کیکو

بز کیکو یک نژاد گوشتی است که در دهه ۱۹۸۰ میلادی در نیوزیلند پرورش یافت. نام این نژاد از یک واژه مائوری گرفته شده که معنای گوشت را می‌رساند و به هدف اصلی پرورش این حیوان اشاره دارد. کیکو را طوری پرورش دادند که بر چراگاه و بته‌زار وزن بگیرد، نه با خوراندن دانه زیاد، و در ساحات مرطوب و کوهستانی با نگهداری کم زنده بماند و رشد کند.

این نژاد بیشتر به‌خاطر سرسختی‌اش شناخته شده است. کیکوها در شرایط دشوار انتخاب شدند و حیواناتی که کارایی خوب نداشتند، به‌جای مراقبت اضافی، از گله کنار گذاشته می‌شدند. نتیجه این روش، حیوانی است که در برابر کرم‌های داخلی نسبت به بسیاری از بزهای دیگر مقاومت بهتر دارد، برای چرا مسافه‌های طولانی می‌پیماید و هنگام بزغاله‌زایی کمتر به کمک انسان نیاز دارد. بز ماده بالغ معمولاً بین ۴۵ تا ۶۵ کیلوگرام (۱۰۰ تا ۱۴۵ پوند) وزن دارد و بز نر از آن سنگین‌تر است.

کیکو را بیشتر برای تولید گوشت و دورگه‌سازی با نژادهای دیگر پرورش می‌دهند تا نیرومندی آن‌ها را بیشتر سازد. از این بز برای پاک‌کاری بته‌زار هم استفاده می‌شود، زیرا از بوته‌ها و گیاهان چوبی می‌خورد که بسیاری از دام‌های دیگر به آن دست نمی‌زنند.

بز کیکو برای چه کسانی مناسب است

بز کیکو به درد دهقانان و مالدارانِ کوچکی می‌خورد که یک بز می‌خواهند تا با خرچ کم روی چراگاه کار خودش را انجام بدهد. این نژاد بیشتر با روش گسترده و آزاد در ساحه جواب می‌دهد تا نگهداری در جای بسته. کسانی که یک بز کوچکِ خانگی یا یک بز شیرده با تولید زیاد می‌خواهند، بهتر است نژاد دیگری انتخاب کنند، زیرا کیکو برای گوشت و سرسختی در ساحه پرورش یافته، نه برای نوازش یا شیردهی.

پرورش بز کیکو از اواخر دهه ۱۹۷۰ میلادی آغاز شد و در سراسر دهه ۱۹۸۰ در نیوزیلند ادامه یافت. گَریک و اَن بَتن، همرای گروه Caprinex Genetics در جزیره جنوبی، تصمیم گرفتند یک بز گوشتی بسازند که با ساحات کوهستانی و مرطوب نیوزیلند سازگار باشد.

اساس این نژاد از بزهای وحشی گرفته شد که پیش از آن، بدون کمک انسان، در سراسر نیوزیلند زندگی و تولید مثل می‌کردند. این حیوانات سرسخت را با بزهای نر شیریِ وارداتی، از جمله نژادهای انگلو-نوبین، سانن و توگنبورگ، دورگه کردند تا اندازه و سرعت رشد را بالا ببرند و در عین حال سرسختی نسل وحشی را نگه دارند.

گزینش، بخش اصلی این کار بود. حیوانات را روی زمین ناهموار نگه می‌داشتند و کمتر دوا، خوراک اضافی یا کمک در زایمان به آن‌ها می‌دادند. بزهایی که در این شرایط صحتمند نمی‌ماندند، بزغاله‌های شان را بزرگ نمی‌کردند و وزن نمی‌گرفتند، از چرخه پرورش کنار گذاشته می‌شدند. بعد از چند نسل، این نژاد از نگاه سرسختی و رشد ثابت شد و نام کیکو را روی آن گذاشتند.

کیکو در دهه ۱۹۹۰ به ایالات متحده صادر شد و هم به‌عنوان بز گوشتی خالص‌نژاد و هم برای دورگه‌سازی و افزودن قوت به نژادهای گوشتی دیگر به کار رفت. اکنون دفترهای ثبت نژاد در ایالات متحده و جاهای دیگر، نسب‌نامه و درصد دورگگی کیکو را ثبت می‌کنند.

بز کیکو یک بز بزرگ و پرعضله با بدن عمیق و پاهای قوی و راست است که برای پیمودن مسافه‌های زیاد ساخته شده. این نژاد بیشتر به‌خاطر کارایی گزینش شده تا شکل ظاهری ثابت، بنا براین در اندازه و رنگ آن نسبت به نژادهای نمایشی تفاوت بیشتری دیده می‌شود. برداشت کلی از این حیوان، یک بز قوی و ورزیده است.

