، علف‌های هرز، شاخه‌های نازک و برگ‌ها را به علف کوتاه ترجیح می‌دهند. رژیم غذایی سالم بر پایهٔ کاه و برگ بوته یا مرتع باکیفیت ساخته می‌شود که فیبر موردنیاز شکمبه را فراهم می‌کند. غله یا خوراک متمرکز باید محدود و متناسب با نیاز حیوان باشد، زیرا مقدار زیاد آن می‌تواند ناراحتی گوارشی و مشکلات دیگر ایجاد کند. بزها همچنین به مکمل معدنیِ آزاد ویژهٔ بز نیاز دارند، زیرا نیازهای‌شان با گوسفند و گاو فرق دارد.

خوراکی‌هایی مانند مقدار کمی میوه یا سبزی را می‌توان با احتیاط داد و نباید جایگزین علوفه شود. مکمل معدنیِ آزاد ویژهٔ بز، و در برخی مناطق افزودن سلنیوم یا مس تحت راهنمایی، از کمبود جلوگیری می‌کند. آب پاک و تازه باید همیشه در دسترس باشد، زیرا مصرف آب اگر کثیف یا یخ‌زده باشد به‌سرعت کاهش می‌یابد که می‌تواند به مشکلات سلامتی بینجامد.

بزها به‌طور کلی حیوانات مقاومی‌اند و بیشتر مشکلات سلامتی از رژیم غذایی، انگل یا مراقبت پا سرچشمه می‌گیرد نه از عفونت. طول عمر معمول حدود ۱۰ تا ۱۸ سال است و بسیاری از بزها با مراقبت خوب به سمت انتهای بالای این محدوده می‌رسند. مشاهدهٔ روزانه مفیدترین ابزار سلامتی است، زیرا بزها می‌توانند بیماری را پنهان کنند و به‌محض شروع مشکل به‌سرعت وخیم شوند.

مراقبت پیشگیرانه

• انگل‌های داخلی را از طریق چرخش چرا و درمان هدفمند مدیریت کنید.
• سُم را منظم کوتاه کنید و زمین را خشک نگه دارید.
• برنامهٔ واکسیناسیون و مواد معدنیِ منطقه‌ای را با مشورت دامپزشک دنبال کنید.
• رژیم غذایی ثابت و مبتنی بر علوفه و آب پاک فراهم کنید.
• بزهای تازه را پیش از اضافه‌کردن به گله قرنطینه کنید.

بزها زود بالغ می‌شوند. بسیاری میان ۴ تا ۱۲ ماهگی به بلوغ جنسی می‌رسند، هرچند پرورش‌دهندگان مسئول معمولاً صبر می‌کنند تا بز ماده کاملاً رشد کند پیش از جفت‌گیری. بسیاری از نژادها فصلی‌اند و در ماه‌های خنک‌تر به فحلی می‌افتند، درحالی‌که برخی، از جمله چند نژاد کوچک‌تر، می‌توانند تمام سال جفت‌گیری کنند. بزهای نر در فصل جفت‌گیری بوی تندی می‌گیرند و رفتار قاطع‌تری پیدا می‌کنند.

پس از جفت‌گیری، آبستنی حدود ۱۴۵ تا ۱۵۵ روز، یا حدود پنج ماه، طول می‌کشد. بزهای ماده اغلب دوقلو به دنیا می‌آورند، هرچند تک‌زایی و سه‌قلوزایی نیز رایج است. بچه‌بزها زودرس‌اند، یعنی به‌زودی پس از تولد می‌ایستند و شیر می‌خورند. آن‌ها در آغاز به شیر بز ماده وابسته‌اند و پیش از از شیرگیری، به‌تدریج با کاه و علوفه آشنا می‌شوند. بزرگ‌کردن بچه‌بزها به فضای زایمان پاک و خشک و نظارت دقیق در زمان تولد نیاز دارد، زیرا عوارض می‌تواند به‌سرعت پیش بیاید.

آیا بز برای شما مناسب است؟

بز تعهدی درازمدت و روزانه است که می‌تواند ۱۰ تا ۱۸ سال ادامه یابد. آن‌ها به فضای بیرونی مطمئن، حصار محکم و پناهگاه نیاز دارند، که بیشتر خانه‌های بدون زمین را کنار می‌گذارد. وقت هم مهم است: غذادهی، آب، بررسی سلامت و کارهای فصلی مانند ناخن‌گیری سُم تمام سال، از جمله در هوای بد و روزهای تعطیل، ادامه دارد. هزینه‌ها شامل راه‌اندازی اولیه، خوراک و بستر جاری، مواد معدنی و مراقبت دامپزشکی است. چون بزها باید در گروه زندگی کنند، وقت و هزینه باید از همان آغاز برای دست‌کم دو حیوان برنامه‌ریزی شود.

از کجا بز تهیه کنیم

بزها می‌توانند از پرورش‌دهندگان مسئول، مالکان مزرعه‌های کوچک، فروش‌های دامی و پناهگاه‌ها یا مراکز نجات به‌دست آیند. منبع مسئول شرایط پاک نگه می‌دارد، می‌تواند سن، سلامت و پیشینهٔ حیوان را توضیح دهد و آماده پاسخ به پرسش‌ها است. پذیرش و نجات گزینه‌های خوبی برای بزهای همراه هستند. از هرجا که بز را تهیه می‌کنید، برنامه‌ریزی کنید دست‌کم دو تا به خانه بیاورید و بزهای تازه را پیش از ترکیب با حیوانات موجود قرنطینه کنید.