گاو

گاو یکی از رایج‌ترین حیوانات اهلی در جهان است. این حیوان نشخوارکننده است، یعنی مواد گیاهی را در معدهٔ چهارقسمتی هضم می‌کند و علف و علوفه را به گوشت، شیر و محصولات دیگر تبدیل می‌سازد. گاوهای بالغ معمولاً چند صد کیلوگرم وزن دارند و هر رأس به دسترسی پیوسته به چراگاه یا خوراک ذخیره‌شده، آب پاک و پناهگاه در برابر آب‌وهوای شدید نیاز دارد.

برخلاف سگ یا گربه، گاو حیوان همدم خانگی نیست. این حیوان دام است که در مزرعه، رانچ و زمین‌های کوچک نگهداری می‌شود. برخی افراد تعداد کمی گاو برای شیر، گوشت یا بخشی از کشاورزی مختلط نگه می‌دارند و چند نژاد نیز به‌عنوان چرندهٔ کم‌هزینه در زمین‌های وسیع پرورش می‌یابند. در همهٔ موارد این حیوان بخشی از یک گله است و به مراقبت منظم نگهدارنده وابسته است.

گاو از نظر طبیعت آرام و بااحتیاط است اما قدرتمند نیز هست. نگهداری امن آن نیازمند حصارکشی، تجهیزات مناسب و درک شیوهٔ حرکت گله است. این حیوان برای کسانی مناسب است که زمین، وقت و دلیل عملی برای نگهداری آن دارند، نه کسی که به‌دنبال حیوان خانگی داخل خانه است.

گاو برای چه کسانی مناسب است

گاو برای کسانی مناسب است که زمین چراگاه دارند یا اجاره می‌کنند و می‌توانند بازرسی روزانه، مدیریت فصلی و مراقبت دامپزشکی را متعهد شوند. این حیوان برای حیاط‌های حومهٔ شهر یا صاحبانی که زمین، حصار و امکانات حمل‌ونقل و مهار حیوان بزرگ ندارند مناسب نیست.

نژادهای گاو معمولاً بر پایهٔ هدف پرورش دسته‌بندی می‌شوند. نژادهای گوشتی برای رشد عضله و کیفیت لاشه انتخاب می‌شوند، نژادهای شیری برای میزان تولید شیر و ویژگی‌های پستان، و نژادهای دوگانه برای توازن میان این دو. تقسیم‌بندی دیگری گاو تاورین رایج در اقلیم معتدل را از گاو زیبو یا کوهان‌دار مناسب مناطق گرم و مرطوب جدا می‌کند. حدود ۲۰ نژاد شناخته‌شده بخش عمدهٔ تولید را تشکیل می‌دهند و نژادهای منطقه‌ای و کمیاب بسیار بیشتری فراتر از آن وجود دارند.

نژادهای گوشتی معمولاً عضلانی و دارای رشد سریع‌اند. نژادهای شیری لاغرتر و زاویه‌دارتر با پستان بزرگ هستند. برخی نژادها به‌خاطر ویژگی‌های خاص مانند چربی مرمری، تحمل گرما یا سازگاری با چراگاه ضعیف ارزشمندند.

چگونگی دسته‌بندی نژادها

پرورش‌دهندگان نژاد را متناسب با اقلیم، خوراک موجود و بازار انتخاب می‌کنند. یک رانچ‌دار در زمین خشک ممکن است نژاد گوشتی یا زیبوی مقاوم انتخاب کند، درحالی‌که یک واحد شیری معمولاً نژاد پرتولیدی مانند هولشتاین یا جرسی نگه می‌دارد. آمیزش نژادها برای ترکیب ویژگی‌هایی مانند رشد، شیر و مقاومت رایج است.

