لیپیتزانر

لیپیزانر یک اسپ سواری از سبک باروک است که برای دربار هابسبورگ پرورش یافت. جثه‌اش میان‌اندازه، فشرده و عضلانی است و به هوش و خویی ثابت و مطیع شهرت دارد. بیشتر لیپیزانرهای بالغ خاکستری‌رنگ‌اند، هرچند کره‌ها تیره به دنیا می‌آیند و طی چند سال روشن می‌شوند.

این نژاد پیوند نزدیکی با مکتب سواری اسپانیایی وین دارد، جایی که نریان‌های لیپیزانر برای دریساژ کلاسیک آموزش می‌بینند، از جمله حرکات دشوار «هوایی» مانند لواده، کوربت و کاپریول. همین پیوند سده‌ها هم گزینش این نژاد و هم چهره عمومی آن را شکل داده است.

لیپیزانرها به‌کندی بالغ می‌شوند و اغلب تا شش یا هفت‌سالگی به بلوغ کامل جسمی و ذهنی نمی‌رسند. در برابر این دیرپایی، تا اواخر دهه دوم عمر سالم و کاری باقی می‌مانند و بسیاری از آن‌ها ۲۵ تا ۳۵ سال زندگی می‌کنند.

برای چه کسانی مناسب است

لیپیزانر برای سوارانی مناسب است که آموزش‌پذیری و همراهی آرام را بر سرعت خام ترجیح می‌دهند. هوش این نژاد به رفتاری پیوسته و آگاهانه پاسخ می‌دهد و بلوغ دیرهنگامش در سال‌های نخست به صبر نیاز دارد. این نژاد برای دریساژ کلاسیک، افسارکشی و سواری عمومی صاحبانی که می‌توانند کاری بلندمدت و ساختارمند را دنبال کنند، گزینه خوبی است.

نام این نژاد از لیپیکا (به ایتالیایی: لیپیتزا) گرفته شده، دهکده‌ای در فلات کارست که امروز بخشی از اسلوونی است. در سال ۱۵۸۰ آرشیدوک چارلز دوم اتریش داخلی، یک مرکز اسپ‌پروری دربار در آنجا بنیاد نهاد تا برای اشراف هابسبورگ اسپ تولید کند.

بنیاد این نژاد بر اسپ‌های اسپانیایی استوار بود، اسپ‌هایی که در آن دوران در اروپا بسیار ارزشمند شمرده می‌شدند و با اسپ‌های ایتالیایی و بومی کارست آمیخته شدند. آمیزش‌های بعدی با خون عربی و چند نژاد دیگر به تثبیت نوع نژاد کمک کرد. شش خط نریان کلاسیک پایه این نژاد را شکل دادند و تا امروز نیز ثبت می‌شوند: پلوتو، کنورسانو، مایستوسو، فاووری، ناپولیتانو و سیگلاوی.

مکتب سواری اسپانیایی وین، که نامش از خاستگاه اسپانیایی اسپ‌هایش گرفته شده، از لیپیزانرها برای پرورش و نگهداشت دریساژ کلاسیک استفاده کرد. در سده‌های پسین، این مرکز و اسپ‌هایش بارها برای گریز از جنگ جابه‌جا شدند، از جمله در دوران ناپلئون و هر دو جنگ جهانی.

در ماه‌های پایانی جنگ جهانی دوم، لیپیزانرها در عملیاتی که توجه جهانی را برانگیخت، گردآوری و از خطر محافظت شدند. پس از جنگ، پرورش این نژاد در پیبر اتریش و در مراکز اسپ‌پروری دولتی چند کشور دیگر ادامه یافت و لیپیزانر همچنان در سراسر اروپای مرکزی نژادی شناخته‌شده است. در افغانستان که سنت‌های دیرینه اسپ‌سواری مانند بزکشی بخشی زنده از فرهنگ مردم است، آشنایی با نژادهایی مانند لیپیزانر که برای دریساژ درباری اروپا شکل گرفته‌اند، دیدگاهی متفاوت از سنت اسپ‌سواری خودی به دست می‌دهد، هرچند این دو سنت پیوند تاریخی مستقیمی با هم ندارند.

لیپیزانر ساختار باروک دارد: پشتی کوتاه و نیرومند، سینه‌ای عمیق و سرینی خوش‌عضله. گردن آن کمانی و برجسته است و روی شانه‌های شیب‌دار قرار می‌گیرد؛ سر نسبتاً دراز است با نیمرخ صاف یا کمی محدب و چشمانی هوشیار. برداشت کلی از این نژاد، نیرو و توازن است، نه بلندی قد.

