تک‌سوار دارتمور

پونی دارتمور یک نژاد کوچک بومی است که در دشت‌های مرتفع و بایر دارتمور در جنوب غرب انگلستان شکل گرفته است. قد آن از 12.2 هند بلندتر نمی‌شود و بدن فشرده و استوار را با خوی آرام و یکنواخت یکجا دارد. این نژاد به نرمی، آرامش و خوش‌خویی شهرت دارد و به همین سبب یکی از مطمئن‌ترین پونی‌های سواری برای اطفال به شمار می‌رود.

نسل‌های پی هم زندگی در دشت باز و در معرض باد و باران، پونی‌ای به وجود آورد که مقاوم، پامحکم و کم‌خرج در نگهداری است. با آنکه جسامت کوچک دارد، دارتمور با گام نرم، پست و روان حرکت می‌کند و همین حرکت برای سواران خوردسال یا کم‌جرأت راحت است. این نژاد همچنان باهوش و فرمان‌پذیر است و به کارگیری دقیق و پیوسته خوب جواب می‌دهد.

امروز از دارتمور برای سواری اطفال، صنف‌های مسابقاتی لیدرین (سواری طفل با ریسمان در دست بزرگسال) و اولین سواری، گادی‌رانی و همچنان به عنوان پایه برای تولید پونی‌های سواری بزرگ‌تر استفاده می‌شود. خوی مهربان و قابل اعتماد بودن زیر زین، ویژگی‌های اصلی این نژاد باقی مانده است.

برای کی مناسب است

دارتمور برای فامیل‌هایی مناسب است که اولین پونی آرام را برای طفل خود می‌پالند، برای مکاتب سواری که به اطفال خوردسال آموزش می‌دهند، و برای مالکانی که یک نژاد بومی مقاوم می‌خواهند که با علوفه ساده خوب نگهداری شود. در افغانستان که فرهنگ اسپ بیشتر با اسپ‌های درشت و نیرومند بزکشی گره خورده است، دارتمور در جای دیگری قرار می‌گیرد: یک پونی خورد و آرام برای سواری اطفال. طبیعت آرامش خطاهای سوار تازه‌کار را می‌بخشد و هوش آن سواران جوان باتجربه‌تر را نیز مشغول نگه می‌دارد. این نژاد به دست‌آموزی روزمره و چراندن در فضای باز ضرورت دارد، ولی در مقایسه با اسپ‌های ظریف‌تر، نگهداری آن کم‌زحمت‌تر است.

پونی‌ها از قرن‌های متمادی در دارتمور، فلات گرانیتی در ولایت دیون انگلستان، زندگی کرده‌اند. اسناد مربوط به پونی‌های کاری در این دشت به دوره قرون وسطا برمی‌گردد، زمانی که از آن‌ها برای انتقال فلز قلع از معادن محلی و کارهای عمومی مزرعه و بارکشی استفاده می‌شد. زمین باز و بی‌پناه و چراگاه محدود، حیوانی کوچک، سخت‌جان و پامحکم را برگزید که زمستان‌های سرد را با سرپناه کم سپری کرده می‌توانست.

در بخش بزرگ تاریخ خود، این نژاد بدون مدیریت برنامه‌ریزی‌شده رشد کرد. پونی‌ها به گونه نیمه‌وحشی در زمین‌های مشترک دشت می‌چریدند و دهقانان محل نریان‌ها و مادیان‌ها را یکجا رها می‌کردند. این تماس طولانی با محیط دشوار، مقاومت، سم‌های سالم و کم‌خرجی در نگهداری را در نژاد تثبیت کرد؛ صفاتی که تا امروز نشانه آن است.

در قرن نوزدهم و اوایل قرن بیستم گاهی خون نژادهای بیرونی وارد شد و آمیزش برای تولید پونی معادن بر نفوس این نژاد اثر گذاشت. برای حفظ هویت نژاد، یک معیار نژادی تدوین شد و دارتمور در سال 1899 بخش جداگانه‌ای در کتاب نسب انجمن ملی پونی (National Pony Society) به دست آورد و در سال 1924 انجمن مستقل آن تشکیل گردید.

دو جنگ جهانی و تغییر در استفاده از دشت، تعداد پونی‌ها را به شدت کاهش داد و تا میانه قرن بیستم این نژاد کمیاب شده بود. ثبت دقیق و کار پرورش‌دهندگان نفوس آن را دوباره ساخت. دارتمور هنوز در جمله نژادهای بومی کمیاب شمرده می‌شود و پونی‌های ثبت‌شده که مطابق معیار پرورش می‌یابند، در کنار پونی‌های تپه‌ای ثبت‌ناشده که هنوز در دشت می‌چرند، وجود دارند.