گاو اهلی از اوروخ (Bos primigenius)، یک گاو وحشی بزرگ که زمانی در اروپا، آسیا و شمال افریقا پراکنده بود، نسل می‌گیرد. شواهد باستان‌شناسی و ژنتیکی نشان می‌دهد اهلی‌سازی حدود ۱۰٬۰۰۰ سال پیش آغاز شده است. گاو تاورین در هلال حاصلخیز خاورنزدیک اهلی شد، درحالی‌که گاو زیبوی کوهان‌دار جداگانه در جنوب آسیا از جمعیت متفاوتی از اوروخ اهلی گردید.

با گسترش کشاورزی اولیه، گاو نیز همراه آن حرکت کرد. طی هزاره‌های بعدی به اروپا، افریقا و سراسر آسیا رسید و برای گوشت، شیر، پوست و به‌عنوان حیوان کار برای شخم‌زدن و باربری ارزش یافت. در بسیاری از جوامع گاو همچنین به معیار ثروت و بخشی از تجارت و آیین بدل شد.

اوروخ وحشی با شمار روبه‌کاهش در اروپا زنده ماند تا آنکه آخرین رأس ثبت‌شدهٔ آن در سال ۱۶۲۷ در لهستان مرد. تا آن زمان گاو اهلی مدت‌ها بود که در سراسر قاره جایگزین آن شده بود. قرن‌ها پرورش گزینشی انواع منطقه‌ای سازگار با اقلیم و کاربرد محلی را پدید آورد.

از سده‌های هجدهم و نوزدهم به بعد، توسعهٔ سازمان‌یافتهٔ نژاد در بریتانیا و اروپا بسیاری از نژادهای استانداردشدهٔ امروزی را ایجاد کرد. گاو اروپایی بعدها به سراسر جهان از جمله امریکا و استرالیا صادر شد، جایی که با گلهٔ محلی و زیبو آمیزش یافت تا با شرایط جدید سازگار شود.

گاو بدنی عمیق و بشکه‌مانند متناسب با دستگاه گوارش بزرگ، سری پهن با پوزهٔ گسترده و سُم‌های دوشاخه دارد. هر دو جنس می‌توانند شاخ برآورند، هرچند بسیاری از نژادها طبیعتاً بی‌شاخ‌اند یا شاخ‌زدایی می‌شوند. گاو نر بزرگ‌تر و عضلانی‌تر از گاو ماده است، با گردنی ضخیم‌تر و اغلب برآمدگی بارزتر.

پوشش بدن مو کوتاه تا متوسط در بیشتر بدن است، با رشد ضخیم‌تر در اقلیم‌های سرد. رنگ از سیاه یکدست، سرخ و سفید تا قهوه‌ای، خاکستری مایل به زرد و طرح‌ها و ترکیب‌های گوناگون بسته به نژاد متغیر است.

تفاوت ظاهری میان نژادها

نژادهای گوشتی مانند شارولی و لیموزین فشرده و عضلانی‌اند، درحالی‌که نژادهای شیری مانند هولشتاین و جرسی لاغرتر و زاویه‌دارتر با پستان برجسته هستند. برهمن و دیگر انواع زیبو برآمدگی مشخص شانه و پوست شل دارند که به تحمل گرما کمک می‌کند. تگزاس لانگ‌هورن با شاخ‌های بسیار بلند و گسترده شناخته می‌شود.

گاو اجتماعی است و ترجیح می‌دهد در گروه زندگی کند. هر گله سلسله‌مراتب برتری تشکیل می‌دهد و حیوانات بخش زیادی از روز را در چریدن، نشخوارکردن و استراحت با هم می‌گذرانند. گاو غریزهٔ گله‌ای قوی دارد و هنگام جدایی دچار استرس می‌شود، به همین دلیل نگهدارندگان آن را در گروه جابه‌جا می‌کنند و از رفتار طبیعی پیروی گله استفاده می‌کنند.