بز نر شاخ‌های سنگین و خمیده‌ای دارد که به بیرون و عقب می‌پیچد، و بز ماده هم شاخ دارد، اما شاخ‌هایش سبک‌تر است. سر آن متوسط و حالت چهره‌اش هوشیار است. سُم‌های کیکو معمولاً سخت است و نسبت به بزهایی که روی زمین نرم نگهداری می‌شوند، کمتر به قیچی‌کاری نیاز دارد.

پوست و رنگ‌ها

سفید رایج‌ترین رنگ است و در نسل‌های اولیه پرورش بیشتر به آن توجه می‌شد، اما کیکو به رنگ‌های کرمی، حنایی، قهوه‌ای، سیاه و ترکیبی از این‌ها هم دیده می‌شود. پوست آن نسبتاً زبر است و در هوای گرم نزدیک به بدن می‌ماند. در مناطق سرد، این بز پوست زمستانیِ ضخیم‌تری با کمی زیرپوست نرم رشد می‌دهد که با گرم شدن هوا می‌ریزد.

کیکو بزی مستقل و خودکفاست، که این ویژگی از روش پرورشش می‌آید. این بز به تنهایی روی ساحات بزرگ چرا و بته‌خوری می‌کند، همیشه هوشیار به خطر است و زود واکنش نشان می‌دهد. بز ماده مادر خوبی است و بزغاله‌هایش را با کمک اندک بزرگ و از آن‌ها دفاع می‌کند.

با انسان، این نژاد معمولاً آرام است اما زیاد مهربان و نوازش‌پذیر نیست. کیکوهایی که به‌طور منظم دست‌کاری می‌شوند، رام‌تر و برای جابه‌جایی راحت‌تر می‌شوند، در حالی که بزهایی که در ساحه آزاد بزرگ شده‌اند، نسبت به غریبه‌ها محتاط‌تر و برای گرفتن سخت‌تر هستند. این بز فعال و کنجکاو است و همیشه محکمیِ سیم‌های احاطه را می‌آزماید. همرای بزهای دیگر معمولاً اجتماعی است و نظم گله‌ای پایدار می‌سازد. همرای دام‌های دیگر هم روی چراگاه مشترک بدون مشکل زندگی می‌کند. این نژاد بز خانگیِ چسپکار به آغوش نیست، بنا براین کسانی که همراهی نزدیک می‌خواهند، باید از سنین پایین به‌طور مرتب با آن کار کنند.

بز کیکو طوری پرورش یافته که در کارهای روزمره به مراقبت کم نیاز داشته باشد، اما بازهم به مالداری درست ضرورت دارد. نیازهای اصلی آن عبارت‌اند از: ساحه کافی برای بته‌خوری، سیم احاطه محکم، پناهگاه دربرابر هوای شدید و یک برنامه منظم صحی.

مراقبت از پوست و سُم

• گاه‌گاهی پوست آن را برس بزنید تا موهای اضافی در فصل ریزش بهاری پاک شود.
• هر چند ماه یک‌بار سُم‌ها را بررسی کنید؛ سُم بز کیکو معمولاً خوب می‌ماند و نسبت به نژادهایی که روی زمین نرم زندگی می‌کنند، کمتر به قیچی‌کاری نیاز دارد.
• در وقت دست‌کاری، پوست آن را از نگاه کَنه، شپش و مشکلات پوستی بررسی کنید.
• شاخ‌ها و هر زخمی را پاک نگه دارید و همیشه زیر نظر داشته باشید.

حرکت و فعالیت

• چراگاه باز یا بته‌زار در دسترس آن بگذارید تا هر روز راه برود و خوراک بجوید.
• دسترسی به بته و گیاهان چوبی بدهید، چون کیکو این‌ها را نسبت به علف کوتاه ترجیح می‌دهد.
• از چرای گردشی (چرخشی) استفاده کنید تا خوراک تازه بماند و بار کرم کاهش یابد.
• ساحه کافی بدهید؛ بزهای محدود در جای بسته خسته می‌شوند و ممکن است به دیوار و سیم احاطه صدمه بزنند.