پوشش بدن و رنگ

بیشتر لیپیزانرها خاکستری‌اند، اما با این رنگ به دنیا نمی‌آیند. کره‌ها تیره، معمولاً سیاه، قهوه‌ای یا خاکستری موشی به دنیا می‌آیند و به‌تدریج با افزایش سن روشن می‌شوند. سفیدشدن کامل معمولاً شش تا ده سال طول می‌کشد، از این‌رو رنگ خاکستری سفیدفام مشهور این نژاد ویژگی اسپ‌های بالغ است. شمار اندکی از اسپ‌ها در سراسر زندگی بور یا سیاه باقی می‌مانند و به روال سنتی، مکتب سواری اسپانیایی اغلب یک نریان تیره‌رنگ را نگه می‌دارد.

لیپیزانرها به خوی متعادل و همکار شهرت دارند. آن‌ها معمولاً زیر فشار خونسرد می‌مانند، یکی از دلایلی که این نژاد حرکات دقیق و دشوار دریساژ کلاسیک را انجام می‌دهد. در کنار انسان‌ها عموماً دلبسته و مردم‌دوست‌اند و با نگهدارندگان ثابت، پیوندی پایدار برقرار می‌کنند.

هوش این نژاد یکی از ویژگی‌های تعیین‌کننده آن است. لیپیزانرها زود می‌آموزند و کارشان را به یاد می‌سپارند، اما همین تیزهوشی به این معناست که رفتار ناپیوسته یا خشن را نیز زود درمی‌یابند و نسبت به آن واکنش نشان می‌دهند. در برابر غریبه‌ها معمولاً آرام‌اند تا عصبی. در کنار اسپ‌های دیگر خوی اجتماعی دارند و وقتی در گله رها شوند، خوب جا می‌افتند. خوی آرام و منطقی‌شان آن‌ها را قابل‌اعتماد می‌سازد، هرچند بلوغ دیرهنگام‌شان به این معناست که اسپ‌های جوان همچنان به صبر نیاز دارند.

نگهداری روزمره لیپیزانر از شیوه معمول اسپ‌داری پیروی می‌کند، با چند نکته که کرک خاکستری و پیشینه کاری این نژاد آن را شکل داده‌اند.

پرستاری

• هر روز برس بزنید تا خاک و کرک شل پاک شود و پوست بررسی گردد
• کرک خاکستری را در صورت نیاز بشویید و لکه‌ها را پاک کنید، زیرا لکه به‌روشنی روی آن دیده می‌شود
• یال و دم پرپشت را شانه کنید تا گره نخورند
• سُم‌ها را هر روز پاک کنید و برای سنگریزه، ترک یا عفونت بررسی نمایید

ورزش

• هر روز از راه کار زیر زین، لانژ یا رهاسازی، حرکت فراهم کنید
• آمادگی بدنی را به‌آرامی بسازید، به‌ویژه برای اسپ‌های جوان که دیر بالغ می‌شوند
• کار ساختارمند در محوطه را با گشت‌وگذار آرام درآمیزید تا ذهن اسپ تازه بماند
• در برنامه هفتگی متوازن، روزهای استراحت را نیز بگنجانید

محیط

لیپیزانر با دسترسی به اصطبل برای سرپناه و رهاسازی روزانه برای چرا و تماس اجتماعی خوب پیش می‌رود. خاستگاه کارستی این نژاد به این معناست که شرایط گوناگون را تحمل می‌کند، اما سایه کافی اهمیت دارد: اسپ‌های خاکستری و پوست‌روشن بیشتر در معرض آفتاب‌سوختگی‌اند و از سرپناه یا ماسک ضد مگس در آفتاب شدید بهره می‌برند.

همانند همه اسپ‌ها، علوفه پایه خوراک لیپیزانر است. کاه‌وعلف خوب یا چراگاه باید بخش عمده خوراک روزانه را تشکیل دهد و از دستگاه گوارشی که به فیبر تقریباً پیوسته وابسته است، پشتیبانی کند. خوراک متمرکز مانند غله یا خوراک‌های فرموله‌شده بر پایه سن، وضعیت بدنی و سنگینی کار اسپ افزوده می‌شود. این نژاد در استفاده از خوراک کارآمد است، از این‌رو باید مقدار آن را برای پیشگیری از اضافه‌وزن پایش کرد.