ارتباط از راه وضعیت بدن، صداهایی مانند ماغ‌کشیدن و غریدن، و بو صورت می‌گیرد. گاو مادر و گوساله یکدیگر را از راه صدا و بو می‌شناسند. گاو دید گسترده و پانورامیک دارد اما نقطهٔ کور دقیقاً پشت سرش قرار دارد و به حرکت و صدای ناگهانی واکنش نشان می‌دهد. حیوان ترسیده ممکن است بدود و حیوان به‌گوشه‌رانده‌شده یا محافظ ممکن است حمله کند یا لگد بزند. به‌ویژه گاو نر می‌تواند خطرناک باشد و نیازمند مراقبت دقیق است.

مراقبت روزانه

• هر حیوان را از نظر نشانه‌های بیماری، جراحت یا لنگی بررسی کنید
• همیشه آب پاک و غیریخ‌زده فراهم کنید
• علوفه یا خوراک مکمل کافی تأمین کنید
• حصار، دروازه و آبشخور را بازرسی کنید
• گله را برای زایمان، فحلی یا نشانهٔ ناراحتی زیر نظر بگیرید

محیط

• چراگاه یا آغل با فضای چرای کافی برای هر رأس
• حصار محیطی امن متناسب با نژاد
• پناهگاه یا بادشکن در برابر گرما، سرما و رطوبت
• زمین با زهکشی خوب برای کاهش مشکلات سُم و بیماری
• امکانات مهار مانند راهرو و قفس برای مهار امن

آراستن و مهارکردن

گاو تا حد زیادی خودش را تمیز نگه می‌دارد، اما سُم‌ها باید به‌طور دوره‌ای کوتاه شوند و پوشش بدن باید از نظر انگل بررسی شود. مهارکردن باید آرام و بی‌سروصدا باشد و از حرکت طبیعی و منطقهٔ فرار حیوان استفاده کند. تماس منظم و کم‌استرس کارهای روزمره مانند واکسیناسیون، وزن‌کشی و بارگیری را برای حیوان و نگهدارنده امن‌تر می‌سازد.

خوراک طبیعی گاو علف و علوفهٔ دیگر است. معدهٔ چهارقسمتی آن با کمک میکروب‌ها فیبر را تخمیر می‌کند، به همین دلیل تأمین پیوستهٔ خوراک زبر (چراگاه، یونجه یا سیلاژ) ضروری است. در چراگاه خوب، گاو ممکن است به چیز دیگری چندان نیاز نداشته باشد، اما در زمستان یا زمین ضعیف نیاز به علوفهٔ ذخیره‌شده و گاهی غله یا خوراک متراکم برای تأمین انرژی و پروتئین دارد. مکمل‌های معدنی اغلب داده می‌شود زیرا چراگاه به‌تنهایی ممکن است در برخی عناصر کمبود داشته باشد.

نیاز خوراکی با مرحلهٔ زندگی، فصل و هدف تغییر می‌کند. حیوانات درحال‌رشد، گاوهای شیرده و حیواناتی که برای گوشت پرواربندی می‌شوند به انرژی بیشتری نسبت به گاوهای خشک در حالت نگه‌داری نیاز دارند. تغییر ناگهانی خوراک باید پرهیز شود زیرا می‌تواند عملکرد شکمبه را مختل کند.

تنقلات، مکمل‌ها و آب

سنگ‌نمک و مکمل معدنی به پوشش کمبودهای تغذیه‌ای چراگاه کمک می‌کند و باید در جایی که کمبود شناخته‌شده است در دسترس باشد. آب پاک و تازه مهم‌ترین ورودی است: یک گاو بالغ می‌تواند روزانه ده‌ها لیتر بنوشد، بیشتر در گرما یا دوران شیردهی. منابع آب باید روزانه بازرسی شوند و در زمستان از یخ‌زدن محافظت شوند.