محیط نگهداری

کیکو نسبت به بسیاری از بزهای دیگر، شرایط مرطوب، کوهستانی و سرد را بهتر تحمل می‌کند، اما بازهم به یک پناهگاه خشک و بدون بادِ مستقیم ضرورت دارد تا از باران، باد و گرمای شدید در امان باشد. سیم احاطه باید بلند و محکم باشد، چون این نژاد ورزیده است و همیشه نقطه‌های ضعیف را می‌آزماید. آب پاک و مواد معدنی آزاد باید همیشه در دسترس آن باشد.

بز کیکو در اصل یک حیوان بته‌خوار است. خوراک آن باید بر پایه چراگاه خوب، بته و علف خشک ساخته شود و دانه فقط به‌صورت کم استفاده شود. بزهای بالغ روی علوفه باکیفیت اکثراً به هیچ دانه‌ای ضرورت ندارند، در حالی که بزغاله‌های در حال رشد، بز ماده‌های نزدیک به زایمان و بز ماده‌های شیرده ممکن است به خوراک اضافی نیاز داشته باشند. همیشه آب پاک و مواد معدنیِ ویژه بز را آزاد در دسترس بگذارید، چون بز نیاز خاصی به مس و سلینیم دارد که مواد معدنی گاو آن را پوره نمی‌کند.

تنقلات و مکمل‌ها

مقدار کم زردک، سیب یا برگ‌های سبزِ بته‌ای، تنقلات بی‌خطر و پاداش خوبی برای تمرین‌دادن هستند. مواد معدنیِ آزاد و بیکینگ سودا (جوش شیرین) به صحت شکمبه کمک می‌کند. در ساحاتی که سلینیم کم است، از رهنمود داکتر ویترنری محل در باره مکمل سلینیم و ویتامین E پیروی کنید، چون هم کمبود و هم زیادتیِ آن زیان‌آور است.

بز کیکو یکی از سرسخت‌ترین نژادهای بز است، چون در شرایط دشوار گزینش شده و حیوانات ضعیف از گله کنار گذاشته شده‌اند. این نژاد نسبت به بسیاری از بزها دربرابر کرم‌های داخلی مقاومت بهتری نشان می‌دهد و معمولاً بدون کمک انسان بزغاله‌زایی می‌کند. با این حال، این بز دربرابر مریضی‌های معمول بز مصؤون نیست، و مالداریِ خوب گله را صحتمند نگه می‌دارد. با مراقبت درست، بز کیکو معمولاً ۸ تا ۱۲ سال عمر می‌کند.

مراقبت پیشگیرانه

• برای دواخوراندن دربرابر کرم، از شمارش تخم کرم در مدفوع استفاده کنید و فقط در صورت ضرورت دوا بدهید، تا مقاومت طبیعی نژاد حفظ شود.
• چراگاه را گردشی نگه دارید و از چرای زیاد پرهیز کنید.
• واکسین‌ها را به‌روز نگه دارید، از جمله واکسین سی‌دی‌تی برای مریضی‌های کلستریدیایی و کزاز.
• مواد معدنیِ ویژه بز را آزاد بگذارید تا از کمبود مس و سلینیم جلوگیری شود.
• سُم‌ها را در صورت ضرورت قیچی کنید و بستر خواب را خشک نگه دارید.

آسانیِ تولید مثل، بخش مهمی از ارزش بز کیکو است. بز ماده معمولاً بین ۷ تا ۱۲ ماهگی به بلوغ جنسی می‌رسد، هرچند بسیاری از پرورش‌دهنده‌ها صبر می‌کنند تا بز ماده نزدیک به یک‌سالگی و کاملاً رشد یافته باشد پیش از نخستین جفت‌گیری. بز نر ممکن است از ۵ تا ۷ ماهگی بارور شود. مثل بیشتر بزها، کیکو در مناطق معتدل بیشتر در فصل خزان چرخه تولید مثل قوی‌تری دارد.

آبستنی حدود ۱۴۵ تا ۱۵۵ روز طول می‌کشد. بز ماده کیکو به زایمان آسان و مادریِ قوی شناخته شده، بنا براین معمولاً بدون کمک زیاد بزغاله می‌زاید و آن‌ها را بزرگ می‌کند. دوقلوزایی رایج است، و بعضی بز ماده‌ها سه‌قلو هم تربیه می‌کنند. بزغاله‌ها قوی به دنیا می‌آیند و زود می‌ایستند و شیر می‌خورند، که با طرح کم‌خرچ این نژاد جور است. بسیاری از مالداران بزغاله‌ها را در حدود ۲ تا ۳ ماهگی، بسته به رشد و وضعیت چراگاه، از شیر می‌گیرند. انتخاب حیوانات جانشین با همان ویژگی‌های سرسختی، این نژاد را قوی نگه می‌دارد.