مرغ

مرغ خانگی با نام علمی Gallus gallus domesticus از خانواده قرقاولیان (Phasianidae) است. این پرنده از دیرباز در افغانستان نقش محوری در تامین غذای خانواده داشته است. تخم مرغ تازه و گوشت مرغ از مهم‌ترین منابع پروتئین در سفره افغانی هستند.

مرغ موجودی اجتماعی است و در گله زندگی می‌کند. پرنده‌ای زمین‌نشین است که به فضای باز، آب تازه و همنشینی با گله نیاز دارد. برای تازه‌کاران هم مناسب است و مراقبت از آن ساده است.

در افغانستان، مرغ‌ها به دو دسته اصلی تقسیم می‌شوند:

مرغ بومی: نسل‌ها در آب‌وهوای سخت افغانستان پرورش یافته، در برابر بیماری‌ها مقاوم‌تر و با شرایط محلی سازگارتر است. در بازارهای روستایی و مناطق شهری هر دو نوع یافت می‌شوند.

مرغ تجارتی: برای تولید بیشتر تخم یا گوشت اصلاح نژاد شده. در بازارهای کابل، مزارشریف، هرات و قندهار در دسترس است.

مرغ خانگی از مرغابی جنگلی سرخ که در جنگل‌های جنوب و جنوب شرق آسیا زندگی می‌کند، اهلی شده است. این اهلی‌سازی بیش از ۸ هزار سال پیش اتفاق افتاد.

از طریق مسیرهای تجاری باستانی، مرغ به خاورمیانه، ایران و سراسر خراسان بزرگ راه یافت. یونانیان و رومیان باستان از مرغ برای غذا و مسابقه استفاده می‌کردند.

در دوران اسلامی، مرغ به عنوان منبع مهم غذایی در سراسر خراسان و ماوراالنهر گسترش یافت. در قرون ۱۹ و ۲۰ میلادی، استانداردسازی نژادها در غرب آغاز شد، اما در افغانستان، مرغ‌های بومی نسل به نسل منتقل شدند و در معیشت خانوارها نقش محوری داشتند.

مرغ‌ها دارای بدن پوشیده از پر، تاج قرمز (در خروس بزرگ‌تر)، ریش‌های آویزان در دو طرف نوک، و پاهای فلس‌دار هستند.

اندازه‌ها:

• بانتام (کوتوله): ۲۰ تا ۳۰ سانتیمتر ارتفاع
• استاندارد: ۴۰ تا ۷۰ سانتیمتر ارتفاع

خروس‌ها نسبت به مرغ‌ها بزرگ‌تر، پرنگ‌تر و دارای پرهای دم کمانی بلند هستند.

مرغ‌ها در گله زندگی می‌کنند و یک سلسله‌مراتب اجتماعی دارند که هر مرغ جایگاه مشخصی در آن دارد.

رفتارهای طبیعی:

• جستجوی غذا: با چنگال‌های پا زمین را می‌خراشند تا دانه، حشره و کرم پیدا کنند
• خاک‌غلتیدن: برای تمیز کردن پر و دفع شپش روی خاک یا خاکستر می‌غلتند
• خوابیدن روی تیرک: شب‌ها از زمین بالا می‌روند
• لانه‌نشینی: برخی مرغ‌ها برای جوجه‌کشی می‌نشینند

مراقبت روزانه:

• صبح: باز کردن درب آخور، دادن آب و دانه تازه
• روز: بررسی آب، مراقبت از سایه در تابستان
• بعدازظهر: جمع‌آوری تخم‌ها
• غروب: بستن درب آخور برای جلوگیری از شکارچی
• هفتگی: تمیز کردن آخور و تعویض بستر

ساختار آخور:

• سقف محکم و ضدآب
• تهویه کافی از طریق روزنه‌های توری‌دار
• تیرک‌های خواب بالاتر از زمین
• لانه‌های تخم‌گذاری با پوشال یا کاه

خوراک اصلی مرغ‌ها در افغانستان:

• ذرت (جواری): منبع اصلی انرژی
• گندم و جو: کربوهیدرات و پروتئین متوسط
• کنجاله سویا یا پودر ماهی: منبع پروتئین
• پسمانده آشپزخانه: سبزیجات، نان باقی‌مانده، کدو و پوست میوه
• سنگ‌ریزه کوچک: برای هضم غذا در گیزارد ضروری است

برای مرغ‌های تخم‌گذار، کلسیم بسیار مهم است. پوست تخم مرغ خشک‌شده و آسیاب‌شده منبع خوب کلسیم است.

نشانه‌های هشداردهنده - اقدام فوری:

• مرغ چیزی نمی‌خورد یا نمی‌آشامد
• تنفس سخت یا صدای غیرعادی
• چند مرغ در مدت کوتاه مردند
• بال‌های آویزان و بی‌حالی کامل

در مناطقی که دسترسی به دامپزشک محدود است، با نزدیک‌ترین اداره زراعت محلی تماس بگیرید. قرنطینه مرغ‌های بیمار از بقیه گله اهمیت زیادی دارد.

ویژگی‌های یک آخور خوب:

• سقف محکم و ضدآب
• دیوارهای بدون شکاف برای جلوگیری از موش، مار و شغال
• روزنه‌های توری‌دار برای تهویه هوا
• کف خشک با لایه کاه یا خاک اره
• تیرک‌های خواب بالاتر از زمین
• لانه‌های تخم‌گذاری تاریک و آرام

در افغانستان:

• در تابستان، سایه‌بان بیرون از آخور ضروری است
• در زمستان، کاه ضخیم روی کف گرما را نگه می‌دارد
• درب آخور شب حتماً بسته شود تا شغال، روباه و سگ ولگرد وارد نشوند

جوجه‌کشی طبیعی: وقتی مرغ لانه‌نشین (حضانت‌کن) می‌شود، می‌توان ۱۰ تا ۱۵ تخم بارور زیرش گذاشت. مرغ‌های بومی افغانی اغلب مادران خوبی هستند و جوجه‌ها را با دقت می‌پرورند.

جوجه‌کشی با دستگاه: در شهرهای بزرگ، دستگاه جوجه‌کش در دسترس است. دمای ۳۷.۵ درجه سانتیگراد و رطوبت ۶۰ درصد لازم است.

نکته مهم: تخم‌های بدون خروس بارور نیستند. برای داشتن جوجه حتماً به خروس نیاز است.

پیش از خرید مرغ، این سوالات را از خود بپرسید:

• آیا در حیاط یا بام خانه‌ام فضای کافی دارم؟
• آیا هر روز می‌توانم مراقبت کنم؟
• در سفر، چه کسی مراقبت می‌کند؟
• آیا همسایگانم مشکلی ندارند؟

محل تهیه مرغ:

• بازارهای مواشی در کابل، مزار، هرات و قندهار
• مرغداری‌های محلی معتبر
• از همسایگان یا اقوامی که مرغ پرورش می‌دهند