Курыца

Дамашняя курыца (Gallus gallus domesticus) адзін з найбольш распаўсюджаных свойскіх відаў на планеце і сапраўдны сімвал беларускай вёскі. Стагоддзямі кожная сядзіба трымала некалькі курэй дзеля свежых яек, мяса на зіму і таго, каб двор жыў. Курыца патрабуе зграі, зямлі пад нагамі і надзейнага курніка, а ўзамен дорыць гаспадару яйкі, дапамагае ачысціць агарод ад вусякоў і стварае асаблівы хатні лад. Пачаткоўцы здолеюць справіцца з утрыманнем курэй пры правільнай падрыхтоўцы.

Сусветная сялекцыя нараховвае каля 38 стандартызаваных парод: ад буйных Брам і Джэрсейскіх гігантаў да дробных бентамак. Беларускія гаспадары здаўна аддавалі перавагу мясцовым лініям, вываджаным у суровых кліматычных умовах, і красам савецкага перыяду (Ломан Браўн, Хайсэкс). Пароды дзеляцца на тры групы: двайнога прызначэння, яечныя і мясныя.

Курыца была адомашнена з чырвонага джунглевага пеўня (Gallus gallus) у Паўднёва-Усходняй Азіі прыблізна 8000 гадоў таму. Праз гандлёвыя шляхі птушка трапіла на Блізкі Усход, у Егіпет і Міжземнамор'е, а адтуль на беларускія землі разам са славянскімі плямёнамі ў раннім сярэднявеччы. Слова 'курыца' (і народнае 'кокаша') укаранілася ў беларускую мову і побытавую культуру: яйкі ўваходзілі ў штодзённы рацыён, а Вялікодная пісанка стала сімвалам свята. У XIX і XX стагоддзях брыдоўнікі пачалі стандартызаваць пароды, а ў савецкі перыяд паліцыя стымулявання хатняй вытворчасці харчавання падштурхнула дамагадоўлю на прысядзібных участках і ў калгасных вёсках.

Цела курыцы пакрыта шчыльным апярэннем самых розных адценняў: ад снежна-белага і залаціста-жоўтага да чорнага і стракатага. Галаву ўпрыгожваюць грабень і чырвоныя сяргі. Ногі пакрыты шчыткамі. Пеўні, як правіла, буйнейшыя, яркейшыя і маюць даўжэйшы хвост. Бентамкі маюць вышыню 20-30 см, стандартныя куры вырастаюць да 40-70 см. У халодным беларускім кліматы асабліва важна ўлічваць форму грэбня: кропельчаты і ружападобны грэбень значна менш схільны да абмарожання, чым буйны лістападобны.

Куры жывуць зграямі з выразным парадкам дзяўбання: кожная птушка ведае сваё месца ў іерархіі. Удзень яны скрэбуць зямлю ў пошуках чарвякоў і насення, прыймаюць пыльнае купанне і вывучаюць акаляючы свет. З надыходам цёмнага часу суткак куры ўзбіраюцца на жэрдкі і засынаюць. Пеўні галасіста крычаць на золку і бароняць зграю. Несушкі паступова прывыкаюць да гаспадара і могуць браць корм з рукі. Часам несушка ўваходзіць у стан наседкі: яна бароніць гнязда і адмаўляецца выходзіць.

Кожны дзень трэба: даліць свежую ваду (зімой сачыць, каб не замярзала), задаць корм, адчыніць курнік раніцай і зачыніць на ноч, сабраць яйкі, агледзець птушак. Сам курнік павінен быць сухім і добра правяраецца, але без скразнякоў: беларускія зімы з тэмпературай да -20°C патрабуюць добрай цеплаізаляцыі. Жэрдкі трэба падымаць над падлогай, гнязды засцілаць сухой саломай або пілавіннем. Загон прылягае да курніка і мае быць агароджаны і накрыты зверху ад шуляка і куніцы.

Аснову рацыёну складае гатовы камбікорм адпаведнага тыпу: стартар для кураняткаў да 8 тыдняў, рост для маладняку, несучы з дадатковым кальцыем для несушак, фінішар для мяснога паголаўя. Добрым дадаткам служаць мясцовае збожжа (пшаніца, ячмень, авёс), вараная бульба і харчовыя рэшткі без запаху і цвілі. Вада мусіць быць свежай заўсёды, у тым ліку зімой, калі паілку трэба правяраць ад замярзання.

Куры могуць пражыць 5-10 гадоў. Найбольш частыя праблемы: знешнія паразіты (вошы, кляшчы), унутраныя чарвякі, рэспіраторныя інфекцыі, кіяшкапляванне (заблакаваны яйцавод, экстрэнны стан) і набрэк ступні (бамблфут). Прафілактыка ўключае чысціню ў курніку, каранцін новых птушак (мінімум 2 тыдні), сезоннае апрацоўванне ад паразітаў і збалансаванае харчаванне.

Курнік трэба размясціць на сухім узвышаным месцы, каб не збіралася вада. Унутры: падстылка з тырсы або саломы (10-15 см), жэрдкі на вышыні 50-60 см, гнязды ў аціхлым месцы (1 гняздо на 3-4 несушкі). Загон агароджваецца металічнай сеткай не менш 1,5 м у вышыню з загнутым верхам, бо куніца і шулак — пастаянная пагроза. Для беларускіх умоў асабліва важная цеплаізаляцыя курніка: зімой тэмпература ўнутры не павінна апускацца ніжэй за -5°C.

Куры-несушкі пачынаюць класці яйкі ў 5-6 месяцаў у залежнасці ад пароды і сезону. Для атрымання апладненых яек (дзеля вывядзення кураняткаў) патрэбен пеўень: адзін пеўень дастатковы для 8-12 курэй. Інкубацыйны перыяд складае 21 дзень. Наседная курыца зможа самастойна вывесці патомства; таксама можна выкарыстоўваць штучны інкубатар. Пасля вылуплення кураняткі патрабуюць асобнага абаграваемага месца (брудэр) і спецыяльнага стартарнага корму.

Перш чым прыняць рашэнне, ацаніце: ці дазваляюць мясцовыя нарматыўныя акты трымаць свойскую птушку на вашай дзялянцы (у гарадскіх кварталах Беларусі магчымы абмежаванні), ці хапае месца для курніка і загону, хто будзе даглядаць птушак у час вашай адсутнасці. Купляйце курэй у добрасумленных гаспадароў або спецыялізаваных гаспадарках; рынкі ёсць у многіх раённых цэнтрах. Агляньце птушак перад куплей: бліскучае апярэнне, яркія вочы, актыўныя рухі.