گاو به‌طور کلی مقاوم است، اما اندازه و دستگاه گوارش آن برخی مشکلات را رایج می‌سازد. بسیاری از مسائل سلامتی به پا، پستان، شکمبه یا انگل مربوط‌اند. طول عمر طبیعی حدود ۱۵ تا ۲۰ سال است، هرچند حیوانات شیری و گوشتی معمولاً به دلایل تولیدی زودتر از گله برداشته می‌شوند. تغذیهٔ خوب، اسکان تمیز و نظارت منظم بیشتر مشکلات را پیش از جدی‌شدن پیشگیری می‌کند.

مراقبت پیشگیرانه

• واکسیناسیون منظم و کنترل انگل طبق توصیهٔ دامپزشک
• بازرسی و کوتاه‌کردن دوره‌ای سُم
• محل خوابیدن تمیز و خشک و چراگاه با زهکشی خوب
• امتیازدهی وضعیت بدنی برای شناسایی خوراک بیش یا کم
• مدیریت دقیق در زمان زایمان

تلیسه‌ها (گاوهای مادهٔ جوان) معمولاً در حدود ۱۲ تا ۱۵ ماهگی، بسته به نژاد و رشد، به سن باروری می‌رسند و معمولاً پس از رسیدن به وزن کافی بدن نخستین‌بار جفت‌گیری می‌کنند. گاو ماده در چرخه‌ای حدود سه‌هفته‌ای به فحلی می‌آید. جفت‌گیری ممکن است با گاو نری که با گله می‌گردد یا از راه تلقیح مصنوعی صورت گیرد که به‌طور گسترده در پرورش شیری و اصیل برای دسترسی به گاوهای نر خاص استفاده می‌شود.

آبستنی حدود نه ماه (تقریباً ۲۸۰ تا ۲۸۵ روز) طول می‌کشد. گاو ماده معمولاً یک گوساله می‌زاید؛ دوقلوزایی رخ می‌دهد اما کمتر رایج است. گوساله ظرف چند ساعت پس از تولد می‌تواند بایستد و شیر بخورد و نزدیک مادرش می‌ماند که او را شیر می‌دهد و از او محافظت می‌کند. در سامانه‌های گوشتی گوساله معمولاً تا ازشیرگیری با مادرش می‌ماند، درحالی‌که در سامانه‌های شیری گوساله معمولاً جداگانه پرورش می‌یابد تا از گاو مادر بتوان شیر دوشید. گاو با مدیریت خوب می‌تواند تقریباً هرسال یک گوساله تولید کند.

آیا نگهداری گاو برای شما مناسب است؟

گاو تعهدی بزرگ از زمین، وقت و پول است. هر حیوان به فضای چرا، حصار امن، آب و پناهگاه، به‌علاوهٔ امکانات مهار برای نگه‌داری امن نیاز دارد. بازرسی روزانه در هر روز سال، از جمله آخر هفته‌ها، تعطیلات و آب‌وهوای بد لازم است، و حیوان ممکن است بیش از یک دهه زندگی کند. پیش از تهیهٔ گاو، مطمئن شوید چراگاه کافی برای هر رأس دارید، می‌توانید خوراک زمستانی ذخیره کنید و توان حمل‌ونقل و مهار حیوان بزرگ را دارید. بسیاری از مناطق همچنین به ثبت‌نام، سوابق جابه‌جایی حیوان و پلاک شناسایی نیاز دارند.

از کجا تهیه کنیم

گاو را می‌توان از پرورش‌دهندگان معتبر، بازارهای دام و حراج‌های انحلال مزرعه خرید و گاهی از راه پناهگاه‌های حیوانات مزرعه به سرپرستی گرفت. از منابعی خرید کنید که سوابق روشن سلامت و پرورش نگه می‌دارند، و پیش از خرید حیوان را از نظر سلامت، وضعیت بدنی و خوی بررسی کنید. خرید محلی و از گلهٔ شناخته‌شده خطر بیماری و حمل‌ونقل را کاهش می‌دهد.