تنقلات و مکمل‌ها

تنقلاتی مانند گزر یا تکه‌های سیب را به مقدار کم بدهید. دسترسی آزاد به بلوک نمک یا مواد معدنی و آب پاک را همیشه فراهم کنید. بیشتر اسپ‌هایی که علوفه خوب می‌خورند به مکمل اضافی نیاز ندارند، اما داکتر یا مشاور تغذیه اسپ می‌تواند در جایی که چراگاه یا کاه‌وعلف از مواد معدنی خاصی کم دارد، راهنمایی کند.

لیپیزانر نژادی نیرومند با عمر کاری طولانی و طول عمر معمول ۲۵ تا ۳۵ سال است. بلوغ دیرهنگام آن با درازی عمر همراه است و بسیاری از این اسپ‌ها تا فراتر از بیست‌سالگی نیز فعال می‌مانند. نگرانی اصلی سلامت وابسته به این نژاد، به کرک خاکستری آن برمی‌گردد. اسپ‌های خاکستری در همه نژادها بیشتر به ملانوما دچار می‌شوند، غده‌ای پوستی که بیشتر در پیرامون و زیر دم و روی سر پدیدار می‌شود، و لیپیزانر نیز در این استعداد شریک است.

مراقبت پیشگیرانه

• معاینات داکتری یک یا دوبار در سال، همراه با بررسی پوست برای اسپ‌های خاکستری
• واکسیناسیون منظم بر پایه برنامه توصیه‌شده داکتر
• کرم‌زدایی منظم بر پایه شمارش تخم انگل در مدفوع
• معاینه دندان هر ۶ تا ۱۲ ماه
• رسیدگی نعل‌بند هر ۶ تا ۸ هفته

لیپیزانر یکی از آموزش‌پذیرترین نژادهای اسپ است، همان ویژگی که آن را در دل دریساژ کلاسیک قرار داده است. زود می‌آموزد، درس‌ها را به یاد می‌سپارد و در کار ساختارمند از نظر ذهنی درگیر می‌ماند. این هوش دو رو دارد: این نژاد عادت‌های بد را به همان آسانی عادت‌های خوب می‌آموزد، از این‌رو رفتار با آن باید روشن و پیوسته باشد. چون لیپیزانرها دیر بالغ می‌شوند، کار رسمی معمولاً به‌آرامی ساخته می‌شود و دشوارترین حرکات تنها زمانی معرفی می‌شوند که اسپ از نظر جسمی آماده باشد، اغلب در شش یا هفت‌سالگی.

پایه‌ها

۱. با کار زمینی آرام آغاز کنید: بردن اسپ، ایستادن آن و پذیرش دست‌زدن ۲. آشنایی با زین و افسار را در جلسات کوتاه و بی‌شتاب معرفی کنید ۳. حرکت رو به جلو، هدایت و توقف زیر زین را جا بیندازید ۴. کار جانبی و جمع‌شدگی را به‌تدریج با افزایش نیرو اضافه کنید ۵. تنها با اسپ و سوارکار آموزش‌دیده به حرکات پیشرفته کلاسیک بروید

پرورش لیپیزانر با دقت مدیریت می‌شود تا نوع نژاد و خط‌های خونی تاریخی آن حفظ شوند. این نژاد بر پایه شش خط نریان کلاسیک سازمان‌یافته و خانواده‌های مادیان نیز پیگیری می‌شوند، از این‌رو سوابق شجره‌نامه‌ای آن ژرف است. نریان‌های مورد استفاده برای پرورش معمولاً پس از ارزیابی ساختار بدن، حرکت و خوی گزینش می‌شوند.

مادیان یک کره را تقریباً یازده ماه حمل می‌کند. کره‌ها تیره به دنیا می‌آیند و طبق روال طبیعی اسپ‌ها، طی چند ساعت روی پا می‌ایستند و شیر می‌خورند. آن‌ها معمولاً حدود شش‌ماهگی از شیر گرفته می‌شوند. بلوغ دیرهنگام این نژاد در سال‌های نخست ادامه می‌یابد: کرک خاکستری به‌تدریج شکل می‌گیرد و بلوغ کامل جسمی تا شش یا هفت‌سالگی به دست نمی‌آید. کره‌ها با رهاسازی و رفتار تدریجی پرورش می‌یابند تا آموزش رسمی زمانی آغاز شود که اسپ آماده است.