دارتمور پونی فشرده و متوازنی است که در نگاه کلی کیفیت و قدرت را بدون درشتی نشان می‌دهد. سر آن کوچک و ظریف با پیشانی پهن، چشمان بزرگ و مهربان و گوش‌های کوچک و هوشیار است. گردن با درازی متوسط به شانه‌های خوب‌خوابیده وصل می‌شود و همین ساختار حرکت نرم و پست نژاد را به وجود می‌آورد. بدن عمیق و پشت آن قوی است و روی پاهای کوتاه و سخت با استخوان‌بندی متراکم و سم‌های محکم و خوش‌ساخت قرار دارد.

پوشش موی و رنگ‌ها

در معیار نژاد، رنگ‌های یکدست تیره ترجیح داده می‌شود و کهر، نصواری و سیاه معمول‌ترین آن‌ها است. خاکستری، کرنگ و روآن (موی رنگی آمیخته با سفید) هم دیده می‌شود. نشانه‌های سفید زیاد پسندیده نیست و طرح‌های ابلق، چه سیاه و سفید و چه رنگی و سفید، برای ثبت پذیرفته نمی‌شود. موی بدن در تابستان نازک و کوتاه است، ولی در زمستان دراز و ضد آب و هوا می‌شود؛ یادگاری از خاستگاه دشتی این نژاد. یال و دم پُر و موی ضخیم فصلی به پونی کمک می‌کند تا باران را از خود دور کند و سردی را تحمل نماید.

خوی، بزرگ‌ترین سرمایه این نژاد است. دارتمور نرم، آرام و خوش‌رفتار است و همان طبیعت باثباتی را دارد که یک پونی مطمئن برای طفل به آن ضرورت دارد. در وضعیت‌های تازه معمولاً خونسرد می‌ماند و کم رمنده است؛ به همین دلیل در سواری لیدرین و اولین سواری اطفال به گونه گسترده به کار می‌رود.

با اعضای فامیل، این نژاد مهربان و باحوصله است و دست‌آموزی توسط اطفال خوردسال را خوب می‌پذیرد. در برابر بیگانه‌ها معمولاً آرام و دوستانه است، نه بدگمان. دارتمور با اسپ‌ها و پونی‌های دیگر به آسانی زندگی می‌کند و با زندگی گله‌ای سازگار است؛ صفتی که از نسل‌ها چریدن گروهی در دشت به میراث مانده است.

این نژاد همچنان باهوش و زودیادگیرنده است. این صفت آموزش را ثمربخش می‌سازد، ولی به این معنا هم است که دارتمور کارگیری ناهماهنگ را متوجه می‌شود و از آن استفاده می‌کند؛ پس روال روشن و منصفانه بهترین نتیجه را می‌دهد.

دارتمور در جمله نژادهای بومی از آسان‌ترین‌ها در نگهداری است، ولی باز هم به مراقبت روزانه و پیوسته ضرورت دارد. موی ضد آب و هوا و سم‌های سخت آن در بسیاری موارد ضرورت به جُل و نعل را کم می‌کند، اما سم‌ها باید همیشه تراش شوند و پوست به گونه منظم بررسی گردد.

تیمار

• هفته چند بار برس کنید تا خاک و موی ریخته دور شود؛ پونی‌های در حال کار به تیمار روزانه ضرورت دارند
• به یال و دم غلیظ توجه بیشتر کنید تا گره نخورد
• سم‌ها را هر روز پاک کنید و از نظر گندیدگی سم و سنگ بررسی نمایید
• در بهار، وقتی موی زمستانی می‌ریزد، ریختن زیاد موی را انتظار داشته باشید

ورزش

• هر روز پونی را در قطعه زمین محصور یا مزرعه رها کنید تا آزادانه حرکت کند
• کار منظم سواری یا گادی‌رانی متناسب با سن پونی و سطح سوار بدهید
• کار را متنوع سازید تا پونی باهوش دلزده نشود
• از نگهداری طولانی در طویله بدون حرکت خودداری کنید

محیط

دارتمور برای زمین باز و بی‌پناه ساخته شده و با سرپناه ساده مانند پرچین مزرعه، سایبان سه‌طرفه یا طویله، سردی و بارندگی را خوب تحمل می‌کند. به محیط گرم‌شده یا پُرمدیریت ضرورت ندارد. چراگاه محفوظ با کتاره محکم مهم است، چون این نژاد خورد است و می‌تواند از حصار ضعیف بیرون شود.

دارتمور در چراگاه فقیر دشت تکامل یافته، بنابر آن از علوفه ساده بهره زیاد می‌گیرد و به اصطلاح خوب‌پرورده گفته می‌شود. بخش اصلی خوراک آن باید سبزه و بیده با کیفیت خوب باشد، نه خوراک متراکم. بیشتر پونی‌های تفریحی به دانه کم ضرورت دارند یا هیچ ضرورت ندارند و خوراک‌های پُرانرژی یا پُرشکر می‌تواند سبب افزایش وزن و مشکلات متابولیک شود. دسترسی دایمی به آب صاف و یک منبع نمک یا منرال، خوراک اساسی را تکمیل می‌کند.

خوراکی‌های اضافی و مکمل‌ها

مقدار کم زردک یا سیب به عنوان خوراکی گاه‌گاهی مناسب است. یک بالانسر عمومی ویتامین و منرال وقتی سودمند است که چریدن به تنهایی نیازها را برآورده نکند، خصوصاً برای پونی‌های در حال رشد یا مسن. هر مکمل باید با بقیه خوراک هماهنگ باشد و تغییرات بزرگ به تدریج صورت گیرد تا دستگاه هاضمه آسیب نبیند.

دارتمور یک نژاد بومی سخت‌جان با اختلال‌های نژادی کم است و بسیاری از پونی‌ها 25 تا 30 سال با صحت خوب زندگی می‌کنند. اکثر مشکلاتی که این نژاد را متأثر می‌سازد به مدیریت و متابولیسم کارآمد آن ربط دارد؛ لهذا کنترول وزن مهم‌ترین وظیفه صحی است. مراقبت روتین داکتر وترنری، دندان و نعلبند اکثر پونی‌ها را تا سنین بالا سالم نگه می‌دارد.

مراقبت پیشگیرانه

• معاینه سالانه داکتر وترنری و واکسین‌های اساسی
• معاینه دندان دست کم یک بار در سال، و برای پونی‌های مسن بیشتر
• مراجعه منظم نعلبند برای تراش و متوازن ساختن سم‌ها
• برنامه هدفمند دوای ضد کرم و آزمایش مواد غایطه
• نمره‌دهی وضعیت بدنی در سراسر سال تا افزایش وزن زود تشخیص شود

هوش و طبیعت باثبات دارتمور آموزش آن را ساده می‌سازد. زود یاد می‌گیرد و درس‌هایش را به یاد می‌دارد و خوی آرامش سبب می‌شود که کارهای تازه را بدون هراس بپذیرد. همین هوش به این معنا است که دارتمور حد و حدود ناروشن را آزمایش می‌کند؛ پس کارگیرندگان از جلسات کوتاه و منظم با انتظارات ثابت بهترین نتیجه می‌گیرند. دست‌آموزی زودهنگام و نرم تای‌ها، زمینه یک پونی بالغ آسان را آماده می‌سازد.

اصول اولیه

1. تای را از سن کم به مردم، سربند (افسار) و راه رفتن با ریسمان عادت دهید
2. گرفتن پاها، تیمار و آرام ایستادن برای نعلبند و داکتر وترنری را بیاموزانید
3. پیش از هر کار سواری یا گادی‌رانی، فرمان‌های صوتی و کار زمینی اساسی را معرفی کنید
4. در سن مناسب زین کردن یا کار با ریسمان دراز را شروع کنید و آهسته پیش بروید
5. مهارت‌های سواری یا گادی‌رانی را در گام‌های آرام و قابل تکرار، متناسب با سوار، بسازید

مادیان‌های دارتمور مادران خوب و مراقب هستند و این نژاد به زایمان آسان و تای‌های سخت‌جان و پُرجان شهرت دارد؛ میراثی از انتخاب طبیعی در دشت. مادیان‌ها در چند سالگی به بلوغ تولیدی می‌رسند، ولی پرورش‌دهندگان مسئول تا رسیدن مادیان به بلوغ جسمی کامل پیش از اولین تای صبر می‌کنند. جفت‌گیری معمولاً چنان زمان‌بندی می‌شود که تای‌ها در بهار به دنیا بیایند، وقتی چراگاه و هوا به سود پونی نوزاد است.

حاملگی تقریباً 11 ماه دوام می‌کند و نزدیک به همیشه یک تای به دنیا می‌آید. تای‌ها معمولاً کمی پس از تولد بلند می‌شوند و شیر می‌خورند و با شیر مادیان و علوفه درجه‌بندی‌شده به گونه پیوسته رشد می‌کنند. جدا کردن از شیر عموماً در حدود شش ماهگی صورت می‌گیرد. چون این نژاد کمیاب است، پرورش ثبت‌شده برای حفظ تیپ درست و نگهداری تنوع ژنتیکی مدیریت می‌شود. برای حفظ همان تیپ نژادی، تای‌های حاصل از پونی‌های ثبت‌شده در انجمن نژاد ثبت می‌گردند.